આયયૌ યામિની શ્યામા ભુવનં ભસ્મધૂસરમ્ । ધૃતવ્યોમાપગં શર્વમ્ ઈર્ષ્યયેવ યમસ્વસા
કાળી રાત આવી, દુનિયાને રાખ અને ધૂળથી ઢાંકી દીધું, આકાશમાં ગંગાને ધારણ કરી, યમરાજની બહેન ઈર્ષ્યા કરે તેમ.
દિક્ષુ સન્ધ્યાભ્રહસ્તાસુ સ્થિતાસુ કૃતકુણ્ડલમ્ । તમોલવાલકાઙ્કાસુ જ્યોત્સ્નાહાસોદયાઙ્કિતમ્
દિશાઓમાં સંધ્યાના વાદળોના હાથોમાં કુંડળ શોભતા હતા, અંધકારની વાળમાં ચાંદનીના હાસ્યના ચિહ્નો દેખાવા લાગ્યા.
ગચ્છતોર્ અપરં પારં દમ્પત્યોર્ મૈરવં વનમ્ । દેવોદ્યાનમયં રન્તું દિનશ્રીદિનનાથયોઃ
દિવસ અને તેના સ્વામી એ રાજદંપતી, બીજા કાંઠે, મૈરવ વનમાં, જે દેવતાઓનું બગીચું જેવું સુંદર છે, આનંદ માણવા ગયા.
આગચ્છતોર્ ઇમં પારં હૃદ્યં તીક્ષ્ણકરોજ્ઝિતમ્ । નિશાનિશાનાથયોશ્ ચ દમ્પત્યોર્ મૈરવં પુનઃ
જ્યારે રાત્રિ અને તેના સ્વામી એ રાજદંપતી, તીખા કિરણોથી છિદ્રાયેલી પણ મોહક એવી આ કાંઠે આવ્યા, ત્યારે તેઓ ફરી મૈરવ વનમાં પ્રવેશ્યા.
તારાગણો ઽપિ દદૃશે વિશીર્ણો વ્યોમકુટ્ટિમે । મુક્તો મઙ્ગલલાજાનાં દિગ્વધૂભિર્ ઇવાઞ્જલિઃ
તારાઓનો સમૂહ આકાશના વિશાળ ફલક પર વિખેરાયેલો દેખાયો, જાણે દિશાઓની દેવીઓએ શુભ લાજના અંજલિ છોડી દીધા હોય.
ચન્દ્રાનના તમશ્શ્યામા શીતા કુમુદહાસિની । યામિની યૌવનં પ્રાપ સરોજમુકુલસ્તની
ચાંદ્રમુખી, અંધકાર જેવી શ્યામ, શીતળ અને કુમુદની જેમ હસતી રાત્રિએ, કુમળા કમળકુડી જેવા સ્તનોથી, પોતાના યુવનને પ્રાપ્ત કર્યું.
કૃતસન્ધ્યાસમાચારસ્ સહ ચૂડાલયેષ્ટયા । સુષ્વાપ શયને ભૂપો મૈનાક ઇવ સાગરે
સાંજના નિયમો પૂર્ણ કર્યા પછી, રાજા પોતાના પ્રિયાવર સાથે શયનકક્ષામાં સુઈ ગયો, જેમ માઇનાક પર્વત સાગરમાં આરામ કરે છે.
અથાર્ધરાત્રસમયે દેશે નિશ્શબ્દતાં ગતે । ઘનનિદ્રાશિલાકોશનિલીને સકલે જને
પછી અર્ધરાત્રિએ, જ્યારે આખો પ્રદેશ શાંત થઈ ગયો હતો અને બધા લોકો ઊંઘની ઘેરી ચાદરમાં છુપાઈ ગયા હતા,
સ તસ્યાં સમ્પ્રસુપ્તાયાં શયને કોમલાંશુકે । ભૃશં નિદ્રાવિમૂઢાયાં ભ્રમર્યામ્ ઇવ પઙ્કજે
એ સમયે, જ્યારે રાણી નરમ વસ્ત્ર ઓઢીને પથારી પર ઊંઘમાં લીન હતી, જાણે કમળમાં મધમાખી સુઈ રહી હોય,
તત્યાજ દયિતાં સુપ્તામ્ અઙ્કાદ્ રાજા શિખિધ્વજઃ । સ્વૈરં સ્વૈરં મુખં રાહો રવિચન્દ્રપ્રભામ્ ઇવ
ત્યારે રાજા શિખિધ્વજ ધીરે ધીરે પોતાના ગળામાં સુતી પ્રિયાને છોડી, એ રીતે ચાલ્યો ગયો જેમ રાહુ ધીરે ધીરે સૂર્ય-ચંદ્રના તેજસ્વી ચહેરા છોડે છે.
