મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યર્થરૂપૈસ્ સૈવં વિજૃમ્ભતે । તરઙ્ગકણકલ્લોલવલનૈર્ અમ્બ્વ્ ઇવાત્મનિ
એ જ મન, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના રૂપે ફેલાય છે, જેમ પાણી પોતાનામાં તરંગ, બિંદુ અને લહેર બની પ્રગટે છે.
જગદ્ભૂતપદાર્થાનાં સત્તા સ્ફુરતિ સાન્તરે । યદ્ ઇદં તત્ પરં રૂપં તસ્યાઃ ખલુ મહાચિતેઃ
જગતના તત્વો અને વસ્તુઓનું અસ્તિત્વ એમાં જ ઝલકે છે; જે કંઈ છે, એ મહાન ચેતનાનું પરમ સ્વરૂપ છે.
શુદ્ધસંવિન્મહાસિંહી સેયં સમસમોદિતા । અનન્યયૈવાન્યયેવ જગજ્જૃમ્ભિકયા સ્થિતા
શુદ્ધ ચેતનાની મહાન સિંહણી, એ માત્ર પોતે જ, જગતની વ્યાપકતામાં સર્વત્ર સમાન રીતે પ્રગટ થઈને સ્થિર છે.
સત્તા તદ્વ્યતિરેકેણ નાન્યા સમ્ભવતીહ હિ । વિચિત્રહેમભાણ્ડાનાં નનુ હેમેતરા યથા
આ સિવાય બીજું કોઈ અસ્તિત્વ અહીં શક્ય નથી, જેમ કે વિવિધ સોનાના ગહનામાં સોનાથી વિના બીજું કશુંય નથી.
સા યથોદેતિ તદ્રૂપમ્ આત્માનં ચેતતિ સ્વયમ્ । સ્વચિત્ત્વેન દ્રવત્વેન તરઙ્ગાદિત્વમ્ અમ્બ્વ્ ઇવ
જેમ તે ઊભરે છે, તેમ પોતાને જ જુએ છે—પોતાના મનથી, પોતાની પ્રવાહિતાથી, પાણીમાં તરંગ જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
મહાચિતો જગચ્ ચિત્ત્વાદ્ ઉદેતીવાનુદય્ય્ અપિ । તદાત્મૈવ યથાવર્તો રૂપવાઞ્ જલધૌ દ્રવાત્
મહાન ચિત્તમાંથી જગત ચેતનાથી ઊભરતું લાગે છે, પણ ખરેખર ઊભરતું નથી; એ તો એ જ સ્વરૂપનું છે, જેમ દરિયામાં પાણીમાંથી ઘોળાવાળો વલય બને છે.
એવં ચિન્માત્રમ્ એવાહમ્ અનહમ્ભાવમ્ આતતમ્ । ન તસ્ય જન્મમરણે ન ચ સ્તસ્ સદસદ્ગતી
હું માત્ર શુદ્ધ ચેતન છું, 'હું'પણનો અભાવ બનીને વ્યાપેલો છું. એમાં જન્મ કે મૃત્યુ નથી, અને એ કોઈ અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વની અવસ્થામાં પણ નથી.
ન નાશસ્ સમ્ભવત્ય્ અસ્ય ચિન્માત્રનભસઃ ક્વચિત્ । અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયં ચિદાત્મા નિત્યનિર્મલઃ
આ શુદ્ધ ચેતનના આકાશને ક્યારેય નાશ થતો નથી. આ ચેતનસ્વરૂપ આત્મા અખંડ છે, અગ્નિ તેને બળી શકતો નથી, એ શાશ્વત અને સદા નિર્મળ છે.
અહો નુ ચિરકાલેન શાન્તાસ્મિ પરિનિર્વૃતા । નિર્વાસિતમતિર્ મુક્તમ્ આસે નિર્મન્દરાબ્ધિવત્
અરે, કેટલાંય લાંબા સમય પછી હવે હું શાંત અને સંપૂર્ણ નિર્વૃત્ત થઈ ગઈ છું. બધાં વિચારો દૂર થઈ ગયા છે, હવે હું મુક્ત બનીને સ્થિર સમુદ્ર જેવી શાંતિમાં આરામથી બેઠી છું.
અસદાભાસમ્ અત્યચ્છમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અચ્યુતમ્ । આત્માકાશમ્ અનાયાસમ્ અવલમ્બ્ય રમે ચિરમ્
અસત્ય જેવું દેખાતું, એકદમ સ્વચ્છ, અનંત, અજન્મા અને અવિચલ આત્માના આકાશને સહજ રીતે આધાર બનાવીને, હું લાંબા સમય સુધી આનંદ અનુભવું છું.
