વિશ્રાન્તા સુચિરશ્રાન્તા ઘનલબ્ધપદાત્મનિ । સર્વોપમાતીતતયા જગામાવ્યપદેશ્યતામ્
લાંબા સમય પછી સાચો આરામ મળ્યો છે, ઘન અનુભવના પદમાં સ્થિર થઈ ગઈ છે, અને હવે એ બધાં ઉપમાઓથી પર થઈ, વર્ણનથી પણ આગળ પહોંચી ગઈ છે.
ઇતિ સા મહિષી તસ્ય ચૂડાલા વરવર્ણિની । સ્વલ્પેનૈવ હિ કાલેન યયૌ વિદિતવેદ્યતામ્
આ રીતે એ સુંદર રંગવાળી રાણી ચૂડાલાએ બહુ જ ઓછી વેળામાં બધું જાણવાનું છે એ જાણવાની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
યથાયમ્ આગતઃ કશ્ચિજ્ જાગતસ્ સ્પન્દવિભ્રમઃ । યથા ચ લીયતે સર્વં તત્ તજ્ જ્ઞાતવતી બભૌ
જેમ જાગૃતિના હલનચલનનો આરંભ થાય છે અને પછી બધું શાંત થઈ જાય છે, તેમ આ બધું કેવી રીતે ઊભું થાય છે અને કેવી રીતે લય પામે છે, તે તેણીએ જાણી લીધું અને તે જ્ઞાનથી તેજસ્વી બની.
અદૃષ્ટસકલભ્રાન્તૌ પદે વિશ્રાન્તિમ્ એત્ય સા । રરાજ શરદચ્છાભ્રમાલેવ ગતસમ્ભ્રમા
જ્યારે બધાં ભ્રમો અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને મન સંપૂર્ણ શાંતિ પામે છે, ત્યારે તે નિર્ભય અને નિરાકુલ બની, શરદ ઋતુના નિર્મળ વાદળ જેવી તેજસ્વી લાગી.
અનાકુલસમાલોકે આશશ્વાસાત્મનાત્મનિ । જરદ્ગુર્ ઇવ શૈલાગ્રં સતૃણં પ્રાપ્ય સંસ્થિતા
અખંડિત દૃષ્ટિ અને પોતાના આત્મામાં સ્થિર વિશ્વાસ સાથે, તે ઘાસથી ઢંકાયેલા પર્વતશિખર પર ઊભેલા જૂના પર્વત જેવી અડગ રહી.
સ્વવિવેકઘનાભ્યાસવશાદ્ આત્મોદયેન સા । શુશુભે શોભના પુષ્પલતેવાભિનવોદ્ગતા
ગહન વિવેકના અભ્યાસ અને આત્મજ્ઞાનના ઉદયથી, તે નવી ફૂટી નીકળેલી પુષ્પલતા જેવી સુંદર રીતે પ્રકાશિત થઈ.
અથ તામ્ અનવદ્યાઙ્ગીં કદાચિત્ સ શિખિધ્વજઃ । અપૂર્વશોભામ્ આલોક્ય સ્મયમાન ઉવાચ હ
એકવાર શિખિધ્વજએ તેની નિર્દોષ કાયાને અને અનોખી સુંદરતાને જોઈ, સ્મિત સાથે કહ્યું.
ભૂયો યૌવનયુક્તેવ મણ્ડિતેવ પુનઃ પુનઃ । અધિકં રાજસે તન્વિ જગદ્રાજ્યવતી યથા
તુ વારંવાર એવું ચમકે છે, જાણે તારે યુવાની ફરી આવી હોય, જાણે તું નવેસરથી શોભાયમાન થઈ હોય, જાણે આખા જગતનું રાજ તારા હાથમાં હોય.
પ્રપીતામૃતસારેવ લબ્ધાલભ્યપદેવ ચ । આનન્દાપૂરપૂર્ણેવ રાજસે ઽતિતરાં પ્રિયે
પ્રિયે, તું એવી લાગે છે કે અમૃતનો સાર પીધો હોય, અપ્રાપ્ય સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી હોય અને આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ ગઈ હોય.
ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ દધાના સુન્દરં વપુઃ । અભિભૂયેન્દુમ્ આયાસિ શ્રિયં કામ્ અપિ કામિનિ
તારા શાંત અને મનોહર રૂપથી, સુંદર વદનવાળી, તું ચાંદનીને પણ હરાવી દે છે અને એવી વૈભવ ધરાવતી છે જેની સરખામણી કોઈ કરી શકે નહીં.
અભોગકૃપણં શાન્તમ્ ઊર્જિતં સમતાં ગતમ્ । ગમ્ભીરં ચ પ્રસન્નં ચ ચેતઃ પશ્યામિ તે પ્રિયે
પ્રિયે, હું તારો મન જોઈ રહ્યો છું કે જે ભોગવિહિન, શાંત, દૃઢ, સમભાવમાં સ્થિર, ઊંડું અને શાંત છે.
