કલાકલાપસમ્પન્નૌ લસદ્રસરસાયનૌ । શીતલસ્નિગ્ધમુગ્ધાઙ્ગૌ શશાઙ્કૌ દ્વાવ્ ઇવોદિતૌ
કલાઓ અને વાણીના સૌંદર્યથી યુક્ત, આનંદના અમૃતથી ઝગમગતા, તેમનાં શરીર ઠંડા, কোমળ અને આકર્ષક હતા, જાણે બે નવા ઉગેલા ચાંદ.
રેજે લસન્નૃપતિભોગવિલાસકાન્તમ્ અન્તઃપુરેષુ મિથુનં તદ્ અનુત્તમશ્રિ । બ્રહ્માબ્જષણ્ડકુહરેષ્વ્ ઇવ રાજહંસયુગ્મં વિકાસિમદમન્મથમન્દચારિ
આ અનન્ય જોડી રાજમહેલના અંદર ભાગમાં રાજશ્રીથી તેજસ્વી લાગતી, જાણે બ્રહ્માના કમળથી ભરેલા ગુફામાં બે રાજહંસ પ્રેમથી વિહાર કરતા હોય તેમ.
એવં બહૂનિ વર્ષાણિ મિથુનં નિર્ભરસ્પૃહમ્ । રેમે યૌવનલીલાભિર્ અનન્તાભિર્ દિને દિને
આ રીતે, વર્ષો સુધી, એ દંપતી ઊંડા આકર્ષણથી ભરાયેલા, રોજ રોજ અણગણિત યુવાનીની મઝામાં આનંદ માણતા રહ્યા.
અથ યાતેષુ વર્ષેષુ બહુષ્વ્ આવૃત્તિશાલિષુ । શનૈર્ ગલતિ તારુણ્યે ભિન્નકુમ્ભાદ્ ઇવામ્ભસિ
પછી, ઘણા વર્ષો પસાર થતાં, જે વારંવાર ફરી આવતાં, યુવાની ધીમે ધીમે ઓસરવા લાગી, જાણે તૂટી ગયેલા ઘડામાંથી પાણી ટપકતું હોય એમ.
શારદસ્યેવ પર્ણસ્ય મિથુનસ્યાસ્ય કાલતઃ । ઈષદ્વિરાગો હૃદયં સમ્યક્પ્રાગ્રસમ્ અસ્પૃશત્
જે રીતે પાન પતજડમાં સુકાઈ જાય છે, એ જ રીતે, સમય જતાં, એ દંપતીના હૃદયમાં હળવો વૈરાગ્યનો સ્પર્શ થયો, ધીમે ધીમે અને સંપૂર્ણ રીતે.
વિરાગવાસનાક્રાન્તમ્ એકાન્તસ્થમ્ અચિન્તયત્ । મિથુનં તજ્ જગદ્યાત્રામ્ ઇમામ્ ઇત્થમ્ અશાશ્વતીમ્
વૈરાગ્યની લાગણીથી ઘેરાયેલા અને એકાંતમાં બેઠેલા, એ દંપતીએ આ સંસારની અસ્થિર યાત્રા વિશે ઊંડા વિચારો કર્યા.
કિં નામેહ મનોહારિ સંસારકુહરભ્રમે । તરઙ્ગનિકરાકારભઙ્ગુરવ્યવહારિણિ
આ સંસારના ભમરામાં, જ્યાં બધું તરંગોની જેમ તૂટી જાય છે, અહીં ખરેખર મનને આકર્ષે એવું શું છે?
પાતઃ પક્વફલસ્યેવ મરણં દુર્નિવારણમ્ । હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજે જરા નિપતનોન્મુખી
પાકેલા ફળ જમીને પડે એ રીતે મૃત્યુ અટકાવી શકાયું નથી; વૃદ્ધાવસ્થા કમળ પર પડતા તૂંટી કે હિમ જેમ શરીર પર આવીને ઊતરે છે.
આયુર્ ગલત્ય્ અવિરતં જલં કરતલાદ્ ઇવ । પ્રાવૃષીવ લતાતુમ્બી તૃષ્ણૈકા દીર્ઘતાં ગતા
આયુષ્ય સતત હાથમાંથી પાણી જેમ સરકી જાય છે; માત્ર ઇચ્છા જ વરસાદમાં વેલ લંબાય એ રીતે વધતી જાય છે.
શૈલનદ્યા રય ઇવ સમ્પ્રયાત્ય્ એવ યૌવનમ્ । ઇન્દ્રજાલમ્ ઇવાસત્યં જીવિતં ક્ષણસંસ્થિતિ
યૌવન તો પર્વતની નદીના પ્રવાહ જેવું વહે જતું રહે છે; જીવન ક્ષણભરનું છે અને જાદુગરના માયાજાળ જેવી અસત્ય છે.
