પુષ્પાભયા પુષ્પસિતં જરસા સહ કાનનમ્ । સમં ગૃહાદ્ ગમિષ્યામો હંસા ઇવ તરોસ્ સરઃ
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવશે અને વન ફૂલો થી ભરાઈ જશે, ત્યારે આપણે બંને ઘર છોડીને, જેમ હંસ વૃક્ષ છોડીને સરોવર તરફ જાય છે, તેમ જઈશું.
અપ્રાપ્તકાલં નૃપતેઃ પ્રજાપાલનમ્ ઉજ્ઝતઃ । રાજયક્ષ્મેવ ચન્દ્રસ્ય મહદ્ એનો ન નશ્યતિ
જો રાજા યોગ્ય સમય પહેલા પ્રજાની સંભાળ છોડે, તો તેનું મોટું પાપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી, જેમ ચંદ્રની બીમારી દૂર થતી નથી.
અપ્રાપ્તકારિણં ભૂપં રોધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ । રોધયન્તિ હ્ય્ અકાર્યેભ્યઃ પ્રભુભૃત્યાઃ પરસ્પરમ્
જો રાજા યોગ્ય સમય પહેલા કામ કરે, તો પ્રજા તેને રોકે છે; અને સ્વામી-નોકર પણ એકબીજાને ખોટા કામોથી અટકાવે છે.
અલમ્ ઉત્પલમાલાક્ષિ વિઘ્નેનાભિમતસ્ય મે । વિદ્ધિ માં ગતમ્ એવેતો દૂરમ્ એકાન્તકાનનમ્
બસ, કમળની આંખોવાળી, હવે મારી ઈચ્છામાં વિઘ્ન ન પાડ. જાણ કે હું પહેલેથી જ દૂર, એકાંત વનમાં પહોંચી ગયો છું.
બાલા ત્વમ્ અનવદ્યાઙ્ગી નાગન્તવ્યં વનં ત્વયા । પુંસામ્ અપિ હિ મૃદ્વઙ્ગિ દુર્વિષહ્યો વનાશ્રયઃ
તારે તો હજી વય નાની છે અને તારો દેહ પણ નિર્દોષ છે, એથી તારે જંગલમાં જવું યોગ્ય નથી. નરમ શરીર ધરાવતા પુરુષો માટે પણ જંગલમાં રહેવું બહુ મુશ્કેલ છે.
ન સમર્થા વનાવાસે યોષિતઃ કઠિના અપિ । કા નામ પુષ્પમઞ્જર્યસ્ સોઢુમ્ અર્કાતપં ક્ષમાઃ
મજબૂત સ્ત્રીઓ પણ જંગલમાં રહેવાની શક્તિ રાખતી નથી. ફૂલની મંજરીએ ક્યારેય તાપતો સૂર્ય સહન કરી શકે?
ભવત્યા પાલયન્ત્યેહ રાજ્યં સ્થાતવ્યમ્ ઉત્તમે । કુટુમ્બભારોદ્વહનં પત્યૌ યાતે વ્રતં સ્ત્રિયઃ
તારે અહીં રહીને રાજ્યની દેખરેખ કરવી જોઈએ. પતિ બહાર જાય ત્યારે સ્ત્રીઓએ ઘરનું ભારણ ઉઠાવવું એ તેમનું ધર્મ છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દયિતાં રાજા તામ્ ઇન્દુવદનાં વશી । ઉત્તસ્થૌ સ્નાતુમ્ અખિલં દિનકાર્યં ચકાર હ
આ રીતે ચંદ્રમુખી પ્રિયાને કહીને, રાજાએ સંયમથી ઊભા રહી સ્નાન કર્યું અને પોતાના બધા રોજિંદા કામકાજ પૂરા કર્યા.
અથોજ્ઝિતપ્રજાચેષ્ટો રવિર્ અસ્તાચલં યયૌ । શિખિધ્વજો વનમ્ ઇવ સમસ્તજનદુર્ગમમ્
પછી, જેમ શિખિધ્વજ બધા લોકો માટે અપ્રાપ્ય એવા જંગલમાં પ્રવેશ્યા, તેમ સૂર્યે પોતાના પ્રજાના કામકાજ છોડીને પશ્ચિમ પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું.
સંહૃત્ય વિતતં રૂપં તમ્ એવાનુયયૌ પ્રભા । નાથં ભવનનિષ્ક્રાન્તં ચૂડાલેવાનુરાગિણી
પછી પ્રભાએ પોતાનું વિસ્તૃત રૂપ સંકોચી, પ્રેમથી ભરેલી ચૂડાલાની જેમ, મહેલ છોડીને જતા પોતાના પતિના પાછળ પાછળ ગઈ.