તૃણીકૃતત્રિભુવનં પીતાખિલજગત્ત્રયમ્ । અનન્તોદ્ભાસુરં સૌમ્યં મનઃ પશ્યામિ તે પ્રિયે
પ્રિયે, હું તારો મન જોઈ રહ્યો છું કે જે ત્રણેય લોકને તૃણ સમાન માને છે, આખા જગતને અંગીકાર કરી લીધું છે, અનંત, તેજસ્વી અને સૌમ્ય છે.
ન કેનચિન્ મહાભાગે વિભવાનન્દવસ્તુના । ચેતસ્ તવ તુલામ્ એતિ મેરુક્ષીરાબ્ધિસુન્દરમ્
મહાભાગ્યશાળી, તારો મન મેરુ, સાગર અને ચંદ્ર જેવું સુંદર છે, અને કોઈપણ સંપત્તિ કે આનંદ તેની સરખામણી કરી શકે નહીં.
તૈર્ એવ બાલકદલીમૃણાલાઙ્કુરકોમલૈઃ । અઙ્ગૈસ્ સ્થિતિમ્ અનુજ્ઝદ્ભિર્ વૃદ્ધિં યાતેવ લક્ષ્યસે
નવા કેળાના થડ, કમળના ડાંગર અને કૂંપળ જેવી નરમ અંગો સાથે, અને તે સૌંદર્ય જાળવીને, તું સતત વધુ તેજસ્વી થતી દેખાય છે.
તથા તેનૈવ તેનૈવ સન્નિવેશેન સંસ્થિતા । અન્યતામ્ ઉપયાતાસિ લતેવર્તુવિપર્યયે
એ જ રીતે, એ જ સ્થિતિમાં તું રહી છે, પણ ઋતુ બદલાય ત્યારે લતાને જેવો રૂપ બદલાય છે, એ રીતે તું પણ બીજું રૂપ ધારણ કરી લીધું છે.
કિં ત્વયા પીતમ્ અમૃતં પ્રાપ્તં સામ્રાજ્યમ્ એવ વા । અમૃત્યવે વા સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રયોગો યોગયુક્તિભિઃ
શું તું અમરત્વનું અમૃત પીધું છે, કે પછી તું રાજસિંહાસન પર બેસી છે? કે યોગની રીતોથી તું મૃત્યુ પર જીત મેળવી છે?
રાજ્યાચ્ ચિન્તામણેર્ વાપિ ત્રૈલોક્યાદ્ વા ત્વયાધિકમ્ । અપ્રાપ્યં કિમ્ અનુપ્રાપ્તં નીલોત્પલવિલોચને
હે નિલોત્પલ જેવી આંખો ધરાવનારી, તું એવું કયું દુર્લભ thing મેળવ્યું છે, જે રાજ્યથી, ચિંતામણિથી કે ત્રિલોકથી પણ વધારે છે?
નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદાકારમ્ ઇદં ત્યક્ત્વાહમ્ આગતા । નકિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદાકારં તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
આ જે કંઈ નથી એવું દેખાતું છે, તેને છોડી હું આવી છું; અને એ જ કારણે, હું, ભાગ્યશાળી, એ કંઈ નથી એવું દેખાતું છે તેમાં સ્થિર રહી છું.
યત્ કિઞ્ચિદ્ યન્ નકિઞ્ચિચ્ ચ તજ્ જાનામિ યથાસ્થિતમ્ । યથોદયં યથાનાશં તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
શું કંઈ છે અને શું કંઈ નથી, એ બધું હું જાણું છું, જેમ છે એમ જાણું છું—કેવી રીતે ઊભું થાય છે અને કેવી રીતે અંત આવે છે, એ પણ જાણું છું. એ જ્ઞાનથી હું સુખી અને સ્થિર છું.
ભોગૈર્ અભુક્તૈસ્ તુષ્યામિ ભુક્તૈર્ ઇવ સુદૂરગૈઃ । ન હૃષ્યામિ ન કુપ્યામિ તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
જે આનંદો મળ્યા નથી એમાં પણ હું સંતોષ પામું છું, અને જે આનંદો દૂરથી મળ્યા છે તેમાં પણ. મને આનંદ થાય છે નહિ, ગુસ્સો પણ આવતો નથી—એથી હું સુખી અને સ્થિર છું.
એકૈવાકાશસઙ્કાશે કેવલે હૃદયે રમે । ન રમે રાજલીલાસુ તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
હું એકલી, નિર્વિકાર અને વિશાળ હૃદયમાં જ આનંદ માણું છું, આકાશ જેવું શુદ્ધ અને એકાંત. રાજમહેલની રમતોમાં મને આનંદ આવતો નથી—એથી હું સુખી અને સ્થિર છું.
