સ્તબકસ્તનધારિણ્યો રક્તપલ્લવપાણયઃ । મઞ્જરીજાલહાસિન્યો લોલશુભ્રામ્બુદાંશુકાઃ
ફૂલનાં ગૂચ્છો જેવું ઉર, લાલ પાંગડાં જેવી બાહો, કળીની માળા જેવી સ્મિત અને ધીમા સફેદ વાદળનાં વસ્ત્ર પહેરેલી—
સ્વપરાગાઙ્ગહારિણ્યઃ કૃતકૌસુમમણ્ડનાઃ । સુસેવ્યકાઞ્ચનશિલાનિતમ્બતટશોભનાઃ
કુદરતી સુગંધથી ભીની, પરાગથી રંગાયેલી કાયાથી મોહક, ફૂલનાં આભૂષણોથી શોભાયમાન અને સુવર્ણ પથ્થર જેવી કાંસ્ય કિનારીથી મનમોહક—
તરઙ્ગમૌક્તિકપ્રોતસરિન્મુક્તાલતાવૃતાઃ । લતાવયસ્યાવલિતા મુગ્ધમુગ્ધમૃગાત્મજાઃ
લહેરોમાંથી મળેલી મુક્તાની માળાઓથી શોભાયમાન, નદીકાંઠાની વેલીઓથી ગૂંથાયેલી, વેલીઓ જેવી સખીઓ સાથે રમતી, અને જંગલના કાંઈક મૃગછોકરાઓ જેવી નિર્દોષ અને મોહક યુવતીઓ હતી.
સ્વભાવોદ્દામસૌગન્ધ્યા વિતીર્ણફલભોજનાઃ । ષટ્પદશ્રેણિનયનાઃ પુષ્પાપૂરનતાઙ્ગિકાઃ
જેઓના સ્વભાવમાં જ ઘનઘોર સુગંધ છે, જે ફળોથી ભરપૂર છે અને બધાને ખાવા મળે છે, જેમની આંખોમાં મધમાખીઓની પંક્તિઓની જેમ સુંદરતા છે, અને જેમના શરીર પર ફૂલોના ભારથી નમણુંપણું આવી ગયું છે.
આશ્વાસાસ્પદતાં યાતાશ્ શીતલામલગાત્રિકાઃ । રમયન્તિ ત્વમ્ ઇવ માં વનવીથ્યો વરાનને
શીતળ અને નિર્મળ અંગો ધરાવતી, આરામ આપતી એ વનપથો મને એ જ રીતે આનંદ આપે છે, હે સુંદરમુખી, જેમ તું મને આનંદ આપે છે.
યથા વિવિક્તમ્ એકાન્તે મનો ભવતિ નિર્વૃતમ્ । ન તથા શશિબિમ્બેષુ ન ચ બ્રહ્મેન્દ્રસદ્મસુ
જેમ એકાંત અને નિર્વિકાર સ્થાને મનને સાચી તૃપ્તિ મળે છે, તેમ ચાંદનીના તેજમાં કે બ્રહ્મા-ઇન્દ્રના મહેલોમાં એ આનંદ મળતો નથી.
અસ્મિન્ મત્પ્રણયે તન્વિ ન વિઘ્નં કર્તુમ્ અર્હસિ । ભર્તુર્ વિઘટયન્તીચ્છાં ન સ્વપ્ને ઽપિ કુલસ્ત્રિયઃ
હે સુકુમારી, મારા પ્રેમના આ વિષયમાં તું કોઈ અવરોધ ઊભો ન કરજે; સારા કુટુંબની સ્ત્રીઓ પોતાના પતિની ઈચ્છા—even સ્વપ્નમાં પણ—ટાળીતી નથી.
પ્રાપ્તકાલં કૃતં કાર્યં રાજતે નાથ નેતરત્ । વસન્તે રાજતે પુષ્પં ફલં શરદિ રાજતે
હે સ્વામી, યોગ્ય સમયે કરેલું કામ જ સુંદર લાગે છે, બીજું નહિ; વસંતમાં ફૂલ ખીલે છે અને શરદમાં ફળ પાકે છે.
જરાજરઢદેહાનાં યુક્તં વનસમાશ્રયઃ । ન યૂનાં ત્વાદૃશામ્ એવ તેનૈતન્ મે ન રોચતે
જેના શરીર વૃદ્ધ અને નબળા થઈ ગયા હોય, એમણે જ વનમાં જવું યોગ્ય છે; પણ તારા જેવા યુવાન માટે એ યોગ્ય નથી—એટલે મને આ વાત પસંદ નથી.
યૌવનેન મહારાજ ન યાવદ્ વયમ્ ઉજ્ઝિતાઃ । પુષ્પૌઘેનેવ તરવસ્ તાવચ્ છોભામહે ગૃહે
હે મહારાજ, જ્યાં સુધી આપણું યુવાની છે, ત્યાં સુધી આપણે ઘરમાં એ રીતે શોભા આપીએ છીએ જેમ વૃક્ષો વસંતમાં ફૂલોથી શોભે છે.
