કાષ્ઠં તૃણોપલં ભૂમિં ખં વાતમ્ અનલં જલમ્ । નિર્વિઘ્નમ્ અવિશત્ સર્વં તન્તુર્ મુક્તાફલં યથા
એ લાકડું, ઘાસ, પથ્થર, જમીન, આકાશ, પવન, અગ્નિ અને પાણીમાં કોઈ અવરોધ વિના આવી ગઈ, જેમ મણકાની માળામાં દોરો સહેલાઈથી પસાર થાય છે.
મેરોર્ ઉપરિ શૃઙ્ગાણિ લોકપાલપુરાણિ ચ । દિગ્વ્યોમોદરરન્ધ્રાણિ વિજહાર યથાસુખમ્
એ મેરુ પર્વતની ચોટીઓ પર, લોકપાલોના પ્રાચીન નગરોમાં અને દિશા તથા આકાશના ફાટલાંઓમાં મનમુકી રીતે ફરતી હતી.
તિર્યગ્ભૂતપિશાચાદ્યૈસ્ સહ નાગામરાસુરૈઃ । વિદ્યાધરાપ્સરસ્સિદ્ધૈર્ વ્યવહારં ચકાર સા
તે સ્ત્રીએ આડેથી ચાલતા પ્રાણીઓ, ભૂતપ્રેતો, સાપો, દેવતાઓ, દૈત્યો, વિદ્યા ધરાવનારા, અપ્સરાઓ અને સિદ્ધો સાથે વ્યવહાર કર્યો.
યત્નેન તં ચ ભર્તારમ્ આત્મજ્ઞાનામૃતં પ્રતિ । બહુશો બોધયામ્ આસ માતા બાલમ્ ઇવાત્મજમ્
માતાએ પોતાના બાળકને જેમ repeatedly સમજાવે છે, તેમ તેણે પ્રયત્નપૂર્વક પોતાના પતિને આત્મજ્ઞાન રૂપ અમૃતની વારંવાર સમજ આપી.
ન ચાસાવ્ આપ તદ્ભર્તા રાજા વિશ્રાન્તિમ્ આત્મનિ । મુક્તાફલમ્ અસંશ્લિષ્ટં મુક્તાફલ ઇવાતલે
છતાં પણ એ પતિ રાજાએ પોતાના અંતરમાં શાંતિ પામી નહીં, જેમ કે મોતી બીજાં મોતી સાથે સપાટી પર ચોંટતું નથી.
એતાવતાપિ કાલેન તામ્ એવંગુણશાલિનીમ્ । બાલો વિદ્યામ્ ઇવ નૃપશ્ ચૂડાલાં ન વિવેદ સઃ
આટલો સમય વીતી ગયો છતાં, એવા ગુણોથી યુક્ત ચૂડાલાને એ રાજાએ ઓળખી શક્યો નહીં, જેમ બાળક જ્ઞાનને ઓળખતો નથી.
કલાવિદગ્ધા મુગ્ધા ચ બાલેયં ગૃહિણી મમ । ઇત્ય્ એવ કેવલં રાજા સ ચૂડાલાં વિવેદ તામ્
રાજાએ ચૂડાલાને માત્ર પોતાની યુવાન પત્ની તરીકે જ માનતી, જે કળાઓમાં નિપુણ તો હતી પણ નિર્દોષ અને નિર્વિકાર હતી, એ સિવાય કશુંયે નહોતું સમજતું.
સાપ્ય્ અલબ્ધાત્મવિશ્રાન્તેસ્ તાં સિદ્ધિશ્રિયમ્ આત્મનઃ । દર્શયામ્ આસ નો રાજ્ઞશ્ શૂદ્રસ્યેવ મખક્રિયામ્
એ પોતાનાં આત્મસ્વરૂપમાં પૂર્ણ રીતે સ્થિર ન હતી, એટલે પોતાની આધ્યાત્મિક સિદ્ધિની સંપત્તિ રાજાને બતાવી નહોતી, જેમ એક શૂદ્ર યજ્ઞકર્મ નથી કરતો.
મહત્યાસ્ સિદ્ધયોગિન્યાસ્ તસ્યા અપિ શિખિધ્વજઃ । યત્નેન પ્રાપ નો બોધં બુધ્યતે ઽન્યઃ કથં પ્રભો
એ મહાન સિદ્ધ યોગિની પાસે હોવા છતાં પણ શિખિધ્વજએ ઘણાં પ્રયત્નો કર્યા છતાં સાચો જ્ઞાન મેળવ્યો નહીં; જયારે એ જાગી શક્યો નહીં, તો બીજાને કેવી રીતે જાગૃતિ આવે, હે પ્રભુ?
ઉપદેશક્રમો નામ વ્યવસ્થામાત્રપાલનમ્ । જ્ઞપ્તેસ્ તુ કારણં શુદ્ધા શિષ્યપ્રજ્ઞૈવ રાઘવ
ઉપદેશ આપવાનો ક્રમ માત્ર એક રીતિ મુજબનું પાલન છે; સાચું જ્ઞાન તો માત્ર શિષ્યની શુદ્ધ બુદ્ધિથી જ થાય છે, હે રાઘવ.