અનન્તમ્ ઇદમ્ આકાશં ભૂતૌઘશ્ ચાચલાદિકઃ । સુરાસુરયુતં વિશ્વમ્ એતન્મયમ્ અકૃત્રિમમ્
આ અનંત આકાશ, પર્વતો સહિતના બધા તત્વો, દેવો અને દૈત્યો ભરેલું આખું જગત—આ બધું જ તે એકથી જ બનેલું છે, કુદરતી રીતે, તેમાં કોઈ બનાવટ નથી.
પુસ્તકર્મમયી સેના સર્વા મૃણ્માત્રકં યથા । દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃશાં સત્તા ચિન્માત્રૈકમયી તથા
જેમ માટીના પાવડાંથી બનેલી આખી સેના માત્ર માટી જ છે, એ જ રીતે જોનાર, જોવાતું અને જોવું—આ બધાની હકીકત માત્ર ચેતનાથી જ બનેલી છે.
ઇદમ્ ઐક્યમ્ ઇદં દ્વિત્વમ્ અહં નાહમ્ ઇતીતિ ચ । ક ઇહ ભ્રમસમ્મોહઃ કથં કસ્ય કુતઃ ક્વ વા
આ એકતા, આ દ્વૈતભાવ, 'હું છું' કે 'હું નથી'—અહીં કોણ ભ્રમમાં છે, કોણ ગૂંચવાયેલું છે, કેમ, કોણે, ક્યાંથી અને કેવી રીતે?
તદ્ અનન્તમ્ અનાયાસમ્ ઉપશાન્તાસ્મિ ખં સ્થિતા । નિર્વામિ પરિનિર્વાણા સત્યમ્ આસે ગતજ્વરમ્
હું એ અનંત, સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થતી, શાંત અવસ્થામાં સ્થિર છું; હું પરમ શાંતિમાં લીન છું, સાચે જ આરામમાં, અને તમામ દુ:ખથી મુક્ત છું.
અચેતનં ચેતનં વા યો યો નામાભિચેતતિ । સત્તામાત્રાત્મ તદ્રૂપં સ્વં મહાચિતિ સંસ્થિતમ્
કોઈ પણ વસ્તુને તમે જડ કહો કે ચેતન કહો, કે જે નામ આપો, એનું સાચું સ્વરૂપ તો માત્ર અસ્તિત્વ જ છે, જે મહાન ચેતનામાં પોતે જ સ્થિર છે.
તેનેહ નાહમ્ નાન્યશ્ ચ ન ભાવાભાવસમ્ભવઃ । શાન્તં સર્વં નિરાલમ્બં કેવલં સંસ્થિતં પરમ્
એથી અહીં હું કે બીજું કંઈ નથી, અને ન તો અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વનું ઉદ્ભવ થાય છે; બધું શાંત છે, આધારરહિત છે અને એકમાત્ર પરમ સ્વરૂપે સ્થિર છે.
ઇત્થં વિચારણપરા પરમાવબોધાદ્ બુદ્ધ્વા યથાસ્થિતમ્ ઇદં પરમાત્મતત્ત્વમ્ । સંશાન્તરાગભયમોહમનોવિલાસા શાન્તા બભૂવ શરદમ્બરલેખિકેવ
આ રીતે, ઊંડા વિચાર અને પરમ જ્ઞાનમાં લીન થઈને, જેમ છે તેમ પરમાત્મા તત્વને સમજ્યા પછી, એના મનમાંથી રાગ, ભય, મોહ અને ચંચળતા શમાઈ ગઈ, અને એ શરદના આકાશમાં દોરેલી રેખા જેવી શાંત થઈ ગઈ.
દિનાનુદિનમ્ એષાથ સ્વાત્મારામતયા તયા । નિત્યમ્ અન્તર્મુખતયા બભૂવ પ્રકૃતિસ્થિતિઃ
આ રીતે, રોજે રોજ પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ માણીને અને હંમેશા અંદર તરફ મન રાખીને, એ પોતાની સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં સ્થિર રહી.
નીરાગા નીરુજાસઙ્ગા નિર્દ્વન્દ્વા નિસ્સમીહિતા । ન જહાતિ ન ચાદત્તે પ્રકૃતાચારચારિણી
જેને કોઈ વાસના નથી, દુઃખ કે આસક્તિ નથી, દ્વંદ્વથી પર છે, અને કશી ચિંતામાં નથી—એવી સ્ત્રી કંઈ છોડતી નથી, કંઈ પકડતી પણ નથી, માત્ર પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે જ ચાલે છે.
પરિતીર્ણા ભવામ્ભોધિં શાન્તસન્દેહજાલિકા । પરમાત્મમહાલાભપરિપૂર્ણતરાન્તરા
જેને જન્મમરણના દરિયાને પાર કરી લીધો છે, શંકાની જાળ શાંત થઈ ગઈ છે, અને અંદરથી પરમાત્માના મહાન લાભથી સંપૂર્ણ ભરાઈ ગઈ છે.