આત્મન્ય્ એવ હિ તિષ્ઠામિ ન વનોદ્યાનસદ્મસુ । ન ભોગૌઘેષુ શય્યાસુ તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
હું તો માત્ર પોતાના આત્મામાં જ સ્થિર છું, વનમાં, બગીચામાં કે મહેલમાં નથી. ભોગ-વિલાસ કે સુખદ શૈયામાં પણ નથી—એથી હું સુખી અને સ્થિર છું.
જગતાં પ્રભુર્ એવાસ્મિ નકિઞ્ચિન્માત્રરૂપિણી । ઇત્ય્ આત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠામિ તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
હું જગતનો સ્વામી છું, છતાં મારી સ્વરૂપ માત્ર શૂન્ય છે; આ રીતે હું માત્ર મારા અંદર જ સ્થિર છું અને એથી હું સાચે ધન્ય છું.
અન્યૈવાહમ્ ઇયં નાહમ્ અન્યા ચેયં ચ વાપ્ય્ અહમ્ । સર્વમ્ અસ્મિ નકિઞ્ચિદ્ વા તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
હું આથી અલગ છું, અને આ હું નથી; છતાં આ પણ હું હોઈ શકું, કે પછી બધું જ હું છું, કે કશું પણ નથી; આ રીતે હું સાચે ધન્ય છું.
યત્ પશ્યામિ ન પશ્યામિ તત્ પશ્યામ્ય્ અન્યદ્ એવ યત્ । ઇતિ સમ્યક્ પ્રપશ્યામિ તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
જે હું જોઈ રહ્યો છું, તે હું ખરેખર જોઈતો નથી; જે દેખાય છે, તે કંઈક બીજું જ છે; આ રીતે હું સાચી રીતે સમજું છું અને એથી હું સાચે ધન્ય છું.
ન સુખં પ્રાર્થયે નાર્થં નાનર્થં ચેતરાં સ્થિતિમ્ । યથાપ્રપ્તેન તુષ્યામિ તેનાહં શ્રીમતી સ્થિતા
હું સુખ, ધન, દુઃખ કે બીજી કોઈ સ્થિતિ ઈચ્છતો નથી; જે મળે છે તેમાં જ સંતોષ માનું છું, અને એથી હું સાચે ધન્ય છું.
તનુવિદ્વેષરાગાભિસ્ તજ્જ્ઞાભિશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટિષુ । રમે સહ વયસ્યાભિસ્ તેનાસ્મિ શ્રીમતી સ્થિતા
જે મિત્રો શરીર પ્રત્યે રાગ કે દ્વેષ રાખતા નથી, એવા જ્ઞાનથી અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે જોતા છે, એમની સાથે હું આનંદ અનુભવું છું; અને એથી હું સાચે જ ધન્ય છું.
પશ્યામિ યન્ નયનરશ્મિભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ વા ચિત્તેન ચેહ હિ તદ્ અઙ્ગ ન કિઞ્ચિદ્ એવ । પશ્યામિ તદ્વિરહિતં તુ નકિઞ્ચિદાભં પશ્યામિ સમ્યગ્ ઇતિ નાથ ચિરોદયાસ્મિ
હે પ્રભુ, હું અહીં આંખોની કિરણોથી, ઇન્દ્રિયો દ્વારા કે મનથી જે કંઈ જોઉં છું, એ ખરેખર કંઈ જ નથી; જે હું જોઉં છું એ બધું જ ખાલી છે, કંઈપણ નથી એવું જ લાગે છે; આમ, હું સાચી રીતે સમજું છું અને બહુ પહેલાંથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.
એવમ્ આત્મનિ વિશ્રાન્તાં વદન્તીં તાં વરાનનામ્ । અસમ્બદ્ધપ્રલાપાસિ બાલાસીતિ વદઞ્ શનૈઃ
એવી રીતે પોતાના માં સ્થિર થયેલી, સુંદર ચહેરાવાળી એ બોલતી હતી ત્યારે, તેણે ધીમે કહ્યું: 'તું તો તૂટકું બોલે છે, બાળક જેવી વાતો કરે છે.'
ભોગલમ્પટયા બુદ્ધ્યા મુગ્ધામ્ આશઙ્ક્ય તાં પ્રિયામ્ । અબુદ્ધ્વા તદ્ગિરામ્ અર્થં વિહસ્યોવાચ ભૂપતિઃ
ભોગમાં લિપ્ત બુદ્ધિથી, પોતાની પ્રિયાને મૂર્ખ સમજીને, અને એના શબ્દોનો અર્થ સમજ્યા વિના, રાજાએ હસી ને કહ્યું.