વનોપવનવિન્યાસવર્ણનાવલિતાસુ ચ । શૃઙ્ગારરસગર્ભાસુ કથાસ્વ્ અરમતોન્મનાઃ
જંગલ અને બગીચાના સુંદર ગોઠવણ અને વર્ણનોથી તે મંત્રમુગ્ધ થયો અને પ્રેમથી ભરપૂર વાર્તાઓમાં મન મૂકીને તલ્લીન થયો.
હારિહાસલસચ્છ્વાસવિલોલાલકવલ્લરીઃ । કુમારીઃ પૂજયામ્ આસ સુવર્ણકલશસ્તનીઃ
મધુર હાસ્ય અને હળવા શ્વાસથી લહેરાતા વાળવાળી, સુવર્ણ કળશ જેવી છાતીવાળી કન્યાઓનું તેણે સન્માન કર્યું.
એવમ્ અસ્ય વિદુર્ ભવ્યા મન્ત્રિણો નવનિશ્ચયમ્ । ઇઙ્ગિતાકારવેદિત્વમ્ એવ મન્ત્રિપદં પરમ્
આ રીતે બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ રાજાનું નવું મનસૂબો સમજ્યો; કારણ કે, સંકેતો અને હાવભાવથી વાત સમજવી એ સાચા મંત્રીની સૌથી ઊંચી લાયકાત છે.
અથ તસ્ય વિવાહાય મન્ત્રિવર્ગો વિચારવાન્ । સુરાષ્ટ્રાધિપતિં કન્યાં યયાચે યૌવનાન્વિતામ્
પછી, મંત્રિમંડળે વિચારીને સૌરાષ્ટ્રના રાજાને વિનંતી કરી કે તેઓના રાજાના લગ્ન માટે યુવાન કન્યા આપે.
રૂપયૌવનસમ્પન્નાં ભાર્યાત્વે વિધિનોત્તમામ્ । ઉપયેમે સ તામ્ આત્મસદૃશીં પ્રતિમામ્ ઇવ
સુંદરતા અને યુવાનીથી ભરપૂર તથા સર્વ રીતે શ્રેષ્ઠ એવી કન્યાને તેણે પત્ની તરીકે વિધિવત્ વિવાહ કરી—જે તેને જાણે પોતાનું જ પ્રતિબિંબ લાગતી હતી.
ચૂડાલેતિ ભુવિ ખ્યાતા નામ્ના નૃપતિસુન્દરી । સા તં ભર્તારમ્ આસાદ્ય રેજે ફુલ્લેવ પદ્મિની
ભૂપૃષ્ઠ પર 'ચૂડા' નામે પ્રસિદ્ધ એવી રાજકન્યા, એ પતિને પામીને ફૂલેલી કમળની જેમ તેજવંત બની ગઈ.
નીલનીરજનેત્રાં તાં ચૂડાલાં સ શિખિધ્વજઃ । સ્નેહાદ્ વિકાસયામ્ આસ શોભયાર્ક ઇવાબ્જિનીં
શિખિધ્વજએ કાજળ જેવી કાળી આંખોવાળી ચૂડાલાને પ્રેમભાવે એવી રીતે ખીલી ઉઠાડી, જેમ સૂર્ય કમળને ખીલાવે છે.
અવર્ધત તયોઃ પ્રીતિર્ અન્યોઽન્યાર્પિતચેતસોઃ । હાવભાવવિલાસાદ્યૈસ્ સેકૈર્ નવલતેવ સા
બન્ને એકબીજાને દિલપૂર્વક અર્પણ કરીને, હાવભાવ અને રમૂજી વાતોથી તેમનો પ્રેમ વધતો ગયો, જેમ તાજા વરસાદથી નવો વેલ ફૂલતો જાય છે.
સ મન્ત્ર્યર્પિતસર્વાર્થસ્ સુસુખી સુસ્થિતપ્રજઃ । રાજહંસ ઇવાબ્જિન્યા રેમે દયિતયા તયા
મંત્રીઓ પર બધું જ જવાબદારી સોંપીને, પ્રજાને સુખી અને સ્થિર રાખી, તે પોતાના પ્રિય સાથે રાજહંસ જેવો કમળમાં આનંદ માણતો રહ્યો.