પુષ્પાભયા પુષ્પસિતં જરસા સહ કાનનમ્ । સમં ગૃહાદ્ ગમિષ્યામો હંસા ઇવ તરોસ્ સરઃ
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવશે અને વન ફૂલો થી ભરાઈ જશે, ત્યારે આપણે બંને ઘર છોડીને, જેમ હંસ વૃક્ષ છોડીને સરોવર તરફ જાય છે, તેમ જઈશું.
અપ્રાપ્તકાલં નૃપતેઃ પ્રજાપાલનમ્ ઉજ્ઝતઃ । રાજયક્ષ્મેવ ચન્દ્રસ્ય મહદ્ એનો ન નશ્યતિ
જો રાજા યોગ્ય સમય પહેલા પ્રજાની સંભાળ છોડે, તો તેનું મોટું પાપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી, જેમ ચંદ્રની બીમારી દૂર થતી નથી.
અપ્રાપ્તકારિણં ભૂપં રોધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ । રોધયન્તિ હ્ય્ અકાર્યેભ્યઃ પ્રભુભૃત્યાઃ પરસ્પરમ્
જો રાજા યોગ્ય સમય પહેલા કામ કરે, તો પ્રજા તેને રોકે છે; અને સ્વામી-નોકર પણ એકબીજાને ખોટા કામોથી અટકાવે છે.
અલમ્ ઉત્પલમાલાક્ષિ વિઘ્નેનાભિમતસ્ય મે । વિદ્ધિ માં ગતમ્ એવેતો દૂરમ્ એકાન્તકાનનમ્
બસ, કમળની આંખોવાળી, હવે મારી ઈચ્છામાં વિઘ્ન ન પાડ. જાણ કે હું પહેલેથી જ દૂર, એકાંત વનમાં પહોંચી ગયો છું.
બાલા ત્વમ્ અનવદ્યાઙ્ગી નાગન્તવ્યં વનં ત્વયા । પુંસામ્ અપિ હિ મૃદ્વઙ્ગિ દુર્વિષહ્યો વનાશ્રયઃ
તારે તો હજી વય નાની છે અને તારો દેહ પણ નિર્દોષ છે, એથી તારે જંગલમાં જવું યોગ્ય નથી. નરમ શરીર ધરાવતા પુરુષો માટે પણ જંગલમાં રહેવું બહુ મુશ્કેલ છે.
ન સમર્થા વનાવાસે યોષિતઃ કઠિના અપિ । કા નામ પુષ્પમઞ્જર્યસ્ સોઢુમ્ અર્કાતપં ક્ષમાઃ
મજબૂત સ્ત્રીઓ પણ જંગલમાં રહેવાની શક્તિ રાખતી નથી. ફૂલની મંજરીએ ક્યારેય તાપતો સૂર્ય સહન કરી શકે?
ભવત્યા પાલયન્ત્યેહ રાજ્યં સ્થાતવ્યમ્ ઉત્તમે । કુટુમ્બભારોદ્વહનં પત્યૌ યાતે વ્રતં સ્ત્રિયઃ
તારે અહીં રહીને રાજ્યની દેખરેખ કરવી જોઈએ. પતિ બહાર જાય ત્યારે સ્ત્રીઓએ ઘરનું ભારણ ઉઠાવવું એ તેમનું ધર્મ છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દયિતાં રાજા તામ્ ઇન્દુવદનાં વશી । ઉત્તસ્થૌ સ્નાતુમ્ અખિલં દિનકાર્યં ચકાર હ
આ રીતે ચંદ્રમુખી પ્રિયાને કહીને, રાજાએ સંયમથી ઊભા રહી સ્નાન કર્યું અને પોતાના બધા રોજિંદા કામકાજ પૂરા કર્યા.
અથોજ્ઝિતપ્રજાચેષ્ટો રવિર્ અસ્તાચલં યયૌ । શિખિધ્વજો વનમ્ ઇવ સમસ્તજનદુર્ગમમ્
પછી, જેમ શિખિધ્વજ બધા લોકો માટે અપ્રાપ્ય એવા જંગલમાં પ્રવેશ્યા, તેમ સૂર્યે પોતાના પ્રજાના કામકાજ છોડીને પશ્ચિમ પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું.
સંહૃત્ય વિતતં રૂપં તમ્ એવાનુયયૌ પ્રભા । નાથં ભવનનિષ્ક્રાન્તં ચૂડાલેવાનુરાગિણી
પછી પ્રભાએ પોતાનું વિસ્તૃત રૂપ સંકોચી, પ્રેમથી ભરેલી ચૂડાલાની જેમ, મહેલ છોડીને જતા પોતાના પતિના પાછળ પાછળ ગઈ.