ઉત્તસ્થૌ શયનાલ્ લીનવધૂકાદ્ ધવલાંશુકાત્ । સલક્ષ્મીકાદ્ વિલોલોર્મેર્ હરિઃ ક્ષીરાર્ણવાદ્ ઇવ
તે પોતાના પ્રિયજન અને સફેદ વસ્ત્રને પીઠ પાછળ મૂકી શયનસ્થાનેથી ઊભો થયો, જેમ વિષ્ણુ મહાલક્ષ્મી અને દૂધના દરિયાની લહેરોને છોડી બહાર આવે છે.
નિર્જગામાઙ્ગનં મત્તસુપ્તભૃત્યજનં ગૃહાત્ । વનં સુપ્તમૃગવ્યૂહં કેસરી કન્દરાદ્ ઇવ
તે મદમસ્ત કે ઊંઘેલા દાસી-દાસવાળા ઘરેથી બહાર નીકળી ગયો, જેમ સિંહ પોતાની ગુફા છોડીને ઊંઘતા હરણોના ઝુંડવાળું જંગલ તરફ જાય છે.
ખડ્ગમાત્રસહાયો ઽસૌ પટદ્વયપરાવૃતઃ । અર્ધસુપ્તદ્વારપાલં દ્વારદેશમ્ અવાપ ચ
તે માત્ર તલવારને સાથી બનાવી, બે કપડા ઓઢીને, અડધી ઊંઘમાં પડેલા દ્વારપાળવાળા દ્વાર સુધી પહોંચ્યો.
વીરક્રમાર્થં યામીતિ તત્રૈવ દ્વારપવ્રજમ્ । યોજયિત્વા જગામાસૌ પુરાન્ નિર્ગત્ય પૂર્ણધીઃ
વીરતા માટે "હું રાત્રિની ફરજ માટે જઈ રહ્યો છું" એમ કહી, દ્વારપાળ સાથે વાત કરીને, તે પુરમાંથી બહાર નીકળી ગયો અને મનથી સંપૂર્ણ નિશ્ચિત હતો.
રાજ્યલક્ષ્મ્યૈ નમસ્ તુભ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મણ્ડલાદ્ ગતઃ । વિવેશોગ્રામ્ અરણ્યાનીમ્ એકો નદ ઇવાર્ણવમ્
‘રાજ્યલક્ષ્મી, તને વંદન છે’ એમ કહીને, એ શહેરની સીમા છોડીને એકલો જ જંગલમાં પ્રવેશ્યો, જેમ નદી દરિયામાં મળે છે એમ.
ઘનાન્ધકારગુલ્માઢ્યા ક્ષુદ્રભૂતૌઘકર્કશા । સારણ્યાનીનિશા સા ચ સમં તેનાતિવાહિતા
એ જંગલની રાત ઘેરી અંધકારથી ભરેલી હતી, નાના જીવજંતુઓની ગૂંચથી કઠણ હતી; એ રાત તેણે એમ જ પસાર કરી.
પ્રાતશ્ શૂન્યમ્ અરણ્યાનીખં તીર્ત્વા વિતતં દિનમ્ । સમમ્ અર્કેણ કસ્યાઞ્ચિદ્ વિશશ્રામ વનાવનૌ
સવાર થતા, ખાલી જંગલ પાર કરીને, આખો દિવસ તે સૂર્યની સાથે જંગલના ઝાડછાયાંમાં આરામથી વિતાવ્યો.
ભાનાવ્ અદૃશ્યતાં યાતે તત્ર સ્નાનાદિપૂર્વકમ્ । કિઞ્ચિત્ ફલાદિકં ભુક્ત્વા તાં નિનાય તમસ્વતીમ્
સૂર્ય અસ્ત જઈ ગયો ત્યારે, સ્નાન અને બીજા નિયમો કર્યા પછી, થોડું ફળ વગેરે ખાધું અને એ જ જગ્યાએ અંધકારભરી રાત વિતાવી.
પુનઃ પ્રાતઃ પુરાણ્ય્ ઉચ્ચૈર્ મણ્ડલાનિ ગિરીન્ નદીઃ । બલાદ્ ઉલ્લઙ્ઘયામ્ આસ રામ દ્વાદશશર્વરીઃ
પછી ફરી સવારે, બાર રાત સુધી, તેણે જુના પર્વતો, શિખરો અને નદીઓ જોરથી પાર કર્યા, હે રામ.
તતો મન્દરશૈલસ્ય તટસ્થં જનદુર્ગમમ્ । પ્રાપ કાનનમ્ અત્યન્તદૂરસ્થજનતાપુરમ્
પછી તે મંદર પર્વતના કિનારે આવેલા, લોકો માટે અઘળું અને વસ્તીથી બહુ દૂર આવેલા જંગલમાં પહોંચ્યો.
રટત્પ્રણાલસલિલવાપીવલિતપાદપમ્ । શીર્ણવેદ્યાદિવિજ્ઞાતભૂતપૂર્વદ્વિજાશ્રમમ્
ત્યાં વહેતાં પાણીના કૂવા, તળાવ અને પવનમાં લહેરાતા વૃક્ષો હતા, અને જૂના યજ્ઞવેદિકાના અવશેષો બતાવતા કે ત્યાં પહેલા ક્યારેક ઋષિઓ રહેતા.
