નિત્યમ્ ઉદ્દામવૈરાગ્યઃ પરિવ્રાડ્ ઇવ શાન્તધીઃ । નિન્દન્ન્ એવ મહાભોગાન્ અભોક્તૈવ શ્રિયાં સ્થિતઃ
સદા પ્રબળ વૈરાગ્ય ધરાવતો, મનથી શાંત અને પરિગ્રહથી દુર, જાણે કોઈ સંન્યાસી હોય તેમ, મહાન ભોગોની નિંદા કરતો, પણ તેમા ભાગ ન લેતો, એ ભોગોમાં રહેતો હતો.
દદાવ્ અતિતરાં દાનં ગોભૂમિકનકાદિકમ્ । દેવેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યશ્ ચ સ્વજનેભ્યશ્ ચ માનદઃ
એણે ગાય, જમીન, સોનાં અને અન્ય અનેક વસ્તુઓનું ખૂબ ઉદાર દાન આપ્યું, દેવતાઓને, બ્રાહ્મણોને અને પોતાના લોકોનું માન વધાર્યું.
ચચાર ચ તપઃ કર્તું કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિકમ્ । પરિબભ્રામ તીર્થાનિ વનાન્ય્ આયતનાનિ ચ
એણે કઠિન તપસ્યા કરી, ચાંદ્રાયણ જેવી કઠિન વ્રતોનું પાલન કર્યું અને તીર્થો, જંગલો અને મંદિરોમાં ફરતો રહ્યો.
સ તથાપિ વિશોકત્વં મનાગ્ અપિ ન લબ્ધવાન્ । અનિધાનાં ખનન્ ભૂમિં નિધાનાર્થી નિધિં યથા
છતાં પણ, એને થોડું પણ દુઃખમુક્તિ મળી નહિ, જાણે કોઈ ખજાનાની આશાએ જમીન ખોદે પણ ખજાનો ન મળે તેમ.
રાત્રિન્દિનમ્ અનન્તેન શુષ્યઞ્ શોકકૃશાનુના । ચિન્તયા ચિન્તયામ્ આસ સંસારવ્યાધિભેષજમ્
દિવસ-રાત અનંત દુઃખ અને સુકાઈ જવાથી, તે સતત વિચારે છે કે સંસારના રોગનું ઉપાય શું હોઈ શકે.
ચિન્તાપરવશો દીનો રાજ્યં પશ્યન્ વિષોપમમ્ । મહાવિભવમ્ અપ્ય્ અગ્રે નાપશ્યત્ ખિન્નયા ધિયા
ચિંતાથી અને હતાશ થઈ, પોતાનું રાજ્ય પણ ઝેર જેવું લાગતું હતું; મન દુઃખથી ભરેલું હોવાથી, સામે રહેલા મોટા વૈભવને પણ જોઈ શકતો ન હતો.
અથૈકદૈકાન્તગતાં ચૂડાલામ્ અઙ્કમ્ આગતામ્ । ઇદં મધુરયા વાચા સમુવાચ શિખિધ્વજઃ
પછી, એક વખત, જ્યારે ચૂડાલા એકાંતમાં આવી અને તેની ગોદમાં બેઠી, ત્યારે શિખિધ્વજએ મીઠા સ્વરે એને 이렇게 કહ્યું.
ભુક્તં રાજ્યં ચિરં કાલં ભુક્તા વિભવભૂમયઃ । અધુનાસ્મિ વિરાગેણ યુક્તો ગચ્છામિ કાનનમ્
મેં લાંબા સમય સુધી રાજ્ય અને તેનું વૈભવ માણ્યું છે; હવે મને વૈરાગ્ય આવ્યું છે, તેથી હું જંગલ તરફ જઇશ.
ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ । ક્રોડીકુર્વન્તિ ભૂતાનિ મુનિં વનનિવાસિનમ્
વનમાં રહેતા મુનિ પર સુખ-દુઃખ કે દુર્ભાગ્ય-સંપત્તિ, કંઈ પણ અસર કરતી નથી.
ન દેશભઙ્ગસમ્મોહો ન સઙ્ગ્રામજનક્ષયઃ । રાજ્યાદ્ અપ્ય્ અધિકં મન્યે સુખં વનનિવાસિનઃ
દેશ છોડવાનો ગમો હોય કે યુદ્ધથી થયેલો વિનાશ, એ forest-dwellerને કદી ગભરાવતો નથી; હું તો માનું છું કે વનમાં રહેવાનો આનંદ રાજસિંહાસન કરતાં પણ વધારે છે.
