તત્ તત્ પાલયિતું રાજ્યં પ્રસાદં કર્તુમ્ અર્હસિ । અપ્રાર્થિતોપપન્નાનાં ત્યાગો ઽર્થાનાં તુ નોચિતઃ
એટલે, એ રાજ્યની રક્ષા કરીને અમારે ઉપર કૃપા કરો; જે સંપત્તિ આપમેળે મળી છે, તેને છોડી દેવું યોગ્ય નથી.
ઇતિ સમ્પ્રાર્થિતો રાજા તદ્ અઙ્ગીકૃત્ય તદ્વચઃ । સર્વસાગરચિહ્નાયાસ્ સ બભૂવ પતિર્ ભુવઃ
આ રીતે વિનંતી થતાં, રાજાએ તેમનું કહેવું સ્વીકારી લીધું અને બધા સાગરો થી ઘેરાયેલી ધરતીનો સ્વામી બની ગયો.
સમશ્ શાન્તમના મૌની વીતરાગો વિમત્સરઃ । કાર્યકાર્યૈકકરણરતિર્ આહિતવિસ્મયઃ
તે નિષ્પક્ષ, શાંત મનવાળો, મૌન રહેતો, રાગ-દ્વેષથી મુક્ત અને ઈર્ષ્યા વગરનો હતો. તે માત્ર કરવાનું અને ન કરવાનું શું છે એમાં જ મન લગાવતો અને આશ્ચર્યથી ભરેલો હતો.
પાતાલતલનષ્ટાનાં સાગરાકારકારિણામ્ । પિતામહાનાં ગઙ્ગામ્બુ શુશ્રાવોત્તારણક્ષમમ્
તેને ખબર પડી કે પાતાળમાં ગુમ થયેલા અને સમુદ્ર જેવાં રૂપ ધરાવનારા પિતૃઓને ગંગાજળ ઉદ્ધાર કરી શકે છે.
તદા કિલ સ્વર્ગનદી વહતિ સ્મ ન ભૂતલે । પિતૄણાં દુર્લભસ્ સો ઽભૂત્ તેન ગઙ્ગાજલાઞ્જલિઃ
તે સમયે સ્વર્ગની ગંગા ધરતી પર વહેતી નહોતી, એટલે પિતૃઓ માટે ગંગાજળનું તર્પણ મળવું ખૂબ જ દુર્લભ હતું.
ભગીરથેનાથ મહીમ્ અવતારયિતું દિવઃ । ગઙ્ગાં ગૃહીતો નિયમસ્ તદા પ્રભૃતિ ભૂભૃતા
પછી ભગીરથએ ગંગાને સ્વર્ગમાંથી ધરતી પર લાવવાનો સંકલ્પ લીધો અને ત્યારથી રાજાઓએ આ નિયમનું પાલન કરવાનું શરૂ કર્યું.
તતો રાજ્યં પરિત્યજ્ય મન્ત્રિણાં ભૂપતિશ્ શમી । તપસે કાર્યકાર્યેહો જગામ ગહનં વનમ્
પછી, મંત્રીઓની સલાહથી રાજાએ પોતાનું રાજ્ય છોડી દીધું અને ધર્મ તથા અધર્મ શું છે તે સમજવા તથા તપ કરવા માટે ઘન ઘાટ વનમાં ગયો.
તત્ર વર્ષસહસ્રૈસ્ સ સમારાધ્ય પુનઃ પુનઃ । બ્રહ્માણં શઙ્કરં જહ્નું ભુવિ ગઙ્ગામ્ અયોજયત્
ત્યાં તેણે હજારો વર્ષ સુધી વારંવાર બ્રહ્મા, શંકર અને જહ્નુનું પૂજન કર્યું અને ગંગાને ધરતી પર લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
તતઃ પ્રભૃત્ય્ અમલતરઙ્ગભઙ્ગિની જગત્પતેશ્ શશિવિશદાઙ્ગસઙ્ગિની । નભસ્તલાન્ નિપતતિ ગાં ત્રિમાર્ગગા મહાત્મનામ્ ઇવ બહુપુણ્યસન્તતિઃ
ત્યાંથી શરૂ કરીને, ચાંદની જેવું ચમકતું અને જગતના સ્વામીના અંગોને સ્પર્શ કરતી, શુદ્ધ તરંગોવાળી ગંગા આકાશમાંથી ત્રણ માર્ગે ધરતી પર વહેવા લાગી, જેમ મહાન આત્માઓના અનેક પુણ્યના વંશ વહે છે.