ક્ષુદ્રપ્રાણિવિનિર્મુક્તં સિદ્ધસેવ્યલતાલયમ્ । આપૂર્ણપાદપલતં પ્રાણવૃત્તિકરૈઃ ફલૈઃ
આ જગ્યા નાનાં જીવજંતુઓથી મુક્ત હતી, સિદ્ધો દ્વારા વંદિત વન હતું, જમીન પર સૂકા પાંદડા અને જીવતંત્ર માટે જરૂરી ફળો પડ્યા હતા.
તત્રૈકસ્મિન્ સ્થલે શુદ્ધે સમે સલિલમાલિતે । શીતલે શાદ્વલશ્યામે સ્નિગ્ધે સફલપાદપે
ત્યાં એક શુદ્ધ અને સમતલ જગ્યાએ, પાણીથી ભીની, ઠંડી, ઘન ઘાસથી અંધારી, નરમ અને ફળવાળા વૃક્ષોની છાંયથી છવાયેલી જમીન હતી.
સમઞ્જરીભિર્ વલ્લીભિસ્ સ ચકારોટજાલયમ્ । પ્રાવૃટ્કાલસ્ સવિદ્યુદ્ભિર્ નીલાભ્રૈર્ ઇવ પઞ્જરમ્
ત્યાં તેણે ફૂલોથી ભરેલી વેલીઓથી એક ઝૂંપડી બનાવી, જે વરસાદના ઋતુમાં વીજળીથી ઝગમગતા નીલા વાદળ જેવા પાંજરા જેવી લાગતી હતી.
મસૃણં વૈણવં દણ્ડં ફલભોજનભાજનમ્ । અર્ઘપાત્રં પુષ્પભાણ્ડમ્ અક્ષમાલાં કમણ્ડલુમ્
તેને ચીકણાં વાંસના દંડ, ફળ ખાવાનું વાસણ, પાણી અર્પણ કરવાનો પાત્ર, ફૂલોની ટોપલી, જપમાળ અને કમંડળુ—all લઈને આવ્યો.
કન્થાં શીતાપનોદાય બૃસીં ચૈવ મૃગાજિનમ્ । આનીયાયોજયત્ તસ્મિન્ મઠિકામન્દિરે નૃપઃ
ઠંડી દૂર કરવા માટેની ચાદર, પાટલો અને મૃગચર્મ પણ લાવ્યો અને તે બધું ઝૂંપડીમાં યોગ્ય રીતે ગોઠવ્યું.
યત્ કિઞ્ચિદ્ અન્યદ્ વા વસ્તુ યોગ્યં તાપસકર્મણિ । તત્ તત્ર સ્થાપયામ્ આસ જગતીવ ક્રમં વિધિઃ
તપ માટે યોગ્ય જે કંઈ પણ વસ્તુઓ હતી, તે બધું તેણે ત્યાં ગોઠવી દીધું, જેમ દુનિયામાં નિયમ પ્રમાણે વ્યવસ્થા થાય છે.
સન્ધ્યાપૂર્વં જપં પ્રાતઃપ્રહરં સ તદાકરોત્ । પુષ્પોચ્ચયં દ્વિતીયં તુ સ્નાનં દેવાર્ચનં તતઃ
સવારના સમયે, સૂર્યોદય પહેલાં, તેણે પ્રથમ પ્રહરમાં જપ કર્યો; પછી બીજાં પ્રહરમાં ફૂલ ચાંટી, સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓની પૂજા કરી.
પશ્ચાદ્ વનફલં કિઞ્ચિદ્ વનકન્દં બિસાદિકમ્ । ભુક્ત્વા જપ્યપરો ભૂત્વા નિનાયૈકો નિશાં વશી
પછી તેણે થોડી વનફળો, મૂળ, કમળના ડાંડા વગેરે ખાધાં; પછી જપમાં લીન રહીને, સંયમી રહી, એકલો રાત પસાર કરી.
ઇતિ દિવસમ્ અખેદં મન્દરોપાન્તકચ્છે વિરચિત ઉટજે ઽન્તર્ માલવેશો નિનાય । ન ચ નૃપતિવિલાસં તં સ સસ્માર કં વા સ્ફુરતિ હૃદિ વિવેકે રાજ્યલક્ષ્મ્યો હરન્તિ
આ રીતે, મંદર પર્વતની ઢાળ પાસે, છાલના વસ્ત્ર પહેરી, ઝૂંપડામાં રહીને, તેણે દિવસો નિર્વિઘ્ને વિતાવ્યા; રાજસી સુખો તેને યાદ પણ આવ્યા નહીં, કારણ કે વિવેકી હૃદયમાં રાજ્યની વૈભવલતા ઉગતી નથી.