ન શ્રુતેન ન પુણ્યેન જ્ઞાયતે જ્ઞેયમ્ આત્મનઃ । જાનાત્ય્ આત્માનમ્ આત્મૈવ સર્પસ્ સર્પપદાનિ વ
આત્માનું સાચું જ્ઞાન સાંભળવાથી કે પુણ્યથી મળતું નથી; આત્મા પોતે જ પોતાને ઓળખે છે, જેમ સાપને સાપના સ્વરૂપો ખબર હોય છે.
એવં સ્થિતે વરમુને કથમ્ એતજ્ જનશ્રુતૌ । શ્રુતં ગુરૂપદેશશ્ ચ સ્વાત્મજ્ઞાનસ્ય કારણમ્
હે મહાન ઋષિ, જો આવું છે તો પછી લોકો કેમ માને છે કે શાસ્ત્રોનું વાંચન અને ગુરુનો ઉપદેશ આત્મજ્ઞાન મેળવવાનો માર્ગ છે?
અત્યન્તં કૃપણઃ કશ્ચિત્ કિરાટો ધનધાન્યવાન્ । આસ્તે વિન્ધ્યાટવીકચ્છે કુટુમ્બી વ્રણકીટવત્
ક્યારેક એક અત્યંત ગરીબ કિરાટ હતો, જે પાસે ધન અને અનાજ હોવા છતાં, વિંધ્યના જંગલની કાંઠે પોતાના પરિવાર સાથે જીવતો હતો, જાણે ઘા પર રહેલો કીડો.
તસ્યૈકદા નિપતિતા ગચ્છતો વિન્ધ્યજઙ્ગલે । એકા વરાટિકા રામ તૃણજાલબુસાવૃતે
એક દિવસ, જ્યારે તે વિંધ્યના જંગલમાં જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે એક નાની સિક્કો, હે રામ, તેની પાસે થી ઘાસ અને ભૂસા વચ્ચે પડી ગઈ.
કાર્પણ્યાત્ સ પ્રયત્નેન સર્વં તૃણબુસાદિકમ્ । કપર્દિકાર્થમ્ અભિતો દુધાવ દિવસત્રયમ્
ગરીબીના કારણે, તેણે એક શંખ માટે તણખાં, ઘાસ અને જે મળ્યું તે બધું જોતાં, ત્રણ દિવસ સુધી મહેનત કરી.
કપર્દકાદ્ દ્વૌ ભવતશ્ ચત્વારો ઽષ્ટૌ ચ કાલતઃ । તતશ્ શતં સહસ્રં ચ સહસ્રં ચેતિ ચેતસા
એક શંખમાંથી બે થાય, પછી ચાર, પછી સમય જતાં આઠ, પછી મનમાં એ રીતે એકસો, હજાર અને વધુ થાય છે.
કલયઞ્ જઙ્ગલે દીનો રાત્રિન્દિનમ્ અતન્દ્રિતઃ । જનહાસં સહંસ્ ત્રીણિ દિનાનિ ધુતવાન્ બુસમ્
જંગલમાં ગરીબાઈથી, દિવસ-રાતે થાક્યા વિના, લોકોની હાસ્યની પરવા કર્યા વિના, તેણે ત્રણ દિવસ સુધી તણખાં હલાવ્યાં.
તતો દિનત્રયસ્યાન્તે તેન તસ્માત્ કુજઙ્ગલાત્ । પૂર્ણેન્દુબિમ્બપ્રતિમો લબ્ધશ્ ચિન્તામણિર્ મહાન્
પછી, ત્રણ દિવસ પૂરા થતાં, એ સુકાં જંગલમાંથી, પૂર્ણચંદ્ર જેવો એક મોટો મનકામના રત્ન તેને મળ્યો.
તં પ્રાપ્ય તુષ્ટહૃદયસ્ સમાગત્ય ગૃહં સુખી । પ્રાપ્તાખિલજગદ્ભૂતિશ્ શાન્તસર્વભયસ્ સ્થિતઃ
તેને પ્રાપ્ત કરીને, મનથી સંતોષી થઈને, આનંદથી ઘરે પાછો ફર્યો; આખા જગતની સંપત્તિ મેળવી, બધાં ભયોથી મુક્ત રહીને સ્થિર રહ્યો.
એવં યથા કિરાટેન કપર્દાન્વેષણેન તત્ । રત્નં લબ્ધં જગન્મૂલ્યમ્ અહોરાત્રમ્ અખિદ્યતા
જેમ જંગલમાં રહેતા માણસે શંખ શોધતા શોધતા, દિવસ-રાત અવિરત મહેનત કરીને આખા વિશ્વના મૂલ્યનું રત્ન મેળવી લીધું હતું,
તથા શ્રુતોપદેશેન સ્વાત્મજ્ઞાનમ્ અવાપ્યતે । અન્યદ્ અન્વિષ્યતે ચાન્યલ્ લભ્યતે હિ ગુરુક્રમાત્
એજ રીતે, સાંભળેલી શિક્ષાથી પોતાનું સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે; કંઈક બીજું શોધતા, ગુરુના માર્ગે બીજું જ મળે છે.