સ્ફુરત્તરઙ્ગભઙ્ગિની સ્વફેનપુઞ્જહાસિની પ્રસન્નપુણ્યમઞ્જરી દ્રુતેવ ધર્મસન્તતિઃ । ભગીરથે મહીપતૌ યશઃપ્રચારવીથિકા તદાદિ સા ત્રિમાર્ગગા મહીતલે બભૂવ હ
ઝળહળતી તરંગો અને પોતાના ફેનના સમૂહથી હસતી, શુદ્ધ અને શુભ પ્રવાહવાળી, ધર્મની ધારા જેવી ઝડપી, એવી ત્રણ માર્ગે વહેતી ગંગા ત્યારે ભગીરથ રાજાના યશની પ્રસિદ્ધિ બની અને ધરતી પર પ્રસરી.
એતામ્ અવષ્ટભ્ય દૃશં ભગીરથધિયા વૃતામ્ । સમસ્ સ્વસ્થો યથાપ્રાપ્તં કાર્યમ્ આહર શાન્તધીઃ
ભગીરથ જેવી દૃઢ નિશ્ચયવાળી દૃષ્ટિ રાખી, મનમાં શાંતિ અને સ્થિરતા સાથે, જે કામ સામે આવે તે શાંતિપૂર્વક અને સમતાથી પૂર્ણ કર.
ઇદં પૂર્વં પરિત્યજ્ય ક્રોડીકૃત્ય તતસ્ સ્વયમ્ । શાન્તમ્ આત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં શિખિધ્વજ ઇવાચલઃ
પહેલાનું બધું છોડીને, તે બધું પોતામાં સમાવી, તું પોતાના મનમાં શાંત રહી, શિખિધ્વજ જેમ અડગ રહી.
કો ઽસૌ શિખિધ્વજો નામ કથં વા લબ્ધવાન્ પદમ્ । એતત્ કથય મે બ્રહ્મન્ ભૂયો બોધાભિવૃદ્ધયે
આ શિખિધ્વજ કોણ છે અને તેણે એ અવસ્થા કેવી રીતે મેળવી? હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને ફરીથી કહો જેથી મારી સમજ વધે.
દ્વાપરે ઽભવતાં પૂર્વમ્ ઇદાનીં ચ ભવિષ્યતઃ । તેનૈવ સન્નિવેશેન દમ્પતી સ્નિગ્ધનાગરૌ
દ્વાપર યુગમાં એ બંને હતા અને હવે ફરીથી આવશે—એ જ dampatī, પ્રેમાળ અને પ્રેમની કળામાં નિપુણ.
યત્ પૂર્વમ્ આસીદ્ ભગવંસ્ તદ્ ઇદાનીં તથૈવ હિ । ભવિષ્યતિ કિમર્થં વૈ વદ મે વદતાં વર
હે પૂજ્ય, જે પહેલાં હતું એ જ હવે પણ છે; પછી ભવિષ્યમાં એ બદલાશે કેમ? કૃપા કરીને મને કહો, બોલનારા શ્રેષ્ઠ.
જગન્નિર્માણનિયતેર્ અસ્યા બ્રાહ્મ્યાસ્ સ્વસંવિદઃ । ઈદૃશ્ય્ એવ સ્થિતિર્ નિત્યમ્ અનિવાર્યા સ્વભાવજા
આ બ્રહ્મસ્વરૂપ જ્ઞાનમાંથી સર્જનનો જે ક્રમ છે, એ હંમેશા એકસરખો, અટલ અને સ્વાભાવિક છે.
યદ્ અન્યદ્ બહુશો ભૂત્વા પુનર્ ભવતિ ભૂરિશઃ । અભૂત્વૈવ ભવત્ય્ અન્યત્ પુનશ્ ચ ન ભવત્ય્ અલમ્
જે ઘણીવાર બનીને ફરી ફરીથી જન્મે છે, એ જ ફરીથી નાશ પામે છે અને બીજું રૂપ ધારણ કરે છે; પછી ફરીથી અસ્તિત્વમાં રહેતું નથી—આ બધું પૂરતું છે.
