અસમ્બદ્ધપ્રલાપાસિ બાલાસિ વરવર્ણિનિ । રમસે વાક્યલીલાભી રમસ્વાવનિપાત્મજે
હે સુંદર વણિતા, તું બાળકની જેમ ગૂંચવાયેલા શબ્દો બોલી રહી છે; તને વાતચીતમાં આનંદ આવે છે, તો પૃથ્વીપુત્રમાં પણ આનંદ માણ.
કિઞ્ચિત્ ત્યક્ત્વા નકિઞ્ચિદ્ યો ગતઃ પ્રત્યક્ષસંસ્થિતમ્ । ત્યક્તપ્રત્યક્ષસદ્રૂપસ્ સ કથં કિલ શોભતે
જે કોઈક વસ્તુ છોડી, પછી કશું જ ન રહે અને સ્પષ્ટ દેખાતા સ્વરૂપને પણ છોડીને બેઠો હોય, એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી લાગે?
ભોગૈર્ અભુક્તૈસ્ તુષ્ટો ઽહમ્ ઇતિ ભોગાઞ્ જહાતિ યઃ । રુષેવાશનપાનાદ્યાન્ સ કથં કિલ શોભતે
જે ભોગનો અનુભવ કર્યા વિના જ સંતોષ પામે છે અને આનંદદાયક વસ્તુઓને ગુસ્સામાં આવીને છોડે છે, એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી લાગે?
વાહનાશનશય્યાદિ સર્વં સન્ત્યજ્ય ધીરધીઃ । યસ્ તિષ્ઠત્ય્ આત્મનૈવૈકસ્ સ કથં કિલ શોભતે
જેની બુદ્ધિ દૃઢ છે અને જે વાહન, ખોરાક, શય્યા વગેરે બધું છોડીને એકલો પોતામાં જ રહે છે, એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી લાગે?
સ્વયં નકિઞ્ચિદ્ એવાહં જગદીશો ઽસ્મિ ચેતિ ચ । નિશ્ચયો યસ્ય દુર્બુદ્ધેસ્ સ કથં કિલ શોભતે
જેની સમજણ એવી છે કે 'હું તો કંઈ જ નથી, છતાં હું આખા જગતનો માલિક છું,' અને જેના મનમાં સમજણની કમજોરી છે—એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
આત્મન્ય્ એવાત્મનૈકાન્તે ત્યક્તસર્વસમાગમઃ । યસ્ સ્થિતશ્ શ્વભ્રતરુવત્ સ કથં કિલ શોભતે
જે માણસ બધાં સંબંધો છોડીને પોતામાં જ એકલાં રહે છે, ખાડા જેવી એકલતા ધરાવે છે—એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
નાહં દેહો ઽન્યદ્ એવાહં નકિઞ્ચિત્ સર્વમ્ એવ હિ । એવં પ્રલાપો યસ્યાસ્તિ સ કથં કિલ શોભતે
જે કહે છે કે 'હું આ શરીર નથી, હું બીજું કંઈક છું, હું કંઈ જ નથી, છતાં હું બધું જ છું'—એવી ઉલટી-પલટી વાતો કરનાર માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
યત્ પશ્યામિ ન પશ્યામિ તત્ પશ્યામ્ય્ અન્યદ્ એવ યત્ । પ્રલાપ ઇત્ય્ અસન્ યસ્ય સ કથં કિલ શોભતે
જે કહે છે કે 'હું જે જોઈ રહ્યો છું, એ હું જોઈ રહ્યો નથી; હું જે જોઈ રહ્યો છું, એ કંઈક બીજું જ છે'—એવી ખોટી વાતો કરનાર માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
તસ્માન્ મુગ્ધાસિ બાલાસિ ચપલાસિ વિલાસિનિ । નાનાલાપવિલાસેન ક્રીડસિ ક્રીડ સુન્દરિ
એથી, તું નિર્દોષ છે, બાળકે જેવી છે, ચંચળ છે અને રમૂજી છે; તું અનેક વાતો અને રમતોમાં મગ્ન રહીને રમે છે, હે સુંદર one.
પ્રવિહસ્યાટ્ટહાસેન શિખિધ્વજ ઇતિ પ્રિયામ્ । મધ્યાહ્ને સ્નાતુમ્ ઉત્થાય નિર્જગામાઙ્ગનાગૃહાત્
મઝામાં ઉંચા અવાજે હસીને 'શિખિધ્વજ' કહેતાં, તેની પ્રિયાએ મધ્યાહ્ને સ્નાન કરવા માટે ઊઠી અને સ્ત્રીઓના મકાનમાંથી બહાર ગઈ.
