તસ્માચ્ છિખિધ્વજકથાપ્રસઙ્ગપતિતામ્ ઇમામ્ । પ્રાણાદિપવનાભ્યાસક્રિયાં સિદ્ધિફલાં શૃણુ
એથી હવે, શિખિધ્વજની વાર્તા પ્રસંગે જે પ્રાણ અને તેના સંબંધિત વાયુઓની સાધના આવે છે અને જે સિદ્ધિ આપે છે, એ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.
સમૂલમ્ અખિલાસ્ ત્યક્ત્વા સાધ્યાર્થેતરવાસનાઃ । ગુદાદિદ્વારસઙ્કોચાત્ સ્થાનકાદિક્રિયાક્રમૈઃ
મુખ્ય અને અન્ય તમામ ઈચ્છાઓને મૂળથી છોડી, ગુદા વગેરે માર્ગોને સંકોચી અને વિવિધ આસનો તથા સંબંધિત ક્રમબદ્ધ ક્રિયાઓ દ્વારા—
ભોજનાસનશુદ્ધ્યા ચ સાધુશાસ્ત્રાર્થભાવનાત્ । સ્વાચારાત્ સુજનાસઙ્ગાત્ સર્વત્યાગાત્ સુખાસનાત્
ખોરાક અને બેઠાડું શુદ્ધ રાખવાથી, સારા ગ્રંથોના અર્થ પર મનન કરવાથી, પોતાનું વર્તન સાચું રાખવાથી, સારા લોકોની સાથે રહેવાથી, બધું છોડવાથી અને આરામથી બેઠા રહેવાથી મન શુદ્ધ થાય છે.
પ્રાણાયામઘનાભ્યાસાદ્ રામ કાલેન કેનચિત્ । કોપલોભાદિસન્ત્યાગાદ્ ભોગત્યાગાચ્ ચ સુવ્રત
હે રામ, નિયમિત શ્વાસાયામના અભ્યાસથી, થોડા સમય પછી, ક્રોધ, લોભ અને બીજા દોષો છોડવાથી અને ભોગવિષય છોડવાથી, મન શુદ્ધ બને છે.
ત્યાગાદાનનિરોધેષુ ભૃશં યાન્તિ વિધેયતામ્ । પ્રાણાઃ પ્રભુત્વતજ્જ્ઞસ્ય પુંસો ભૃત્યા ઇવાખિલાઃ
જ્યારે કોઈ ત્યાગ, દાન અને સંયમમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે તેના પ્રાણો ખૂબ જ આજ્ઞાકારી બની જાય છે; જેમ પ્રભુના જાણકાર માણસના બધા પ્રાણો દાસની જેમ વર્તે છે.
રાજ્યાદ્યા મોક્ષપર્યન્તાસ્ સમસ્તા એવ સમ્પદઃ । દેહાનિલવિધેયત્વસાધ્યાસ્ સર્વસ્ય રાઘવ
હે રાઘવ, રાજપદથી લઈને મોક્ષ સુધીની બધી સિદ્ધિઓ, દરેક માટે, શરીર અને શ્વાસને વશમાં રાખવાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
પરિમણ્ડલિતાકારા કન્દસ્થાનસમાશ્રિતા । અન્ત્રવેષ્ટનિકા નામ નાડી નાડીશતાશ્રિતા
ગોળ આકારની, મૂળસ્થાને વસેલી, એ નાડી છે જેને અંતરવેષ્ટનિકા કહે છે, અને તે સૈંકડો બીજી નાડીઓથી આધાર પામેલી છે.
વીણાગ્રાવર્તસદૃશી સલિલાવર્તસન્નિભા । લિપ્યાદ્યોઙ્કારસંસ્થાના કુન્તલાવર્તવત્ સ્થિતા
એ વીણા જેવી વળાંક ધરાવે છે, પાણીના ઘોળા જેવી લાગે છે, અને 'ઑમ'ના આકારમાં રચાયેલી છે; વાળની લટ જેવી એ વળીને બેઠેલી છે.
દેવાસુરમનુષ્યેષુ મૃગનક્રખગાદિષુ । કીટાદિષ્વ્ અબ્જજાન્તેષુ સર્વેષુ પ્રાણિષૂદિતા
એ દેવ, અસુર, માનવ, પશુ, મગર, પક્ષી, કીટ અને કમળમાંથી જન્મેલા તમામ જીવોમાં હાજર છે.
શીતાર્તસુપ્તભોગીન્દ્રભોગવદ્ બદ્ધમણ્ડલા । સિતા કલ્પાગ્નિવિગલદિન્દુવદ્ બદ્ધકુણ્ડલા
શીતથી સુતેલા સાપની જેમ એ ગોળ વળી છે, કલ્પના અગ્નિમાંથી ટપકતા ચાંદની જેવી એ મજબૂત રીતે વળી છે.