વિશ્રાન્તા સુચિરશ્રાન્તા ઘનલબ્ધપદાત્મનિ । સર્વોપમાતીતતયા જગામાવ્યપદેશ્યતામ્
લાંબા સમય પછી સાચો આરામ મળ્યો છે, ઘન અનુભવના પદમાં સ્થિર થઈ ગઈ છે, અને હવે એ બધાં ઉપમાઓથી પર થઈ, વર્ણનથી પણ આગળ પહોંચી ગઈ છે.
ઇતિ સા મહિષી તસ્ય ચૂડાલા વરવર્ણિની । સ્વલ્પેનૈવ હિ કાલેન યયૌ વિદિતવેદ્યતામ્
આ રીતે એ સુંદર રંગવાળી રાણી ચૂડાલાએ બહુ જ ઓછી વેળામાં બધું જાણવાનું છે એ જાણવાની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
યથાયમ્ આગતઃ કશ્ચિજ્ જાગતસ્ સ્પન્દવિભ્રમઃ । યથા ચ લીયતે સર્વં તત્ તજ્ જ્ઞાતવતી બભૌ
જેમ જાગૃતિના હલનચલનનો આરંભ થાય છે અને પછી બધું શાંત થઈ જાય છે, તેમ આ બધું કેવી રીતે ઊભું થાય છે અને કેવી રીતે લય પામે છે, તે તેણીએ જાણી લીધું અને તે જ્ઞાનથી તેજસ્વી બની.
અદૃષ્ટસકલભ્રાન્તૌ પદે વિશ્રાન્તિમ્ એત્ય સા । રરાજ શરદચ્છાભ્રમાલેવ ગતસમ્ભ્રમા
જ્યારે બધાં ભ્રમો અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને મન સંપૂર્ણ શાંતિ પામે છે, ત્યારે તે નિર્ભય અને નિરાકુલ બની, શરદ ઋતુના નિર્મળ વાદળ જેવી તેજસ્વી લાગી.
અનાકુલસમાલોકે આશશ્વાસાત્મનાત્મનિ । જરદ્ગુર્ ઇવ શૈલાગ્રં સતૃણં પ્રાપ્ય સંસ્થિતા
અખંડિત દૃષ્ટિ અને પોતાના આત્મામાં સ્થિર વિશ્વાસ સાથે, તે ઘાસથી ઢંકાયેલા પર્વતશિખર પર ઊભેલા જૂના પર્વત જેવી અડગ રહી.
સ્વવિવેકઘનાભ્યાસવશાદ્ આત્મોદયેન સા । શુશુભે શોભના પુષ્પલતેવાભિનવોદ્ગતા
ગહન વિવેકના અભ્યાસ અને આત્મજ્ઞાનના ઉદયથી, તે નવી ફૂટી નીકળેલી પુષ્પલતા જેવી સુંદર રીતે પ્રકાશિત થઈ.
અથ તામ્ અનવદ્યાઙ્ગીં કદાચિત્ સ શિખિધ્વજઃ । અપૂર્વશોભામ્ આલોક્ય સ્મયમાન ઉવાચ હ
એકવાર શિખિધ્વજએ તેની નિર્દોષ કાયાને અને અનોખી સુંદરતાને જોઈ, સ્મિત સાથે કહ્યું.
ભૂયો યૌવનયુક્તેવ મણ્ડિતેવ પુનઃ પુનઃ । અધિકં રાજસે તન્વિ જગદ્રાજ્યવતી યથા
તુ વારંવાર એવું ચમકે છે, જાણે તારે યુવાની ફરી આવી હોય, જાણે તું નવેસરથી શોભાયમાન થઈ હોય, જાણે આખા જગતનું રાજ તારા હાથમાં હોય.
પ્રપીતામૃતસારેવ લબ્ધાલભ્યપદેવ ચ । આનન્દાપૂરપૂર્ણેવ રાજસે ઽતિતરાં પ્રિયે
પ્રિયે, તું એવી લાગે છે કે અમૃતનો સાર પીધો હોય, અપ્રાપ્ય સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી હોય અને આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ ગઈ હોય.
ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ દધાના સુન્દરં વપુઃ । અભિભૂયેન્દુમ્ આયાસિ શ્રિયં કામ્ અપિ કામિનિ
તારા શાંત અને મનોહર રૂપથી, સુંદર વદનવાળી, તું ચાંદનીને પણ હરાવી દે છે અને એવી વૈભવ ધરાવતી છે જેની સરખામણી કોઈ કરી શકે નહીં.