આયયૌ યામિની શ્યામા ભુવનં ભસ્મધૂસરમ્ । ધૃતવ્યોમાપગં શર્વમ્ ઈર્ષ્યયેવ યમસ્વસા
કાળી રાત આવી, દુનિયાને રાખ અને ધૂળથી ઢાંકી દીધું, આકાશમાં ગંગાને ધારણ કરી, યમરાજની બહેન ઈર્ષ્યા કરે તેમ.
દિક્ષુ સન્ધ્યાભ્રહસ્તાસુ સ્થિતાસુ કૃતકુણ્ડલમ્ । તમોલવાલકાઙ્કાસુ જ્યોત્સ્નાહાસોદયાઙ્કિતમ્
દિશાઓમાં સંધ્યાના વાદળોના હાથોમાં કુંડળ શોભતા હતા, અંધકારની વાળમાં ચાંદનીના હાસ્યના ચિહ્નો દેખાવા લાગ્યા.
ગચ્છતોર્ અપરં પારં દમ્પત્યોર્ મૈરવં વનમ્ । દેવોદ્યાનમયં રન્તું દિનશ્રીદિનનાથયોઃ
દિવસ અને તેના સ્વામી એ રાજદંપતી, બીજા કાંઠે, મૈરવ વનમાં, જે દેવતાઓનું બગીચું જેવું સુંદર છે, આનંદ માણવા ગયા.
આગચ્છતોર્ ઇમં પારં હૃદ્યં તીક્ષ્ણકરોજ્ઝિતમ્ । નિશાનિશાનાથયોશ્ ચ દમ્પત્યોર્ મૈરવં પુનઃ
જ્યારે રાત્રિ અને તેના સ્વામી એ રાજદંપતી, તીખા કિરણોથી છિદ્રાયેલી પણ મોહક એવી આ કાંઠે આવ્યા, ત્યારે તેઓ ફરી મૈરવ વનમાં પ્રવેશ્યા.
તારાગણો ઽપિ દદૃશે વિશીર્ણો વ્યોમકુટ્ટિમે । મુક્તો મઙ્ગલલાજાનાં દિગ્વધૂભિર્ ઇવાઞ્જલિઃ
તારાઓનો સમૂહ આકાશના વિશાળ ફલક પર વિખેરાયેલો દેખાયો, જાણે દિશાઓની દેવીઓએ શુભ લાજના અંજલિ છોડી દીધા હોય.
ચન્દ્રાનના તમશ્શ્યામા શીતા કુમુદહાસિની । યામિની યૌવનં પ્રાપ સરોજમુકુલસ્તની
ચાંદ્રમુખી, અંધકાર જેવી શ્યામ, શીતળ અને કુમુદની જેમ હસતી રાત્રિએ, કુમળા કમળકુડી જેવા સ્તનોથી, પોતાના યુવનને પ્રાપ્ત કર્યું.
કૃતસન્ધ્યાસમાચારસ્ સહ ચૂડાલયેષ્ટયા । સુષ્વાપ શયને ભૂપો મૈનાક ઇવ સાગરે
સાંજના નિયમો પૂર્ણ કર્યા પછી, રાજા પોતાના પ્રિયાવર સાથે શયનકક્ષામાં સુઈ ગયો, જેમ માઇનાક પર્વત સાગરમાં આરામ કરે છે.
અથાર્ધરાત્રસમયે દેશે નિશ્શબ્દતાં ગતે । ઘનનિદ્રાશિલાકોશનિલીને સકલે જને
પછી અર્ધરાત્રિએ, જ્યારે આખો પ્રદેશ શાંત થઈ ગયો હતો અને બધા લોકો ઊંઘની ઘેરી ચાદરમાં છુપાઈ ગયા હતા,
સ તસ્યાં સમ્પ્રસુપ્તાયાં શયને કોમલાંશુકે । ભૃશં નિદ્રાવિમૂઢાયાં ભ્રમર્યામ્ ઇવ પઙ્કજે
એ સમયે, જ્યારે રાણી નરમ વસ્ત્ર ઓઢીને પથારી પર ઊંઘમાં લીન હતી, જાણે કમળમાં મધમાખી સુઈ રહી હોય,
તત્યાજ દયિતાં સુપ્તામ્ અઙ્કાદ્ રાજા શિખિધ્વજઃ । સ્વૈરં સ્વૈરં મુખં રાહો રવિચન્દ્રપ્રભામ્ ઇવ
ત્યારે રાજા શિખિધ્વજ ધીરે ધીરે પોતાના ગળામાં સુતી પ્રિયાને છોડી, એ રીતે ચાલ્યો ગયો જેમ રાહુ ધીરે ધીરે સૂર્ય-ચંદ્રના તેજસ્વી ચહેરા છોડે છે.