મનોભ્રૂમધ્યરન્ધ્રાધોવિશદબ્વૃત્તિચઞ્ચલા । અનારતં રસસ્યન્દૈઃ પ્લવમાનૈવ તિષ્ઠતિ
ભ્રૂમધ્યની અંદર, મન સતત ચંચળ અને હંમેશાં હલનચલન કરતું રહે છે, અને એ સતત અમૃત જેવા રસથી ભીંજાતું, તરતું રહે છે.
અસ્યા અભ્યન્તરે તસ્મિન્ કદલીકોશકોમલે । યા વાતશક્તિસ્ સ્ફુરતિ વેણાવ્ ઇવ લસદ્ગતિઃ
આ મનની અંદર, કેળાના કાચા ગૂચા જેવી નરમ આવરણમાં, વાયુની શક્તિ ધબકતી રહે છે, જેમ કે ખોખલા વાંસમાં હલનચલન કરતી હોય.
સોક્તા કુણ્ડલિની નામ્ના કુણ્ડલાકારવાહિની । પ્રાણિનઃ પરમા શક્તિસ્ સર્વશક્તિજવપ્રદા
આને કુંડલિની કહે છે, જે વળાંકોમાં વહે છે; એ જીવાત્માની સર્વોચ્ચ શક્તિ છે, અને બધી શક્તિઓને ગતિ આપનાર છે.
અનિશં નિશ્શ્વસદ્રૂપા કુપિતેવ ભુજઙ્ગમી । સંસ્થિતોર્ધ્વીકૃતમુખી સ્પન્દાનાં હેતુતાં ગતા
એ સતત શ્વાસ રૂપે બહાર નીકળે છે, અને ગુસ્સે થયેલા સાપ જેવી દેખાય છે; એ ઉપર તરફ મોઢું કરીને સ્થિર રહી, બધા સ્પંદનોનું કારણ બને છે.
યદા પ્રાણાનિલો યાતિ હૃદિ કુણ્ડલિનીપદમ્ । તદા સંવિદ્ ઉદેત્ય્ અન્તર્ ભૂતતન્માત્રબીજભૂઃ
જ્યારે પ્રાણવાયુ હૃદયમાં કુંડલિનીના સ્થાન સુધી પહોંચે છે, ત્યારે અંદર જાગૃતિ ઊપજે છે, જે ભૂતતત્ત્વોના બીજરૂપ છે.
યદા કુણ્ડલિની દેહે સ્ફુરત્ય્ અબ્જ ઇવાલિની । તદા સંવિદ્ ઉદેત્ય્ અન્તર્ મૃદુસ્પર્શવશોદયા
જ્યારે કુંડલિની શરીરમાં કમળમાં મધમાખીની પંક્તિ જેવી હલનચલન કરે છે, ત્યારે અંદર જાગૃતિ ઊપજે છે, જે નરમ સ્પર્શથી ઉદ્ભવે છે.
સ્પર્શેન મૃદુના નાડ્યા લિઙ્ગકામાતપત્રયોઃ । યથા સંવિદ્ ઉદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તથા કુણ્ડલિની જવાત્
નરમ સ્પર્શથી નાડી લિંગ અને ઇચ્છાના પાન પર પડે છે, જેમ જાગૃતિ ઊંચી રીતે ઊપજે છે, તેમ કુંડલિની પણ ઝડપથી પ્રગટે છે.
તસ્યાં સમસ્તાસ્ સમ્બદ્ધા નાડ્યો હૃદયકોશગાઃ । ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે મહાર્ણવ ઇવાપગાઃ
કુંડલિનીમાં હૃદયકમળ સુધી જતી બધી નાડીઓ જોડાયેલી છે; એ નદીઓ મહાસાગરમાં જેમ ઉદ્ભવે છે અને વિલીન થાય છે, તેમ એ પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને લય પામે છે.
નિત્યં વાતાત્મકતયા સ્પન્દોન્મુખતયા તયા । સા સર્વસંવિદાં બીજમ્ એકમ્ આદ્યમ્ ઉદાહૃતમ્
હમેશાં, પવન જેવો સ્વભાવ અને હલનચલન તરફ વળવાની તેની વૃત્તિને લીધે, એ જ સર્વ જ્ઞાનનું એક મૂળ બીજ કહેવાય છે.
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ના ચિત્સંવિત્ સર્વગાસ્તિ હિ । તસ્યાઃ કુણ્ડલિનીકોશાત્ કેનાર્થેનોદયસ્ સ્ફુટઃ
ચેતના, જે દિશા, સમય કે બીજાં કોઈ પણ બંધનથી મુક્ત છે, ખરેખર સર્વત્ર વ્યાપેલી છે; તો પછી, તેની કુંડલિનીરૂપ આવરણમાંથી શું સ્પષ્ટ હેતુ કે પ્રગટતા ઊભી થાય છે?