સ્તબકસ્તનધારિણ્યો રક્તપલ્લવપાણયઃ । મઞ્જરીજાલહાસિન્યો લોલશુભ્રામ્બુદાંશુકાઃ
ફૂલનાં ગૂચ્છો જેવું ઉર, લાલ પાંગડાં જેવી બાહો, કળીની માળા જેવી સ્મિત અને ધીમા સફેદ વાદળનાં વસ્ત્ર પહેરેલી—
સ્વપરાગાઙ્ગહારિણ્યઃ કૃતકૌસુમમણ્ડનાઃ । સુસેવ્યકાઞ્ચનશિલાનિતમ્બતટશોભનાઃ
કુદરતી સુગંધથી ભીની, પરાગથી રંગાયેલી કાયાથી મોહક, ફૂલનાં આભૂષણોથી શોભાયમાન અને સુવર્ણ પથ્થર જેવી કાંસ્ય કિનારીથી મનમોહક—
તરઙ્ગમૌક્તિકપ્રોતસરિન્મુક્તાલતાવૃતાઃ । લતાવયસ્યાવલિતા મુગ્ધમુગ્ધમૃગાત્મજાઃ
લહેરોમાંથી મળેલી મુક્તાની માળાઓથી શોભાયમાન, નદીકાંઠાની વેલીઓથી ગૂંથાયેલી, વેલીઓ જેવી સખીઓ સાથે રમતી, અને જંગલના કાંઈક મૃગછોકરાઓ જેવી નિર્દોષ અને મોહક યુવતીઓ હતી.
સ્વભાવોદ્દામસૌગન્ધ્યા વિતીર્ણફલભોજનાઃ । ષટ્પદશ્રેણિનયનાઃ પુષ્પાપૂરનતાઙ્ગિકાઃ
જેઓના સ્વભાવમાં જ ઘનઘોર સુગંધ છે, જે ફળોથી ભરપૂર છે અને બધાને ખાવા મળે છે, જેમની આંખોમાં મધમાખીઓની પંક્તિઓની જેમ સુંદરતા છે, અને જેમના શરીર પર ફૂલોના ભારથી નમણુંપણું આવી ગયું છે.
આશ્વાસાસ્પદતાં યાતાશ્ શીતલામલગાત્રિકાઃ । રમયન્તિ ત્વમ્ ઇવ માં વનવીથ્યો વરાનને
શીતળ અને નિર્મળ અંગો ધરાવતી, આરામ આપતી એ વનપથો મને એ જ રીતે આનંદ આપે છે, હે સુંદરમુખી, જેમ તું મને આનંદ આપે છે.
યથા વિવિક્તમ્ એકાન્તે મનો ભવતિ નિર્વૃતમ્ । ન તથા શશિબિમ્બેષુ ન ચ બ્રહ્મેન્દ્રસદ્મસુ
જેમ એકાંત અને નિર્વિકાર સ્થાને મનને સાચી તૃપ્તિ મળે છે, તેમ ચાંદનીના તેજમાં કે બ્રહ્મા-ઇન્દ્રના મહેલોમાં એ આનંદ મળતો નથી.
અસ્મિન્ મત્પ્રણયે તન્વિ ન વિઘ્નં કર્તુમ્ અર્હસિ । ભર્તુર્ વિઘટયન્તીચ્છાં ન સ્વપ્ને ઽપિ કુલસ્ત્રિયઃ
હે સુકુમારી, મારા પ્રેમના આ વિષયમાં તું કોઈ અવરોધ ઊભો ન કરજે; સારા કુટુંબની સ્ત્રીઓ પોતાના પતિની ઈચ્છા—even સ્વપ્નમાં પણ—ટાળીતી નથી.
પ્રાપ્તકાલં કૃતં કાર્યં રાજતે નાથ નેતરત્ । વસન્તે રાજતે પુષ્પં ફલં શરદિ રાજતે
હે સ્વામી, યોગ્ય સમયે કરેલું કામ જ સુંદર લાગે છે, બીજું નહિ; વસંતમાં ફૂલ ખીલે છે અને શરદમાં ફળ પાકે છે.
જરાજરઢદેહાનાં યુક્તં વનસમાશ્રયઃ । ન યૂનાં ત્વાદૃશામ્ એવ તેનૈતન્ મે ન રોચતે
જેના શરીર વૃદ્ધ અને નબળા થઈ ગયા હોય, એમણે જ વનમાં જવું યોગ્ય છે; પણ તારા જેવા યુવાન માટે એ યોગ્ય નથી—એટલે મને આ વાત પસંદ નથી.
યૌવનેન મહારાજ ન યાવદ્ વયમ્ ઉજ્ઝિતાઃ । પુષ્પૌઘેનેવ તરવસ્ તાવચ્ છોભામહે ગૃહે
હે મહારાજ, જ્યાં સુધી આપણું યુવાની છે, ત્યાં સુધી આપણે ઘરમાં એ રીતે શોભા આપીએ છીએ જેમ વૃક્ષો વસંતમાં ફૂલોથી શોભે છે.
