પ્રેક્ષે તાવત્ સ્વમ્ આત્માનં કિમ્ ઇદં સ્યામ્ ઇતિ સ્વયમ્ । કસ્યાયં જાગતો મોહઃ કથમ્ અભ્યુત્થિતઃ ક્વ વા
એ પોતાને જોઈને વિચારે છે: 'હું કોણ છું? આ જાગૃત અવસ્થામાં આ મોહ કોનો છે? એ કેવી રીતે અને ક્યાંથી ઊભો થયો?'
દેહસ્ તાવજ્ જડો મૂકો નાહમ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયઃ । આબાલમ્ એતત્ સંસિદ્ધં મૃતૌ ચૈવાનુભૂયતે
શરીર તો નિર્જીવ અને મૌન છે—હું એ નથી, એ વાત સ્પષ્ટ છે. આ બાળપણથી જ સમજાય છે અને મૃત્યુ સમયે પણ અનુભવાય છે.
કર્મેન્દ્રિયગણશ્ ચાસ્ય ન ભિન્નો ઽવયવાત્મકઃ । અવયવાવયવિનોર્ અભેદાજ્ જડ એવ ચ
ક્રિયાંગોનો સમૂહ પણ અંગોના જૂથથી અલગ નથી; કારણ કે અંગ અને આખું શરીર વચ્ચે કોઈ ફરક નથી, એટલે એ પણ જડજ છે.
બુદ્ધીન્દ્રિયગણો ઽપ્ય્ એવં જડ એવેતિ દૃશ્યતે । પ્રેર્યતે મનસા યસ્માદ્ યષ્ટ્યેવ ભુવિ લોષ્ટકઃ
એ જ રીતે, જ્ઞાનઇન્દ્રિયોનો જૂથ પણ જડજ છે; કારણ કે એ મનથી ચલાવવામાં આવે છે, જેમ જમીન પર લાકડાથી માટીની ડીલી હલાવવામાં આવે છે.
મનશ્ ચૈવ જડં મન્યે સઙ્કલ્પાત્મકશક્તિમત્ । ક્ષેપણૈર્ ઇવ પાષાણઃ પ્રેર્યતે બુદ્ધિનિશ્ચયૈઃ
હું મનને પણ જડજ માનું છું, ભલે તેમાં કલ્પનાની શક્તિ હોય; એ બુદ્ધિના નિશ્ચયથી ચલાવવામાં આવે છે, જેમ પથ્થર ફેંકનારના હાથથી ફેંકાય છે.
બુદ્ધિર્ નિશ્ચયરૂપૈવં જડાસત્યેતિ નિશ્ચયઃ । ખાતેનેવ સરિત્ સ્વૈરમ્ અહઙ્કારેણ વાહ્યતે
બુદ્ધિ પણ નિશ્ચયરૂપ છે, પણ એ જડ અને અસત્ય છે—આવો નિશ્ચય છે; એ અહંકારથી જેમ નદી ખોદેલી ખાડામાં વહે છે, તેમ વહે છે.
અહઙ્કારો ઽપિ નિસ્સારો જડ એવં શવાત્મકઃ । જીવેન જન્યતે યક્ષો બાલેનેવ ભ્રમાત્મકઃ
અહંકાર પણ ખાલી છે, જડ છે અને મૃતદેહ જેવો છે. એ જીવમાં અજ્ઞાન અને ભ્રમથી ઉપજે છે, એ જાણે કોઈ ભૂત જેવો છે.
જીવશ્ ચ કલનાકારો વાતાત્મા હૃદયે સ્થિતઃ । શુક્રસારો ઽન્તર્ અન્યેન કેનાપિ પરિજીવતિ
જીવ કલ્પનાથી બનેલો છે, પવન જેવો છે અને હૃદયમાં વસે છે. એ બીજના રસથી પોષાય છે અને કોઈ અજાણી રીતે અંદર જીવતો રહે છે.
આમ્ અહો જ્ઞાતમ્ એતેન ચેત્યોલ્લેખકલઙ્કિના । જીવો જીવતિ જીવેન ચિદ્રૂપેણાત્મરૂપિણા
હા, હવે સમજાયું—આ વિષયની કલ્પનાથી ભરેલી જાગૃતિથી, જીવ પોતે જ ચેતનાસ્વરૂપ આત્માથી જીવતો રહે છે.
ચેત્યભ્રમવતા જીવશ્ ચિદ્રૂપેણૈવ જીવતિ । આમોદઃ પવનેનેવ ખાતેનેવ સરિદ્રયઃ
વિષયભ્રમમાં પડેલો જીવ પણ માત્ર ચેતનાથી જ જીવતો રહે છે—જેમ સુગંધ પવનથી ફેલાય છે, કે નદી ખોદેલી ખાડામાં વહે છે.