ઉત્તસ્થૌ શયનાલ્ લીનવધૂકાદ્ ધવલાંશુકાત્ । સલક્ષ્મીકાદ્ વિલોલોર્મેર્ હરિઃ ક્ષીરાર્ણવાદ્ ઇવ
તે પોતાના પ્રિયજન અને સફેદ વસ્ત્રને પીઠ પાછળ મૂકી શયનસ્થાનેથી ઊભો થયો, જેમ વિષ્ણુ મહાલક્ષ્મી અને દૂધના દરિયાની લહેરોને છોડી બહાર આવે છે.
નિર્જગામાઙ્ગનં મત્તસુપ્તભૃત્યજનં ગૃહાત્ । વનં સુપ્તમૃગવ્યૂહં કેસરી કન્દરાદ્ ઇવ
તે મદમસ્ત કે ઊંઘેલા દાસી-દાસવાળા ઘરેથી બહાર નીકળી ગયો, જેમ સિંહ પોતાની ગુફા છોડીને ઊંઘતા હરણોના ઝુંડવાળું જંગલ તરફ જાય છે.
ખડ્ગમાત્રસહાયો ઽસૌ પટદ્વયપરાવૃતઃ । અર્ધસુપ્તદ્વારપાલં દ્વારદેશમ્ અવાપ ચ
તે માત્ર તલવારને સાથી બનાવી, બે કપડા ઓઢીને, અડધી ઊંઘમાં પડેલા દ્વારપાળવાળા દ્વાર સુધી પહોંચ્યો.
વીરક્રમાર્થં યામીતિ તત્રૈવ દ્વારપવ્રજમ્ । યોજયિત્વા જગામાસૌ પુરાન્ નિર્ગત્ય પૂર્ણધીઃ
વીરતા માટે "હું રાત્રિની ફરજ માટે જઈ રહ્યો છું" એમ કહી, દ્વારપાળ સાથે વાત કરીને, તે પુરમાંથી બહાર નીકળી ગયો અને મનથી સંપૂર્ણ નિશ્ચિત હતો.
રાજ્યલક્ષ્મ્યૈ નમસ્ તુભ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મણ્ડલાદ્ ગતઃ । વિવેશોગ્રામ્ અરણ્યાનીમ્ એકો નદ ઇવાર્ણવમ્
‘રાજ્યલક્ષ્મી, તને વંદન છે’ એમ કહીને, એ શહેરની સીમા છોડીને એકલો જ જંગલમાં પ્રવેશ્યો, જેમ નદી દરિયામાં મળે છે એમ.
ઘનાન્ધકારગુલ્માઢ્યા ક્ષુદ્રભૂતૌઘકર્કશા । સારણ્યાનીનિશા સા ચ સમં તેનાતિવાહિતા
એ જંગલની રાત ઘેરી અંધકારથી ભરેલી હતી, નાના જીવજંતુઓની ગૂંચથી કઠણ હતી; એ રાત તેણે એમ જ પસાર કરી.
પ્રાતશ્ શૂન્યમ્ અરણ્યાનીખં તીર્ત્વા વિતતં દિનમ્ । સમમ્ અર્કેણ કસ્યાઞ્ચિદ્ વિશશ્રામ વનાવનૌ
સવાર થતા, ખાલી જંગલ પાર કરીને, આખો દિવસ તે સૂર્યની સાથે જંગલના ઝાડછાયાંમાં આરામથી વિતાવ્યો.
ભાનાવ્ અદૃશ્યતાં યાતે તત્ર સ્નાનાદિપૂર્વકમ્ । કિઞ્ચિત્ ફલાદિકં ભુક્ત્વા તાં નિનાય તમસ્વતીમ્
સૂર્ય અસ્ત જઈ ગયો ત્યારે, સ્નાન અને બીજા નિયમો કર્યા પછી, થોડું ફળ વગેરે ખાધું અને એ જ જગ્યાએ અંધકારભરી રાત વિતાવી.
પુનઃ પ્રાતઃ પુરાણ્ય્ ઉચ્ચૈર્ મણ્ડલાનિ ગિરીન્ નદીઃ । બલાદ્ ઉલ્લઙ્ઘયામ્ આસ રામ દ્વાદશશર્વરીઃ
પછી ફરી સવારે, બાર રાત સુધી, તેણે જુના પર્વતો, શિખરો અને નદીઓ જોરથી પાર કર્યા, હે રામ.
તતો મન્દરશૈલસ્ય તટસ્થં જનદુર્ગમમ્ । પ્રાપ કાનનમ્ અત્યન્તદૂરસ્થજનતાપુરમ્
પછી તે મંદર પર્વતના કિનારે આવેલા, લોકો માટે અઘળું અને વસ્તીથી બહુ દૂર આવેલા જંગલમાં પહોંચ્યો.