સુખાનિ પ્રપલાયન્તે શરા ઇવ ગુણચ્યુતાઃ । પતન્તિ ચેતો દુઃખાનિ ધૃષ્ટા ગૃધ્રા ઇવામિષમ્
આનંદ તો તીરની જેમ તરત જ ઓગળી જાય છે, જ્યારે દુઃખો તો ગિદ્ધ જેવાં નિર્ભય બની મન પર તૂટે છે.
બુદ્બુદઃ પ્રાવૃષીવાપ્સુ શરીરં ક્ષણભઙ્ગુરમ્ । રમ્ભાગર્ભ ઇવાસારો વ્યવહારો વિરાગદઃ
શરીર વરસાદના પાણીમાં ઉભરાતા ફુગ્ગા જેવું ક્ષણભંગુર છે, અને વિકારરહિત વ્યવહાર તો કેળાના સૂકા ગૂઠા જેવો નિરસ છે.
સત્વરં યુવતા યાતા કાન્તેવાપ્રિયકામિનઃ । બલાદ્ અરતિર્ આયાતા વૈરસ્યમ્ ઇવ પાદપમ્
યૌવન તો પ્રિયજનને છોડી જતી સ્ત્રીની જેમ ઝડપથી વિદાય લઈ જાય છે, અને ઉદાસીનતા તો વૃક્ષમાં સ્વાદ ગુમાવાય તેમ જબરદસ્તી આવી ચડે છે.
તદ્ ઇહ સ્યાત્ કુસંસારે કિં નામ બત શોભનમ્ । યદ્ આસાદ્ય પુનશ્ ચેતો દશાસુ ન વિદૂયતે
આ ખોટા સંસારમાં એવું શું છે જે ખરેખર સુંદર કહેવાય, જે મળ્યા પછી મન ફરીથી કોઈ હાલતમાં દુઃખી ન થાય?
ઇતિ નિર્ણીય યુગ્મં તત્ સંસારવ્યાધિભેષજમ્ । ચિરં વિચારયામ્ આસ શાસ્ત્રમ્ અધ્યાત્મ સમ્મતમ્
આ રીતે, સંસારના રોગ અને તેના ઉપાય — આ બંનેને નક્કી કરીને, તેઓ આત્મજ્ઞાનને માન્ય એવા શાસ્ત્ર પર લાંબા સમય સુધી વિચાર કરતા રહ્યા.
આત્મજ્ઞાનૈકમન્ત્રેણ સંસૃત્યાખ્યા વિષૂચિકા । સંશામ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય તાવ્ આસ્તાં તત્પરાયણૌ
સંસારરૂપ રોગ માટે આત્મજ્ઞાન જ એકમાત્ર ઉપાય છે — એવું નિશ્ચય કરીને, બંને એ માર્ગમાં સંપૂર્ણ રીતે લાગ્યા.
તચ્ચિત્તૌ તદ્ગતપ્રાણૌ તત્કથૌ તદ્વિદાશ્રયૌ । તદ્વિદેકાર્ચનપરૌ તદીહૌ તૌ બભૂવતુઃ
તેમનું મન અને પ્રાણ એમાં લીન, વાતચીત અને આશ્રય પણ એમાં જ, પૂજા પણ એ જ માટે, અને તમામ પ્રયત્નો પણ એ જ માટે — એમ બંને એમાં જ તત્પર રહ્યા.
તત્રૈવાતિઘનાભ્યાસૌ બોધયન્તૌ પરસ્પરમ્ । તત્પ્રીતૌ તત્સમારમ્ભૌ ચિરકાલં બભૂવતુઃ
ત્યાં, ખૂબ જ અભ્યાસ કરીને, એકબીજાને સમજાવતા, એમાં આનંદ પામતા અને એ માટે જ કાર્ય કરતા, તેઓ લાંબા સમય સુધી એ રીતે રહ્યા.
અથ સાવિરતં બાલા રમણીયપદક્રમાન્ । શ્રુત્વાધ્યાત્મવિદાં વક્ત્રાચ્ છાસ્ત્રાર્થાંસ્ તારણક્ષમાન્
પછી, એ યુવાન છોકરીએ આત્મજ્ઞાનીઓના મોઢેથી સતત આનંદદાયક અને મુક્તિ આપનારા શાસ્ત્રના અર્થો સાંભળ્યા હતા.