અસત્યજડચેત્યાંશશ્રયણાચ્ ચિદ્વપુર્ જડમ્ । મહાજડગતો હ્ય્ અગ્નિર્ અપિ રૂપં સ્વમ્ ઉજ્ઝતિ
જ્યારે ચેતના અસત્ય અને જડ વસ્તુઓને આધાર આપે છે, ત્યારે એ પણ જડ બની જાય છે; જેમ અગ્નિ મોટાં જડ પિંડમાં પ્રવેશે ત્યારે પોતાનું સ્વરૂપ છોડે છે.
સદ્ વાસદ્ વા યદ્ આભાસિ ચિત્ સમાચામતિ સ્વતઃ । સ્વં રૂપમ્ અલમ્ ઉત્સૃજ્ય તદ્ એવ ભવતિ ક્ષણાત્
સત્ય હોય કે અસત્ય, જે કંઈ દેખાય છે, ચેતના તરત જ એને પોતાની અંદર સમાવી લે છે અને પોતાનું સ્વરૂપ છોડી, ક્ષણમાં એ જ બની જાય છે.
એવં ચિદ્રૂપમ્ અપ્ય્ એતચ્ ચેત્યોન્મુખતયા સ્વયમ્ । જડં શૂન્યમ્ અસઙ્કલ્પં ચેતત્ય્ અન્યપ્રબોધિતમ્
આ રીતે, ચેતના પણ જ્યારે વિષય તરફ વળે છે, ત્યારે એ જડ, ખાલી અને ઇચ્છાવિહિન બની જાય છે અને બીજાની જાગૃતિથી જાગૃત થાય છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા કેનૈષા ચિત્ પ્રચેતતે । ઇતિ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ચિરાચ્ ચેત્થં વ્યબુધ્યત
આ રીતે વિચારતાં, ચૂડાલાએ વિચાર્યું: 'આ ચેતનાને કોણ જાગૃત કરે છે?' લાંબા સમય સુધી વિચાર્યા પછી, અંતે એને સમજાયું.
અહો નુ ચિરકાલેન જ્ઞાતં જ્ઞેયમ્ અનામયમ્ । યદ્ વૈ ચિચ્ચમિતં કૃત્વા ન કિઞ્ચિદ્ દૂયતે પુનઃ
અરે, ઘણા લાંબા સમય પછી હવે એ જાણવામાં આવ્યું કે જે જાણવાનું હતું તે દુઃખરહિત છે; કારણ કે એકવાર ચેતનાનું સાચું સ્વરૂપ જાણી લીધું પછી ક્યારેય કંઈ દુઃખદાયી રહેતું નથી.
એતે હિ ચિદ્વિલાસાન્તા મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદયઃ । અસન્તસ્ સન્ત એવાહો દ્વિતીયેન્દુવદ્ આસ્થિતાઃ
આ મન, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને બીજું બધું ચેતનાની લીલામાં અંત પામે છે; એ અસ્તિત્વમાં નથી છતાંય સાચા લાગે છે, જેમ કે બીજું ચાંદ્રમું દેખાય છે પણ ખરેખર હોય નહીં.
મહાચિદ્ એકૈવાસ્તીહ મહાસત્તેતિ યોચ્યતે । નિષ્કલઙ્કા સમા શુદ્ધા નિરહઙ્કારરૂપિણી
અહીં માત્ર મહાન ચેતના જ છે, જેને મહાસત્તા કહેવામાં આવે છે; એ નિર્દોષ, સર્વેમાં સમાન, શુદ્ધ અને અહંકારરહિત સ્વરૂપ ધરાવે છે.
શુદ્ધસંવેદનાકારા શિવં ચિન્માત્રમ્ અચ્યુતા । સકૃદ્વિભાતા વિમલા નિત્યોદયવતી સ્થિતા
એ શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ, કલ્યાણમય, માત્ર ચેતનાથી ભરપૂર અને અવિનાશી છે; એકવાર પ્રકાશિત થાય પછી સદા નિર્મળ અને સતત ઉગતી રહે છે.
સદ્બ્રહ્મપરમાત્માદિનામભિર્ યાભિધીયતે । ચેત્યચેતનચિત્તાદિ નાસ્યા ભિન્નં ન સા તતઃ
જેને સત્ય બ્રહ્મ, પરમાત્મા વગેરે નામોથી ઓળખવામાં આવે છે, એમાંથી મન, ચેતના, બુદ્ધિ વગેરે અલગ નથી અને એ પણ એમાંથી અલગ નથી.
તયૈષા ચેત્યતે ચિચ્છ્રીસ્ સૈષાદ્યા ચિદ્ ઇતિ સ્મૃતા । અચેત્યં યદ્ ઇદં ચિત્ત્વં તત્ તસ્યા રૂપમ્ અક્ષતમ્
એથી જ આ ચેતનાનો અનુભવ થાય છે; આને ચેતનાની દેવી વગેરે કહેવામાં આવે છે. જે અજ્ઞાત છે, એટલે કે મનનું સ્વરૂપ, એ જ તેનું અખંડ રૂપ છે.
મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યર્થરૂપૈસ્ સૈવં વિજૃમ્ભતે । તરઙ્ગકણકલ્લોલવલનૈર્ અમ્બ્વ્ ઇવાત્મનિ
એ જ મન, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના રૂપે ફેલાય છે, જેમ પાણી પોતાનામાં તરંગ, બિંદુ અને લહેર બની પ્રગટે છે.
જગદ્ભૂતપદાર્થાનાં સત્તા સ્ફુરતિ સાન્તરે । યદ્ ઇદં તત્ પરં રૂપં તસ્યાઃ ખલુ મહાચિતેઃ
જગતના તત્વો અને વસ્તુઓનું અસ્તિત્વ એમાં જ ઝલકે છે; જે કંઈ છે, એ મહાન ચેતનાનું પરમ સ્વરૂપ છે.
શુદ્ધસંવિન્મહાસિંહી સેયં સમસમોદિતા । અનન્યયૈવાન્યયેવ જગજ્જૃમ્ભિકયા સ્થિતા
શુદ્ધ ચેતનાની મહાન સિંહણી, એ માત્ર પોતે જ, જગતની વ્યાપકતામાં સર્વત્ર સમાન રીતે પ્રગટ થઈને સ્થિર છે.
સત્તા તદ્વ્યતિરેકેણ નાન્યા સમ્ભવતીહ હિ । વિચિત્રહેમભાણ્ડાનાં નનુ હેમેતરા યથા
આ સિવાય બીજું કોઈ અસ્તિત્વ અહીં શક્ય નથી, જેમ કે વિવિધ સોનાના ગહનામાં સોનાથી વિના બીજું કશુંય નથી.
સા યથોદેતિ તદ્રૂપમ્ આત્માનં ચેતતિ સ્વયમ્ । સ્વચિત્ત્વેન દ્રવત્વેન તરઙ્ગાદિત્વમ્ અમ્બ્વ્ ઇવ
જેમ તે ઊભરે છે, તેમ પોતાને જ જુએ છે—પોતાના મનથી, પોતાની પ્રવાહિતાથી, પાણીમાં તરંગ જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
મહાચિતો જગચ્ ચિત્ત્વાદ્ ઉદેતીવાનુદય્ય્ અપિ । તદાત્મૈવ યથાવર્તો રૂપવાઞ્ જલધૌ દ્રવાત્
મહાન ચિત્તમાંથી જગત ચેતનાથી ઊભરતું લાગે છે, પણ ખરેખર ઊભરતું નથી; એ તો એ જ સ્વરૂપનું છે, જેમ દરિયામાં પાણીમાંથી ઘોળાવાળો વલય બને છે.
એવં ચિન્માત્રમ્ એવાહમ્ અનહમ્ભાવમ્ આતતમ્ । ન તસ્ય જન્મમરણે ન ચ સ્તસ્ સદસદ્ગતી
હું માત્ર શુદ્ધ ચેતન છું, 'હું'પણનો અભાવ બનીને વ્યાપેલો છું. એમાં જન્મ કે મૃત્યુ નથી, અને એ કોઈ અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વની અવસ્થામાં પણ નથી.
ન નાશસ્ સમ્ભવત્ય્ અસ્ય ચિન્માત્રનભસઃ ક્વચિત્ । અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયં ચિદાત્મા નિત્યનિર્મલઃ
આ શુદ્ધ ચેતનના આકાશને ક્યારેય નાશ થતો નથી. આ ચેતનસ્વરૂપ આત્મા અખંડ છે, અગ્નિ તેને બળી શકતો નથી, એ શાશ્વત અને સદા નિર્મળ છે.
અહો નુ ચિરકાલેન શાન્તાસ્મિ પરિનિર્વૃતા । નિર્વાસિતમતિર્ મુક્તમ્ આસે નિર્મન્દરાબ્ધિવત્
અરે, કેટલાંય લાંબા સમય પછી હવે હું શાંત અને સંપૂર્ણ નિર્વૃત્ત થઈ ગઈ છું. બધાં વિચારો દૂર થઈ ગયા છે, હવે હું મુક્ત બનીને સ્થિર સમુદ્ર જેવી શાંતિમાં આરામથી બેઠી છું.
અસદાભાસમ્ અત્યચ્છમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અચ્યુતમ્ । આત્માકાશમ્ અનાયાસમ્ અવલમ્બ્ય રમે ચિરમ્
અસત્ય જેવું દેખાતું, એકદમ સ્વચ્છ, અનંત, અજન્મા અને અવિચલ આત્માના આકાશને સહજ રીતે આધાર બનાવીને, હું લાંબા સમય સુધી આનંદ અનુભવું છું.