સર્વદા સર્વતસ્ સત્યં ચિત્સંવિદ્ વિદ્યતે ઽનઘ । કિં ત્વ્ અસ્યા ભૂતતન્માત્રવશાદ્ અભ્યુદયઃ ક્વચિત્
હે નિર્દોષ, ચેતના હંમેશાં અને સર્વત્ર સાચે જ હાજર છે; છતાં, તેના ઉદ્ભવ માટે ક્યારેક તત્ત્વોના પ્રભાવથી જ કોઈ સ્થાન વિશેષ બની જાય છે.
સર્વત્ર વિદ્યમાના ચિદ્ દેહેષુ તરલાયતે । સર્વગો ઽપ્ય્ આતપસ્ સારરત્નેષ્વ્ અતિવિજૃમ્ભતે
ચેતના તો સર્વત્ર છે, પણ શરીરમાં તે ચંચળ દેખાય છે; અને જ્યારથી તે તેજના મૂળ રત્નોમાં આવે છે, ત્યારે ખૂબ જ વિસ્તરે છે.
ક્વચિન્ નષ્ટં ક્વચિત્ સુપ્તં ક્વચિદ્ ઉચ્છૂનતાં ગતમ્ । વસ્તુ વસ્તુનિ યદ્ દૃષ્ટં તત્ સ્વભાવવિજૃમ્ભિતમ્
ક્યાંક ગુમ થયેલું, ક્યાંક ઊંઘેલું, તો ક્યાંક પૂર્ણતાને પામેલું — દરેક વસ્તુમાં જે દેખાય છે, એ વસ્તુની પોતાની સ્વભાવિક અભિવ્યક્તિ છે.
એતદ્ ભૂયઃ ક્રમેણાહં શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ઽનઘ । દેહેષ્વ્ એવ યથોદેતિ ભૃશં સંવિન્મયઃ ક્રમઃ
હે નિર્દોષ, હવે હું તને આ વાત વધુ વિગતે સમજાવીશ; ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, કેવી રીતે ચેતનાનો ક્રમ શરીરમાં તીવ્ર રીતે પ્રગટે છે, એ હું તને એક પછી એક કહું છું.
ચેતનાચેતનં ભૂતજાતં વ્યોમ તથાખિલમ્ । સર્વં ચિન્માત્રસન્માત્રં શૂન્યમાત્રં યથા નભઃ
ચેતન અને અચેતન સર્વ જીવજાત, અને આખું આકાશ — બધું માત્ર શુદ્ધ ચેતના અને શુદ્ધ સત્તા છે, જેમ આકાશ માત્ર ખાલીપો છે.
તદ્ ધિ ચિન્માત્રસન્માત્રમ્ અવિકારાદ્ય્ અનામયમ્ । ક્વચિત્ સ્થિતં સંવિદૈવ કૃતતન્માત્રપઞ્ચકમ્
એ શુદ્ધ ચેતના અને શુદ્ધ સત્તા છે, જે અપરિવર્તનશીલ અને દુઃખરહિત છે; ક્યાંક માત્ર ચેતના જ રહે છે, જે પાંચ તત્ત્વોનું સર્જન કરે છે.
તત્ પઞ્ચકં ગતં દ્વિત્વં લિક્ષાદ્યન્તં સ્વસંવિદા । અન્તર્ભૂતવિકારાદિ દીપાદ્ દીપશતં યથા
આ પાંચ પ્રકારનું જૂથ, જ્યારે બે ભાગમાં વહેંચાય છે, અણુના આરંભથી અંત સુધી, પોતાની જ જાગૃતિથી બધાં ફેરફારો સહિત આવરી લેવામાં આવે છે, જેમ એક દીવટાથી અનેક દીવટા પ્રગટે છે.
સ્વસત્તામાત્રકેણૈવ સઙ્કલ્પલવરૂપિણા । પઞ્ચકાનિ વ્રજન્તીહ દેવત્વં તાનિ કાનિચિત્
માત્ર પોતાની હાજરીથી, સુક્ષ્મ ઈચ્છાના રૂપમાં, આ પાંચ જૂથોમાંથી કેટલીક અહીં દેવત્વ પામે છે.
કાનિચિત્ તિર્યગાદિત્વં હેમાદિત્વં ચ કાનિચિત્ । કાનિચિદ્ દૃષદાદિત્વં દ્રવ્યાદિત્વં ચ કાનિચિત્
કેટલાંક પ્રાણીઓ વગેરે રૂપે, કેટલાંક સોનાં વગેરે રૂપે, કેટલાંક પથ્થર વગેરે રૂપે અને કેટલાંક અન્ય પદાર્થો રૂપે પામે છે.
એવં હિ પઞ્ચકં સ્પન્દમાત્રં જગદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । ચિત્સંવિદ્ અત્ર સર્વત્ર વિદ્યતે રઘુનન્દન
આ રીતે, આ પાંચ પ્રકારનું જૂથ માત્ર સ્પંદન રૂપ છે અને એ જ જગત તરીકે સ્થિર થયું છે; અને રઘુવંશના આનંદ, એમાં સર્વત્ર ચેતનાની જાગૃતિ રહેલી છે.