એકૈવાકાશસઙ્કાશે કેવલે હૃદયે રમે । ન રમે રાજલીલાસુ તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
હું એકલી, નિર્વિકાર અને વિશાળ હૃદયમાં જ આનંદ માણું છું, આકાશ જેવું શુદ્ધ અને એકાંત. રાજમહેલની રમતોમાં મને આનંદ આવતો નથી—એથી હું સુખી અને સ્થિર છું.
આત્મન્ય્ એવ હિ તિષ્ઠામિ ન વનોદ્યાનસદ્મસુ । ન ભોગૌઘેષુ શય્યાસુ તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
હું તો માત્ર પોતાના આત્મામાં જ સ્થિર છું, વનમાં, બગીચામાં કે મહેલમાં નથી. ભોગ-વિલાસ કે સુખદ શૈયામાં પણ નથી—એથી હું સુખી અને સ્થિર છું.
જગતાં પ્રભુર્ એવાસ્મિ નકિઞ્ચિન્માત્રરૂપિણી । ઇત્ય્ આત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠામિ તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
હું જગતનો સ્વામી છું, છતાં મારી સ્વરૂપ માત્ર શૂન્ય છે; આ રીતે હું માત્ર મારા અંદર જ સ્થિર છું અને એથી હું સાચે ધન્ય છું.
અન્યૈવાહમ્ ઇયં નાહમ્ અન્યા ચેયં ચ વાપ્ય્ અહમ્ । સર્વમ્ અસ્મિ નકિઞ્ચિદ્ વા તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
હું આથી અલગ છું, અને આ હું નથી; છતાં આ પણ હું હોઈ શકું, કે પછી બધું જ હું છું, કે કશું પણ નથી; આ રીતે હું સાચે ધન્ય છું.
યત્ પશ્યામિ ન પશ્યામિ તત્ પશ્યામ્ય્ અન્યદ્ એવ યત્ । ઇતિ સમ્યક્ પ્રપશ્યામિ તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
જે હું જોઈ રહ્યો છું, તે હું ખરેખર જોઈતો નથી; જે દેખાય છે, તે કંઈક બીજું જ છે; આ રીતે હું સાચી રીતે સમજું છું અને એથી હું સાચે ધન્ય છું.
ન સુખં પ્રાર્થયે નાર્થં નાનર્થં ચેતરાં સ્થિતિમ્ । યથાપ્રપ્તેન તુષ્યામિ તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
હું સુખ, ધન, દુઃખ કે બીજી કોઈ સ્થિતિ ઈચ્છતો નથી; જે મળે છે તેમાં જ સંતોષ માનું છું, અને એથી હું સાચે ધન્ય છું.
તનુવિદ્વેષરાગાભિસ્ તજ્જ્ઞાભિશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટિષુ । રમે સહ વયસ્યાભિસ્ તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
જે મિત્રો શરીર પ્રત્યે રાગ કે દ્વેષ રાખતા નથી, એવા જ્ઞાનથી અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે જોતા છે, એમની સાથે હું આનંદ અનુભવું છું; અને એથી હું સાચે જ ધન્ય છું.
પશ્યામિ યન્ નયનરશ્મિભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ વા ચિત્તેન ચેહ હિ તદ્ અઙ્ગ ન કિઞ્ચિદ્ એવ । પશ્યામિ તદ્વિરહિતં તુ નકિઞ્ચિદાભં પશ્યામિ સમ્યગ્ ઇતિ નાથ ચિરોદયાસ્મિ
હે પ્રભુ, હું અહીં આંખોની કિરણોથી, ઇન્દ્રિયો દ્વારા કે મનથી જે કંઈ જોઉં છું, એ ખરેખર કંઈ જ નથી; જે હું જોઉં છું એ બધું જ ખાલી છે, કંઈપણ નથી એવું જ લાગે છે; આમ, હું સાચી રીતે સમજું છું અને બહુ પહેલાંથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.
એવમ્ આત્મનિ વિશ્રાન્તાં વદન્તીં તાં વરાનનામ્ । અસમ્બદ્ધપ્રલાપાસિ બાલાસીતિ વદઞ્ શનૈઃ
એવી રીતે પોતાના માં સ્થિર થયેલી, સુંદર ચહેરાવાળી એ બોલતી હતી ત્યારે, તેણે ધીમે કહ્યું: 'તું તો તૂટકું બોલે છે, બાળક જેવી વાતો કરે છે.'
ભોગલમ્પટયા બુદ્ધ્યા મુગ્ધામ્ આશઙ્ક્ય તાં પ્રિયામ્ । અબુદ્ધ્વા તદ્ગિરામ્ અર્થં વિહસ્યોવાચ ભૂપતિઃ
ભોગમાં લિપ્ત બુદ્ધિથી, પોતાની પ્રિયાને મૂર્ખ સમજીને, અને એના શબ્દોનો અર્થ સમજ્યા વિના, રાજાએ હસી ને કહ્યું.