અન્તઃપુરેષુ દોલાસુ ચન્દનાગુરુવીથિષુ । મન્દારદામદોલાસુ કદલીકન્દલીષુ ચ
અંતઃપુરમાં, ઝૂલાઓ પર, ચંદન અને અગરુની સુગંધભરી ગલીઓમાં, મૃદુ મંડાર અને ફૂલોની ઝૂલાઓ પર, અને કેળાના વનમાળામાં—
પુરાન્તેષુ વનાન્તેષુ દિગન્તેષુ સરસ્સુ ચ । જઙ્ગલેષુ દિનાન્તેષુ જમ્બૂજમ્બીરશાલિષુ
શહેરના અંતે, જંગલની ઊંડાઈમાં, દિશાના છેડે, સરોવર પાસે, વન્ય પ્રદેશમાં સાંજ પડતી વખતે, તેમજ જાંબુ, લીમડાં અને ધાનના વાવેતર વચ્ચે—
બભૂવાહ્લાદકં સર્વં તયોર્ અન્યોઽન્યચેષ્ટિતમ્ । સદ્વર્ષણાધ્વરાચારૈર્ દ્યુભૂમ્યોર્ ઇવ કાન્તયોઃ
તેમની બધી જ ક્રિયાઓમાં, એકબીજાની સાથે, બધું જ આનંદદાયક બની ગયું; જાણે વરસાદ અને યજ્ઞના શુભ કાર્યોમાં આકાશ અને ધરતીને જે આનંદ મળે, એવો આનંદ તેમને મળતો હતો.
નિત્યમ્ એવાવિયુક્તત્વાત્ પ્રિયત્વાચ્ ચેષ્ટિતસ્ય ચ । મિથઃ કલાકલાપસ્ય કોવિદૌ તૌ બભૂવતુઃ
હંમેશા એકબીજાથી અવિભાજ્ય અને પ્રેમાળ રહેતાં, તેઓ વાતચીત અને રમૂજી વાતોમાં ખૂબ કુશળ બની ગયા.
સ્વરૂપમ્ એકમ્ એવૈતૌ દધતુર્ મિશ્રતાં ગતૌ । અન્યોઽન્યં હૃદયસ્થત્વાદ્ ઇવ સઙ્ક્રાન્તમ્ અક્ષતમ્
તેઓએ એવી એકતા પ્રાપ્ત કરી કે જાણે બંનેનું સ્વરૂપ એક થઈ ગયું હોય; એકબીજાના હૃદયમાં સંપૂર્ણ રીતે પ્રવેશી ગયા હોય અને કંઈ પણ તૂટ્યું ન હોય.
સર્વશાસ્ત્રાદિવૈદગ્ધ્યં ચિત્રાદ્ય્ અપિ મુખાત્ પ્રભોઃ । બાલા ભાણ્ડાદ્ ઇવાગૃહ્ણાદ્ આસીત્ સર્વાર્થપણ્ડિતા
પ્રભુના મોઢેથી તેણે સર્વ શાસ્ત્રો, કળાઓ અને ચિત્રકલા પણ એ રીતે શીખી લીધી જેમ બાળક ભંડારમાંથી વસ્તુઓ લે છે; આમ, તે દરેક વિષયમાં પારંગત બની ગઈ.
નૃત્તં વાદ્યાદિ ગેયાદિ ચૂડાલાવદનાદ્ અસૌ । અશિક્ષત બભૂવાથ કલાનામ્ અતિકોવિદઃ
ચૂડાળાના મોઢેથી તેણે નૃત્ય, વાદ્ય અને ગાન શીખ્યા; અને થોડા જ સમયમાં તમામ કળાઓમાં ખૂબ કુશળ બની ગયો.
આમાવાસ્યાવ્ ઇવેન્દ્વર્કાવ્ અન્યોઽન્યં વિલસત્કલૌ । મિથો હૃદયસંસ્થૌ તૌ દ્વાવ્ અપ્ય્ ઐક્યમ્ ઇવાસ્થિતૌ
અમાવાસ્યાની રાતે ચાંદ્ર અને સૂર્ય એકસાથે તેજ આપે તેમ, એ બંને એકબીજાના હૃદયમાં વસીને, જાણે સંપૂર્ણ એકતા અનુભવી રહ્યા હતા.
તૌ સંસ્થિતાવ્ એકરસાવ્ અનન્યદયિતાવ્ ઉભૌ । પુષ્પામોદાવ્ ઇવાભિન્નૌ ભૂતલસ્થૌ શિવાવ્ ઇવ
એ બંને એકરૂપ, એકમેકને અર્પિત રહીને, પૃથ્વી પર ફૂલોના સુગંધ જેમ ભેદરહિત, કે બે શુભ આત્માઓ જેમ, સાથે ઊભા રહ્યા.
વૈદગ્ધ્યસુન્દરમતી સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદૌ । ક્રીડયેવ ભુવં પ્રાપ્તૌ કમલાકમલાધવૌ
સુંદર બુદ્ધિ અને ઊંડા જ્ઞાન સાથે, બધા શાસ્ત્રોના અર્થમાં નિપુણ, કમળ અને કમળના સ્વામી જાણે રમવા માટે જ ધરતી પર આવ્યા હોય એમ લાગતું હતું.
સ્નેહાત્ પ્રસન્નમધુરૌ સમવિજ્ઞાનવેદિનૌ । અનુવૃત્તિપરાવ્ આસ્તાં લોકવૃત્તાન્તતદ્વિદૌ
પ્રીતિથી બંને હંમેશા પ્રસન્ન અને મીઠા રહેતા, સમાન જ્ઞાન ધરાવતા, એકબીજાની સેવા માટે તત્પર અને દુનિયાના વ્યવહારના જાણકાર હતા.