કષ્ટં નાત્મનિ વિશ્રાન્તો મદ્વચાંસિ ન બુદ્ધવાન્ । રાજેતિ ખિન્ના ચૂડાલા સ્વવ્યાપારપરાભવત્
હાય! એ પોતામાં શાંતિ પામતો નથી, ને મારા શબ્દો પણ સમજતો નથી; દુઃખી થઈને ચૂડાલા પોતાનાં કામમાં લાગી ગઈ.
તદા તથાઙ્ગ તત્રાથ તાદૃશાશયયોસ્ તયોઃ । તાભિઃ પાર્થિવલીલાભિર્ દિવસસ્ સ જગામ હ
ત્યારે, એ સ્થળે, બંનેના મનમાં આવી જ ભાવનાઓ રહી, અને રાજવી રમતોમાં એ દિવસો પસાર થયા.
ક્રમેણ માસા ઋતવો રામ સંવત્સરાસ્ તથા । અતીતા બહવસ્ તત્ર દમ્પત્યોસ્ સ્નિગ્ધયોસ્ તયોઃ
આ રીતે, રામ, એ પ્રેમાળ dampaty નો સમય ત્યાં મહિના, ઋતુઓ અને વર્ષો પસાર થતા ગયો.
એકદા નિત્યતૃપ્તાયા નિરિચ્છાયા અપિ સ્વયમ્ । ચૂડાલાયા બભૂવેચ્છા લીલયા ખગમાગમે
એક વખત, ચૂડાલા હંમેશાં સંતોષી અને નિરિચ્છા હોવા છતાં, મઝા માટે ઉડવાની કળા અજમાવવાની ઈચ્છા જાગી.
ખગમાગમસિદ્ધ્યર્થમ્ અથ સા નૃપકન્યકા । સર્વભોગાન્ અનાદૃત્ય સમાગમ્ય ચ નિર્જનમ્
ઉડવાની કળામાં પારંગત થવા માટે, એ રાજકન્યાએ બધાં સુખ-સગવડો અવગણીને એકાંત સ્થળે ગઈ.
એકૈવૈકાન્તનિરતા સ્વાસનાવસ્થિતાઙ્ગકા । ઊર્ધ્વગપ્રાણપવનચિરાભ્યાસં ચકાર હ
એકલી, એકાંતમાં તલ્લીન રહી, પોતાની આસન પર બેઠી રહી અને ઉપર દમ ખેંચવાનો લાંબો અભ્યાસ કરતી રહી.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સસ્થાસ્નુજઙ્ગમમ્ । સ્પન્દસ્ય તત્ ક્રિયાનામ્નઃ ફલમ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે
આ જગત, જેમાં સ્થાવર અને જંગમ બધું આવે છે, જે કંઈ પણ આપણે જોઈ શકીએ છીએ, એ બધું 'સ્પંદન' નામની ક્રિયાનો ફળ છે, એમ અનુભવાય છે.
કસ્ય સ્પન્દવિલાસસ્ય ઘનાભ્યાસસ્ય મે વદ । બ્રહ્મન્ ખગમનાદ્ય્ એતત્ ફલં યત્નૈકશાલિનઃ
હે બ્રાહ્મણ, આ સ્પંદનનો ખેલ, સતત ચાલતો પ્રવાહ, આ બધું કોણનું છે? આકાશમાં ઉડવા જેવી એકાગ્ર પ્રયત્નથી મળતી સિદ્ધિનું ફળ કોને મળે છે, એ મને કહો.
આત્મજ્ઞો વાપ્ય્ અનાત્મજ્ઞસ્ સિદ્ધ્યર્થં લીલયા તથા । કથં સંસાધયત્ય્ એતદ્ યથાવદ્ વદ મે વિભો
પોતે આત્માને જાણે કે ન જાણે, સિદ્ધિ માટે કે રમતમાં, કોઈ પણ આ બધું કેવી રીતે પામે છે? હે પ્રભુ, મને સાચું સાચું કહો.
ત્રિવિધં સમ્ભવત્ય્ અઙ્ગ સાધ્યં વસ્ત્વ્ ઇહ સર્વતઃ । ઉપાદેયં ચ હેયં ચ તથોપેક્ષ્યં ચ રાઘવ
હે રાઘવ, અહીં જે કંઈ સિદ્ધ કરવાનું હોય તેમાં ત્રણ પ્રકાર આવે છે: કંઈક સ્વીકારવાનું, કંઈક ત્યાગવાનું અને કંઈક અવગણવાનું.
આત્મભૂતં પ્રયત્નેન હ્ય્ ઉપાદેયં તુ સાધ્યતે । હેયં સન્ત્યજ્યતે જ્ઞાત્વા હ્ય્ ઉપેક્ષ્યં મધ્યમ્ એતયોઃ
આત્મસ્વરૂપ જે છે, તે મહેનતથી પ્રાપ્ત થાય છે; જે ત્યાજ્ય છે, તે સમજાઈ જાય પછી છોડવામાં આવે છે; અને જે અવગણવું યોગ્ય છે, તે બંને વચ્ચેનું છે.