ઇત્થં વિચારયામ્ આસ સ્વમ્ આત્માનમ્ અહર્નિશમ્ । અવ્યાપૃતા વ્યાપૃતા ચ ધિયા ધવલયાશયે
એ પછી, એ છોકરીએ દિવસ-રાત પોતાના મન શુદ્ધ ઈરાદા સાથે, ક્યારેક વ્યસ્ત અને ક્યારેક નિર્વ્યસ્ત રહીને, પોતાને સમજવા માટે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
પ્રેક્ષે તાવત્ સ્વમ્ આત્માનં કિમ્ ઇદં સ્યામ્ ઇતિ સ્વયમ્ । કસ્યાયં જાગતો મોહઃ કથમ્ અભ્યુત્થિતઃ ક્વ વા
એ પોતાને જોઈને વિચારે છે: 'હું કોણ છું? આ જાગૃત અવસ્થામાં આ મોહ કોનો છે? એ કેવી રીતે અને ક્યાંથી ઊભો થયો?'
દેહસ્ તાવજ્ જડો મૂકો નાહમ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયઃ । આબાલમ્ એતત્ સંસિદ્ધં મૃતૌ ચૈવાનુભૂયતે
શરીર તો નિર્જીવ અને મૌન છે—હું એ નથી, એ વાત સ્પષ્ટ છે. આ બાળપણથી જ સમજાય છે અને મૃત્યુ સમયે પણ અનુભવાય છે.
કર્મેન્દ્રિયગણશ્ ચાસ્ય ન ભિન્નો ઽવયવાત્મકઃ । અવયવાવયવિનોર્ અભેદાજ્ જડ એવ ચ
ક્રિયાંગોનો સમૂહ પણ અંગોના જૂથથી અલગ નથી; કારણ કે અંગ અને આખું શરીર વચ્ચે કોઈ ફરક નથી, એટલે એ પણ જડજ છે.
બુદ્ધીન્દ્રિયગણો ઽપ્ય્ એવં જડ એવેતિ દૃશ્યતે । પ્રેર્યતે મનસા યસ્માદ્ યષ્ટ્યેવ ભુવિ લોષ્ટકઃ
એ જ રીતે, જ્ઞાનઇન્દ્રિયોનો જૂથ પણ જડજ છે; કારણ કે એ મનથી ચલાવવામાં આવે છે, જેમ જમીન પર લાકડાથી માટીની ડીલી હલાવવામાં આવે છે.
મનશ્ ચૈવ જડં મન્યે સઙ્કલ્પાત્મકશક્તિમત્ । ક્ષેપણૈર્ ઇવ પાષાણઃ પ્રેર્યતે બુદ્ધિનિશ્ચયૈઃ
હું મનને પણ જડજ માનું છું, ભલે તેમાં કલ્પનાની શક્તિ હોય; એ બુદ્ધિના નિશ્ચયથી ચલાવવામાં આવે છે, જેમ પથ્થર ફેંકનારના હાથથી ફેંકાય છે.
બુદ્ધિર્ નિશ્ચયરૂપૈવં જડાસત્યેતિ નિશ્ચયઃ । ખાતેનેવ સરિત્ સ્વૈરમ્ અહઙ્કારેણ વાહ્યતે
બુદ્ધિ પણ નિશ્ચયરૂપ છે, પણ એ જડ અને અસત્ય છે—આવો નિશ્ચય છે; એ અહંકારથી જેમ નદી ખોદેલી ખાડામાં વહે છે, તેમ વહે છે.
અહઙ્કારો ઽપિ નિસ્સારો જડ એવં શવાત્મકઃ । જીવેન જન્યતે યક્ષો બાલેનેવ ભ્રમાત્મકઃ
અહંકાર પણ ખાલી છે, જડ છે અને મૃતદેહ જેવો છે. એ જીવમાં અજ્ઞાન અને ભ્રમથી ઉપજે છે, એ જાણે કોઈ ભૂત જેવો છે.
જીવશ્ ચ કલનાકારો વાતાત્મા હૃદયે સ્થિતઃ । શુક્રસારો ઽન્તર્ અન્યેન કેનાપિ પરિજીવતિ
જીવ કલ્પનાથી બનેલો છે, પવન જેવો છે અને હૃદયમાં વસે છે. એ બીજના રસથી પોષાય છે અને કોઈ અજાણી રીતે અંદર જીવતો રહે છે.
આમ્ અહો જ્ઞાતમ્ એતેન ચેત્યોલ્લેખકલઙ્કિના । જીવો જીવતિ જીવેન ચિદ્રૂપેણાત્મરૂપિણા
હા, હવે સમજાયું—આ વિષયની કલ્પનાથી ભરેલી જાગૃતિથી, જીવ પોતે જ ચેતનાસ્વરૂપ આત્માથી જીવતો રહે છે.
ચેત્યભ્રમવતા જીવશ્ ચિદ્રૂપેણૈવ જીવતિ । આમોદઃ પવનેનેવ ખાતેનેવ સરિદ્રયઃ
વિષયભ્રમમાં પડેલો જીવ પણ માત્ર ચેતનાથી જ જીવતો રહે છે—જેમ સુગંધ પવનથી ફેલાય છે, કે નદી ખોદેલી ખાડામાં વહે છે.