કલાકલાપસમ્પન્નૌ લસદ્રસરસાયનૌ । શીતલસ્નિગ્ધમુગ્ધાઙ્ગૌ શશાઙ્કૌ દ્વાવ્ ઇવોદિતૌ
કલાઓ અને વાણીના સૌંદર્યથી યુક્ત, આનંદના અમૃતથી ઝગમગતા, તેમનાં શરીર ઠંડા, কোমળ અને આકર્ષક હતા, જાણે બે નવા ઉગેલા ચાંદ.
રેજે લસન્નૃપતિભોગવિલાસકાન્તમ્ અન્તઃપુરેષુ મિથુનં તદ્ અનુત્તમશ્રિ । બ્રહ્માબ્જષણ્ડકુહરેષ્વ્ ઇવ રાજહંસયુગ્મં વિકાસિમદમન્મથમન્દચારિ
આ અનન્ય જોડી રાજમહેલના અંદર ભાગમાં રાજશ્રીથી તેજસ્વી લાગતી, જાણે બ્રહ્માના કમળથી ભરેલા ગુફામાં બે રાજહંસ પ્રેમથી વિહાર કરતા હોય તેમ.
એવં બહૂનિ વર્ષાણિ મિથુનં નિર્ભરસ્પૃહમ્ । રેમે યૌવનલીલાભિર્ અનન્તાભિર્ દિને દિને
આ રીતે, વર્ષો સુધી, એ દંપતી ઊંડા આકર્ષણથી ભરાયેલા, રોજ રોજ અણગણિત યુવાનીની મઝામાં આનંદ માણતા રહ્યા.
અથ યાતેષુ વર્ષેષુ બહુષ્વ્ આવૃત્તિશાલિષુ । શનૈર્ ગલતિ તારુણ્યે ભિન્નકુમ્ભાદ્ ઇવામ્ભસિ
પછી, ઘણા વર્ષો પસાર થતાં, જે વારંવાર ફરી આવતાં, યુવાની ધીમે ધીમે ઓસરવા લાગી, જાણે તૂટી ગયેલા ઘડામાંથી પાણી ટપકતું હોય એમ.
શારદસ્યેવ પર્ણસ્ય મિથુનસ્યાસ્ય કાલતઃ । ઈષદ્વિરાગો હૃદયં સમ્યક્પ્રાગ્રસમ્ અસ્પૃશત્
જે રીતે પાન પતજડમાં સુકાઈ જાય છે, એ જ રીતે, સમય જતાં, એ દંપતીના હૃદયમાં હળવો વૈરાગ્યનો સ્પર્શ થયો, ધીમે ધીમે અને સંપૂર્ણ રીતે.
વિરાગવાસનાક્રાન્તમ્ એકાન્તસ્થમ્ અચિન્તયત્ । મિથુનં તજ્ જગદ્યાત્રામ્ ઇમામ્ ઇત્થમ્ અશાશ્વતીમ્
વૈરાગ્યની લાગણીથી ઘેરાયેલા અને એકાંતમાં બેઠેલા, એ દંપતીએ આ સંસારની અસ્થિર યાત્રા વિશે ઊંડા વિચારો કર્યા.
કિં નામેહ મનોહારિ સંસારકુહરભ્રમે । તરઙ્ગનિકરાકારભઙ્ગુરવ્યવહારિણિ
આ સંસારના ભમરામાં, જ્યાં બધું તરંગોની જેમ તૂટી જાય છે, અહીં ખરેખર મનને આકર્ષે એવું શું છે?
પાતઃ પક્વફલસ્યેવ મરણં દુર્નિવારણમ્ । હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજે જરા નિપતનોન્મુખી
પાકેલા ફળ જમીને પડે એ રીતે મૃત્યુ અટકાવી શકાયું નથી; વૃદ્ધાવસ્થા કમળ પર પડતા તૂંટી કે હિમ જેમ શરીર પર આવીને ઊતરે છે.
આયુર્ ગલત્ય્ અવિરતં જલં કરતલાદ્ ઇવ । પ્રાવૃષીવ લતાતુમ્બી તૃષ્ણૈકા દીર્ઘતાં ગતા
આયુષ્ય સતત હાથમાંથી પાણી જેમ સરકી જાય છે; માત્ર ઇચ્છા જ વરસાદમાં વેલ લંબાય એ રીતે વધતી જાય છે.
શૈલનદ્યા રય ઇવ સમ્પ્રયાત્ય્ એવ યૌવનમ્ । ઇન્દ્રજાલમ્ ઇવાસત્યં જીવિતં ક્ષણસંસ્થિતિ
યૌવન તો પર્વતની નદીના પ્રવાહ જેવું વહે જતું રહે છે; જીવન ક્ષણભરનું છે અને જાદુગરના માયાજાળ જેવી અસત્ય છે.