યદ્ યદ્ આહ્લાદનકરમ્ આદેયં તદ્ અસન્મતેઃ । તદ્વિરુદ્ધમ્ અનાદેયમ્ ઉપેક્ષ્યં મધ્યમં વિદુઃ
જે કંઈ આનંદ આપનારું છે, તે યોગ્ય સમજ ધરાવનારાઓ માટે ગ્રહણ કરવાનું છે; જે તેની વિરુદ્ધ છે, તે સ્વીકારવું નહીં; અને વચ્ચેનું છે, તે અવગણવું.
સન્મતેર્ વિદુષો જ્ઞસ્ય સર્વમ્ આત્મમયં યદા । ત્રય એવ તદા પક્ષાસ્ સમ્ભવન્તિ ન કેચન
જ્યારે યોગ્ય સમજ અને જ્ઞાન ધરાવનાર વ્યક્તિને બધું જ આત્મમય દેખાય છે, ત્યારે માત્ર આ ત્રણ વિકલ્પ જ રહે છે, બીજું કંઈ નથી.
કેવલં સર્વમ્ એવેદં કદાચિલ્ લીલયા ન વા । ઉપેક્ષ્યમ્ અક્ષિનિક્ષિપ્તમ્ આલોકયતિ વા ન વા
ક્યારેક બધું જ માત્ર રમતમાં અવગણવામાં આવે છે, ક્યારેક નહીં; અથવા આંખે જોઈને પણ કોઈ ધ્યાન આપે છે, અથવા નથી આપતું.
જ્ઞસ્યોપેક્ષ્યાત્મકં રામ મૂઢસ્યાદેયતાં ગતમ્ । હેયં સ્ફારવિરાગસ્ય શૃણુ સિદ્ધિક્રમં કથમ્
હે રામ, જ્ઞાનવાન માણસે તો બધું સમજીને ઉદાસીન રહે છે, જ્યારે મૂર્ખ માણસને તો બધું ત્યાગી દેવું પડે છે. જેને ત્યાગવું જોઈએ એ તો જેઓમાં ભારે વૈરાગ્ય હોય એમના માટે છે. હવે, સિદ્ધિ મેળવવાની ક્રમશઃ રીત સાંભળ.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યસાધનાસ્ સર્વસિદ્ધયઃ । જીવમ્ આહ્લાદયન્તીહ વસન્ત ઇવ ભૂતલમ્
સ્થળ, સમય, ક્રિયા અને વસ્તુઓથી મળતી બધી સિદ્ધિઓ જીવને એ રીતે આનંદ આપે છે જેમ વસંત ઋતુ ધરતીને આનંદ આપે છે.
મધ્યે ચતુર્ણામ્ એતેષાં ક્રિયા પ્રથમકલ્પિકી । સિદ્ધ્યાદિસાધને સાધોસ્ તન્મયાસ્ તે યતઃ ક્રમાઃ
આ ચારમાંથી ક્રિયા મુખ્ય માનવામાં આવે છે. સફળતા અને બીજા ફળ મેળવવા માટે, જે જે પગલાં છે એમાં મન લગાડવું પડે છે અને એ પ્રમાણે જ આગળ વધવું પડે છે.
ગુલિકાઞ્જનખડ્ગાદિક્રિયાક્રમનિરૂપણમ્ । તત્રાસ્તાં તાવદ્ એષો ઽત્ર વિસ્તારઃ પ્રકૃતાર્થહા
ગોળી, અંજન, તલવાર વગેરેના ઉપયોગની વિગતવાર રીત અહીં છોડો, કારણ કે એ બધું સમજાવવું મુખ્ય વિષયથી દૂર લઈ જાય છે.
રત્નૌષધિતપોમન્ત્રક્રિયાક્રમનિરૂપણમ્ । તત્રાસ્તાં તાવદ્ એષો ઽત્ર વિસ્તારઃ પ્રકૃતાર્થહા
રત્નો, ઔષધિઓ, તાપ અથવા મંત્રો દ્વારા જે વિવિધ ક્રિયાઓ કરવામાં આવે છે, તેની વિગતવાર સમજ અહીં મૂકી દઈએ, કારણ કે એ મુખ્ય વિષયથી દૂર લઈ જાય છે.
શ્રીશૈલે સિદ્ધદેશે ચ મેર્વાદૌ વા નિવાસતઃ । સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અપિ વિસ્તારઃ ક્રિયોત્થા પ્રકૃતાર્થહા
શ્રીશૈલ, સિદ્ધદેશ કે મેરુ જેવા પવિત્ર સ્થળોએ રહેવાથી પ્રાપ્ત થતી સિદ્ધિ વિશેની વિગત પણ મુખ્ય વિષયથી વિમુખ કરે છે, કારણ કે એ પણ ક્રિયાઓથી ઊભી થાય છે.