પુષ્પાભયા પુષ્પસિતં જરસા સહ કાનનમ્ । સમં ગૃહાદ્ ગમિષ્યામો હંસા ઇવ તરોસ્ સરઃ
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવશે અને વન ફૂલો થી ભરાઈ જશે, ત્યારે આપણે બંને ઘર છોડીને, જેમ હંસ વૃક્ષ છોડીને સરોવર તરફ જાય છે, તેમ જઈશું.
અપ્રાપ્તકાલં નૃપતેઃ પ્રજાપાલનમ્ ઉજ્ઝતઃ । રાજયક્ષ્મેવ ચન્દ્રસ્ય મહદ્ એનો ન નશ્યતિ
જો રાજા યોગ્ય સમય પહેલા પ્રજાની સંભાળ છોડે, તો તેનું મોટું પાપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી, જેમ ચંદ્રની બીમારી દૂર થતી નથી.
અપ્રાપ્તકારિણં ભૂપં રોધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ । રોધયન્તિ હ્ય્ અકાર્યેભ્યઃ પ્રભુભૃત્યાઃ પરસ્પરમ્
જો રાજા યોગ્ય સમય પહેલા કામ કરે, તો પ્રજા તેને રોકે છે; અને સ્વામી-નોકર પણ એકબીજાને ખોટા કામોથી અટકાવે છે.
અલમ્ ઉત્પલમાલાક્ષિ વિઘ્નેનાભિમતસ્ય મે । વિદ્ધિ માં ગતમ્ એવેતો દૂરમ્ એકાન્તકાનનમ્
બસ, કમળની આંખોવાળી, હવે મારી ઈચ્છામાં વિઘ્ન ન પાડ. જાણ કે હું પહેલેથી જ દૂર, એકાંત વનમાં પહોંચી ગયો છું.
બાલા ત્વમ્ અનવદ્યાઙ્ગી નાગન્તવ્યં વનં ત્વયા । પુંસામ્ અપિ હિ મૃદ્વઙ્ગિ દુર્વિષહ્યો વનાશ્રયઃ
તારે તો હજી વય નાની છે અને તારો દેહ પણ નિર્દોષ છે, એથી તારે જંગલમાં જવું યોગ્ય નથી. નરમ શરીર ધરાવતા પુરુષો માટે પણ જંગલમાં રહેવું બહુ મુશ્કેલ છે.
ન સમર્થા વનાવાસે યોષિતઃ કઠિના અપિ । કા નામ પુષ્પમઞ્જર્યસ્ સોઢુમ્ અર્કાતપં ક્ષમાઃ
મજબૂત સ્ત્રીઓ પણ જંગલમાં રહેવાની શક્તિ રાખતી નથી. ફૂલની મંજરીએ ક્યારેય તાપતો સૂર્ય સહન કરી શકે?
ભવત્યા પાલયન્ત્યેહ રાજ્યં સ્થાતવ્યમ્ ઉત્તમે । કુટુમ્બભારોદ્વહનં પત્યૌ યાતે વ્રતં સ્ત્રિયઃ
તારે અહીં રહીને રાજ્યની દેખરેખ કરવી જોઈએ. પતિ બહાર જાય ત્યારે સ્ત્રીઓએ ઘરનું ભારણ ઉઠાવવું એ તેમનું ધર્મ છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દયિતાં રાજા તામ્ ઇન્દુવદનાં વશી । ઉત્તસ્થૌ સ્નાતુમ્ અખિલં દિનકાર્યં ચકાર હ
આ રીતે ચંદ્રમુખી પ્રિયાને કહીને, રાજાએ સંયમથી ઊભા રહી સ્નાન કર્યું અને પોતાના બધા રોજિંદા કામકાજ પૂરા કર્યા.
અથોજ્ઝિતપ્રજાચેષ્ટો રવિર્ અસ્તાચલં યયૌ । શિખિધ્વજો વનમ્ ઇવ સમસ્તજનદુર્ગમમ્
પછી, જેમ શિખિધ્વજ બધા લોકો માટે અપ્રાપ્ય એવા જંગલમાં પ્રવેશ્યા, તેમ સૂર્યે પોતાના પ્રજાના કામકાજ છોડીને પશ્ચિમ પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું.
સંહૃત્ય વિતતં રૂપં તમ્ એવાનુયયૌ પ્રભા । નાથં ભવનનિષ્ક્રાન્તં ચૂડાલેવાનુરાગિણી
પછી પ્રભાએ પોતાનું વિસ્તૃત રૂપ સંકોચી, પ્રેમથી ભરેલી ચૂડાલાની જેમ, મહેલ છોડીને જતા પોતાના પતિના પાછળ પાછળ ગઈ.