અસમ્બદ્ધપ્રલાપાસિ બાલાસિ વરવર્ણિનિ । રમસે વાક્યલીલાભી રમસ્વાવનિપાત્મજે
હે સુંદર વણિતા, તું બાળકની જેમ ગૂંચવાયેલા શબ્દો બોલી રહી છે; તને વાતચીતમાં આનંદ આવે છે, તો પૃથ્વીપુત્રમાં પણ આનંદ માણ.
કિઞ્ચિત્ ત્યક્ત્વા નકિઞ્ચિદ્ યો ગતઃ પ્રત્યક્ષસંસ્થિતમ્ । ત્યક્તપ્રત્યક્ષસદ્રૂપસ્ સ કથં કિલ શોભતે
જે કોઈક વસ્તુ છોડી, પછી કશું જ ન રહે અને સ્પષ્ટ દેખાતા સ્વરૂપને પણ છોડીને બેઠો હોય, એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી લાગે?
ભોગૈર્ અભુક્તૈસ્ તુષ્ટો ઽહમ્ ઇતિ ભોગાઞ્ જહાતિ યઃ । રુષેવાશનપાનાદ્યાન્ સ કથં કિલ શોભતે
જે ભોગનો અનુભવ કર્યા વિના જ સંતોષ પામે છે અને આનંદદાયક વસ્તુઓને ગુસ્સામાં આવીને છોડે છે, એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી લાગે?
વાહનાશનશય્યાદિ સર્વં સન્ત્યજ્ય ધીરધીઃ । યસ્ તિષ્ઠત્ય્ આત્મનૈવૈકસ્ સ કથં કિલ શોભતે
જેની બુદ્ધિ દૃઢ છે અને જે વાહન, ખોરાક, શય્યા વગેરે બધું છોડીને એકલો પોતામાં જ રહે છે, એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી લાગે?
સ્વયં નકિઞ્ચિદ્ એવાહં જગદીશો ઽસ્મિ ચેતિ ચ । નિશ્ચયો યસ્ય દુર્બુદ્ધેસ્ સ કથં કિલ શોભતે
જેની સમજણ એવી છે કે 'હું તો કંઈ જ નથી, છતાં હું આખા જગતનો માલિક છું,' અને જેના મનમાં સમજણની કમજોરી છે—એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
આત્મન્ય્ એવાત્મનૈકાન્તે ત્યક્તસર્વસમાગમઃ । યસ્ સ્થિતશ્ શ્વભ્રતરુવત્ સ કથં કિલ શોભતે
જે માણસ બધાં સંબંધો છોડીને પોતામાં જ એકલાં રહે છે, ખાડા જેવી એકલતા ધરાવે છે—એવો માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
નાહં દેહો ઽન્યદ્ એવાહં નકિઞ્ચિત્ સર્વમ્ એવ હિ । એવં પ્રલાપો યસ્યાસ્તિ સ કથં કિલ શોભતે
જે કહે છે કે 'હું આ શરીર નથી, હું બીજું કંઈક છું, હું કંઈ જ નથી, છતાં હું બધું જ છું'—એવી ઉલટી-પલટી વાતો કરનાર માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
યત્ પશ્યામિ ન પશ્યામિ તત્ પશ્યામ્ય્ અન્યદ્ એવ યત્ । પ્રલાપ ઇત્ય્ અસન્ યસ્ય સ કથં કિલ શોભતે
જે કહે છે કે 'હું જે જોઈ રહ્યો છું, એ હું જોઈ રહ્યો નથી; હું જે જોઈ રહ્યો છું, એ કંઈક બીજું જ છે'—એવી ખોટી વાતો કરનાર માણસ કેવી રીતે તેજસ્વી બની શકે?
તસ્માન્ મુગ્ધાસિ બાલાસિ ચપલાસિ વિલાસિનિ । નાનાલાપવિલાસેન ક્રીડસિ ક્રીડ સુન્દરિ
એથી, તું નિર્દોષ છે, બાળકે જેવી છે, ચંચળ છે અને રમૂજી છે; તું અનેક વાતો અને રમતોમાં મગ્ન રહીને રમે છે, હે સુંદર one.
પ્રવિહસ્યાટ્ટહાસેન શિખિધ્વજ ઇતિ પ્રિયામ્ । મધ્યાહ્ને સ્નાતુમ્ ઉત્થાય નિર્જગામાઙ્ગનાગૃહાત્
મઝામાં ઉંચા અવાજે હસીને 'શિખિધ્વજ' કહેતાં, તેની પ્રિયાએ મધ્યાહ્ને સ્નાન કરવા માટે ઊઠી અને સ્ત્રીઓના મકાનમાંથી બહાર ગઈ.