બ્રહ્મ સર્વેન્દ્રિયાતીતં શ્રુતાદીન્દ્રિયસંવિદા । તેનોપદેશાદ્ અનઘ નાત્મતત્ત્વમ્ અવાપ્યતે
બ્રહ્મ બધાં ઇન્દ્રિયોથી પર છે, સાંભળવું વગેરે ઇન્દ્રિયોની જાણથી તે ઓળખાય છે; પણ એ શિક્ષાથી, હે નિર્દોષ, આત્માનું તત્વ પ્રાપ્ત થતું નથી.
ગુરૂપદેશં ચ વિના નાત્મતત્ત્વાગમો ભવેત્ । કેન ચિન્તામણિર્ લબ્ધઃ કપર્દાન્વેષણં વિના
ગુરુના ઉપદેશ વિના આત્માનું સાચું જ્ઞાન મળતું નથી. જેમ કે કોળી શોધ્યા વિના ચિંતામણિ મળે નહીં.
તત્ત્વસ્યાસ્ય મહાર્ઘસ્ય ગુરૂપકથનં ગતમ્ । અકારણં કારણતાં મણેર્ ઇવ કપર્દકઃ
ગુરુએ જે અમૂલ્ય તત્વ સમજાવ્યું છે, એના વિના કોળી ક્યારેય મણિ જેવું મૂલ્ય ધરાવી શકે નહીં.
પશ્ય રાઘવ માયેયં મોહની મહતામ્ અપિ । અન્યદ્ અન્વિષ્યતે યત્નાદ્ અન્યદ્ આસાદ્યતે ફલમ્
રાઘવ, આ માયાનો જાદુ છે કે, મહાન માણસો પણ ભ્રમાઈ જાય છે; માણસ એક વસ્તુ શોધે છે, પણ પરિણામ કંઈક બીજું જ મળે છે.
અન્યત્ કરોતિ પુરુષઃ ફલમ્ અન્યદ્ એવ પ્રાપ્નોતિ વસ્તુનિયતિશ્ ચ વિલોક્યતે ચ । તસ્માદ્ અનન્તવિભવસ્ય જગત્ક્રમસ્ય શ્રેયો ઽતિવાહનમ્ અસઙ્ગમ્ અવજ્ઞયૈવ
માણસ કંઈક કરે છે, પણ પરિણામ કંઈક બીજું જ મળે છે; દુનિયાની વ્યવસ્થા એવી જ છે. એટલે અનંત પ્રકારની સૃષ્ટિમાં ઉત્તમ માર્ગ એ છે કે, બધું નિરસાઈથી જોઈને આસક્તિ છોડવી.
તતશ્ શિખિધ્વજો રાજા તત્ત્વજ્ઞાનપદં વિના । આજગામ પરં મોહં યામાન્ધ્યમ્ ઇવ ભૂતલમ્
પછી શિખિધ્વજ રાજા, સાચા જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ વિના, ઘોર મોહમાં પડી ગયા, જાણે રાત્રીના અંધકારમાં આખી ધરતી ઢંકાઈ ગઈ હોય.
દુઃખાગ્નિદીપિતમના મનાગ્ અપિ વિભૂતિષુ । તાસ્વ્ અપીષ્ટોપનીતાસુ ન રેમે ઽગ્નિશિખાસ્વ્ ઇવ
દુઃખની આગે મન બળી રહ્યું હતું, તેથી ઇચ્છિત વસ્તુઓ મળ્યા પછી પણ તેને કોઈ આનંદ ન મળ્યો, જેમ અગ્નિની જ્વાળામાં કોઈ આનંદ અનુભવાતો નથી.
એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ નિર્ઝરેષુ ગુહાસુ ચ । આજગામ રતિં જન્તુમુક્તેષુ વ્યસની યથા
એમણે એકાંત સ્થળોએ, દિશાના અંતે, ઝરણા પાસે અને ગુફાઓમાં શાંતિ શોધી, જેમ કોઈ વ્યસની માણસ માત્ર એકલાં પડેલા સ્થળે જ આનંદ મેળવે છે.
રાઘવ ત્વમ્ ઇવાશેષાસ્ સાન્ત્વાનુનયચોદનૈઃ । પ્રાર્થિતઃ કાર્યતે ભૃત્યૈર્ મહીપો દિવસક્રિયાઃ
રાઘવ, જેમ તને તારા સેવકો વિવિધ રીતે સમજાવીને અને વિનંતી કરીને રોજની ફરજ કરાવાવે છે, એમ જ રાજાને પણ ભૃત્યો દ્વારા રોજિંદા કામ કરવા માટે પ્રેરવામાં આવે છે.