આયયૌ યામિની શ્યામા ભુવનં ભસ્મધૂસરમ્ । ધૃતવ્યોમાપગં શર્વમ્ ઈર્ષ્યયેવ યમસ્વસા
કાળી રાત આવી, દુનિયાને રાખ અને ધૂળથી ઢાંકી દીધું, આકાશમાં ગંગાને ધારણ કરી, યમરાજની બહેન ઈર્ષ્યા કરે તેમ.
દિક્ષુ સન્ધ્યાભ્રહસ્તાસુ સ્થિતાસુ કૃતકુણ્ડલમ્ । તમોલવાલકાઙ્કાસુ જ્યોત્સ્નાહાસોદયાઙ્કિતમ્
દિશાઓમાં સંધ્યાના વાદળોના હાથોમાં કુંડળ શોભતા હતા, અંધકારની વાળમાં ચાંદનીના હાસ્યના ચિહ્નો દેખાવા લાગ્યા.
ગચ્છતોર્ અપરં પારં દમ્પત્યોર્ મૈરવં વનમ્ । દેવોદ્યાનમયં રન્તું દિનશ્રીદિનનાથયોઃ
દિવસ અને તેના સ્વામી એ રાજદંપતી, બીજા કાંઠે, મૈરવ વનમાં, જે દેવતાઓનું બગીચું જેવું સુંદર છે, આનંદ માણવા ગયા.
આગચ્છતોર્ ઇમં પારં હૃદ્યં તીક્ષ્ણકરોજ્ઝિતમ્ । નિશાનિશાનાથયોશ્ ચ દમ્પત્યોર્ મૈરવં પુનઃ
જ્યારે રાત્રિ અને તેના સ્વામી એ રાજદંપતી, તીખા કિરણોથી છિદ્રાયેલી પણ મોહક એવી આ કાંઠે આવ્યા, ત્યારે તેઓ ફરી મૈરવ વનમાં પ્રવેશ્યા.
તારાગણો ઽપિ દદૃશે વિશીર્ણો વ્યોમકુટ્ટિમે । મુક્તો મઙ્ગલલાજાનાં દિગ્વધૂભિર્ ઇવાઞ્જલિઃ
તારાઓનો સમૂહ આકાશના વિશાળ ફલક પર વિખેરાયેલો દેખાયો, જાણે દિશાઓની દેવીઓએ શુભ લાજના અંજલિ છોડી દીધા હોય.
ચન્દ્રાનના તમશ્શ્યામા શીતા કુમુદહાસિની । યામિની યૌવનં પ્રાપ સરોજમુકુલસ્તની
ચાંદ્રમુખી, અંધકાર જેવી શ્યામ, શીતળ અને કુમુદની જેમ હસતી રાત્રિએ, કુમળા કમળકુડી જેવા સ્તનોથી, પોતાના યુવનને પ્રાપ્ત કર્યું.
કૃતસન્ધ્યાસમાચારસ્ સહ ચૂડાલયેષ્ટયા । સુષ્વાપ શયને ભૂપો મૈનાક ઇવ સાગરે
સાંજના નિયમો પૂર્ણ કર્યા પછી, રાજા પોતાના પ્રિયાવર સાથે શયનકક્ષામાં સુઈ ગયો, જેમ માઇનાક પર્વત સાગરમાં આરામ કરે છે.
અથાર્ધરાત્રસમયે દેશે નિશ્શબ્દતાં ગતે । ઘનનિદ્રાશિલાકોશનિલીને સકલે જને
પછી અર્ધરાત્રિએ, જ્યારે આખો પ્રદેશ શાંત થઈ ગયો હતો અને બધા લોકો ઊંઘની ઘેરી ચાદરમાં છુપાઈ ગયા હતા,
સ તસ્યાં સમ્પ્રસુપ્તાયાં શયને કોમલાંશુકે । ભૃશં નિદ્રાવિમૂઢાયાં ભ્રમર્યામ્ ઇવ પઙ્કજે
એ સમયે, જ્યારે રાણી નરમ વસ્ત્ર ઓઢીને પથારી પર ઊંઘમાં લીન હતી, જાણે કમળમાં મધમાખી સુઈ રહી હોય,
તત્યાજ દયિતાં સુપ્તામ્ અઙ્કાદ્ રાજા શિખિધ્વજઃ । સ્વૈરં સ્વૈરં મુખં રાહો રવિચન્દ્રપ્રભામ્ ઇવ
ત્યારે રાજા શિખિધ્વજ ધીરે ધીરે પોતાના ગળામાં સુતી પ્રિયાને છોડી, એ રીતે ચાલ્યો ગયો જેમ રાહુ ધીરે ધીરે સૂર્ય-ચંદ્રના તેજસ્વી ચહેરા છોડે છે.