કષ્ટં નાત્મનિ વિશ્રાન્તો મદ્વચાંસિ ન બુદ્ધવાન્ । રાજેતિ ખિન્ના ચૂડાલા સ્વવ્યાપારપરાભવત્
હાય! એ પોતામાં શાંતિ પામતો નથી, ને મારા શબ્દો પણ સમજતો નથી; દુઃખી થઈને ચૂડાલા પોતાનાં કામમાં લાગી ગઈ.
તદા તથાઙ્ગ તત્રાથ તાદૃશાશયયોસ્ તયોઃ । તાભિઃ પાર્થિવલીલાભિર્ દિવસસ્ સ જગામ હ
ત્યારે, એ સ્થળે, બંનેના મનમાં આવી જ ભાવનાઓ રહી, અને રાજવી રમતોમાં એ દિવસો પસાર થયા.
ક્રમેણ માસા ઋતવો રામ સંવત્સરાસ્ તથા । અતીતા બહવસ્ તત્ર દમ્પત્યોસ્ સ્નિગ્ધયોસ્ તયોઃ
આ રીતે, રામ, એ પ્રેમાળ dampaty નો સમય ત્યાં મહિના, ઋતુઓ અને વર્ષો પસાર થતા ગયો.
એકદા નિત્યતૃપ્તાયા નિરિચ્છાયા અપિ સ્વયમ્ । ચૂડાલાયા બભૂવેચ્છા લીલયા ખગમાગમે
એક વખત, ચૂડાલા હંમેશાં સંતોષી અને નિરિચ્છા હોવા છતાં, મઝા માટે ઉડવાની કળા અજમાવવાની ઈચ્છા જાગી.
ખગમાગમસિદ્ધ્યર્થમ્ અથ સા નૃપકન્યકા । સર્વભોગાન્ અનાદૃત્ય સમાગમ્ય ચ નિર્જનમ્
ઉડવાની કળામાં પારંગત થવા માટે, એ રાજકન્યાએ બધાં સુખ-સગવડો અવગણીને એકાંત સ્થળે ગઈ.
એકૈવૈકાન્તનિરતા સ્વાસનાવસ્થિતાઙ્ગકા । ઊર્ધ્વગપ્રાણપવનચિરાભ્યાસં ચકાર હ
એકલી, એકાંતમાં તલ્લીન રહી, પોતાની આસન પર બેઠી રહી અને ઉપર દમ ખેંચવાનો લાંબો અભ્યાસ કરતી રહી.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સસ્થાસ્નુજઙ્ગમમ્ । સ્પન્દસ્ય તત્ ક્રિયાનામ્નઃ ફલમ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે
આ જગત, જેમાં સ્થાવર અને જંગમ બધું આવે છે, જે કંઈ પણ આપણે જોઈ શકીએ છીએ, એ બધું 'સ્પંદન' નામની ક્રિયાનો ફળ છે, એમ અનુભવાય છે.
કસ્ય સ્પન્દવિલાસસ્ય ઘનાભ્યાસસ્ય મે વદ । બ્રહ્મન્ ખગમનાદ્ય્ એતત્ ફલં યત્નૈકશાલિનઃ
હે બ્રાહ્મણ, આ સ્પંદનનો ખેલ, સતત ચાલતો પ્રવાહ, આ બધું કોણનું છે? આકાશમાં ઉડવા જેવી એકાગ્ર પ્રયત્નથી મળતી સિદ્ધિનું ફળ કોને મળે છે, એ મને કહો.
આત્મજ્ઞો વાપ્ય્ અનાત્મજ્ઞસ્ સિદ્ધ્યર્થં લીલયા તથા । કથં સંસાધયત્ય્ એતદ્ યથાવદ્ વદ મે વિભો
પોતે આત્માને જાણે કે ન જાણે, સિદ્ધિ માટે કે રમતમાં, કોઈ પણ આ બધું કેવી રીતે પામે છે? હે પ્રભુ, મને સાચું સાચું કહો.
ત્રિવિધં સમ્ભવત્ય્ અઙ્ગ સાધ્યં વસ્ત્વ્ ઇહ સર્વતઃ । ઉપાદેયં ચ હેયં ચ તથોપેક્ષ્યં ચ રાઘવ
હે રાઘવ, અહીં જે કંઈ સિદ્ધ કરવાનું હોય તેમાં ત્રણ પ્રકાર આવે છે: કંઈક સ્વીકારવાનું, કંઈક ત્યાગવાનું અને કંઈક અવગણવાનું.