અન્યત્ પ્રાક્સન્નિવેશસ્ય સાદૃશ્યેન સ્ફુરત્ય્ અલમ્ । અન્યત્ પ્રાક્સન્નિવેશાર્ધસાદૃશ્યેન વિવલ્ગતિ
ક્યારેક કંઈક પહેલાની સ્થિતિ જેવી દેખાય છે; તો ક્યારેક એમાં માત્ર અડધી જ સમાનતા હોય છે અને એ અલગ રીતે દેખાય છે.
સદૃશ્યો વિષમાશ્ ચૈવ યથા સરસિ વીચયઃ । તા એવાન્યાશ્ ચ દૃશ્યન્તે વ્યવસ્થાસ્ સંસૃતૌ તથા
જેમ સરોવરનાં તરંગો ક્યારેક એકસરખા અને ક્યારેક જુદા પડે છે, એમ જ સંસારની સ્થિતિઓ પણ ક્યારેક સમાન અને ક્યારેક અલગ અલગ દેખાય છે.
તસ્માદ્ રાઘવ ભૂયો ઽપિ વક્ષ્યમાણો નરેશ્વરઃ । ભવિષ્યતિ મહાતેજાસ્ તદ્વૃત્તાન્તમ્ ઇમં શૃણુ
રાઘવ, હવે ફરીથી જે રાજા વિશે કહેશે, તે મહાન તેજવાળું થશે; આ કથા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.
દ્વાપરે પૂર્વમ્ અભવદ્ અતીતે સપ્તમે મનૌ । ચતુર્યુગે ચતુર્થે તુ સર્ગે ઽસ્મિન્ વારણાકુલે
પહેલાંના દ્વાપર યુગમાં, સાતમા મનુના સમયમાં અને ચોથા ચતુર્યુગમાં, આ સૃષ્ટિમાં, જ્યાં હાથીઓની ભરમાર હતી,
જમ્બુદ્વીપે પ્રશાન્તસ્ય વિન્ધ્યસ્યાદૂરસંસ્થિતે । માલવાનાં પુરે શ્રીમાઞ્ શિખિધ્વજ ઇતીશ્વરઃ
જંબુદ્વીપ પર, શાંતિભર્યા વિંધ્ય પર્વતોની નજીક, માલવોના શહેરમાં, શિખિધ્વજ નામે એક તેજસ્વી રાજા હતો.
ધૈર્યૌદાર્યદયાયુક્તઃ ક્ષમાશમદમાન્વિતઃ । શૂરશ્ શુભસમાચારો માની ગુણગણાકરઃ
તેમાં ધૈર્ય, ઉદારતા અને દયા હતી; ક્ષમા, આત્મસંયમ અને ઇન્દ્રિયજય પણ હતો; તે બહાદુર હતો, સારા આચારવાળો, ગૌરવ ધરાવતો અને સર્વ ગુણોથી ભરપૂર હતો.
આહર્તા સર્વયજ્ઞાનાં જેતા સર્વધનુષ્મતામ્ । કર્તા સકલકાર્યાણાં ભર્તાપૂર્વવપુર્ ભુવઃ
તે સર્વ યજ્ઞોનો કરનાર, સર્વ ધનુર્ધારીઓને જીતનાર, દરેક કાર્યને પૂર્ણ કરનાર અને પૃથ્વીનો પ્રથમ શાસક હતો.
પેશલસ્ સ્નિગ્ધમધુરો વિદગ્ધઃ પ્રીતનાગરઃ । સુન્દરશ્ શીલસુભગઃ પ્રતાપી ધર્મવત્સલઃ
તે મનમોહક, સૌમ્ય અને મીઠી વાણીવાળો હતો; બુદ્ધિશાળી અને શહેરમાં સૌનો પ્રિય હતો; સુંદર, સારા સ્વભાવવાળો, તેજસ્વી અને ધર્મપ્રેમી હતો.
વેદિતા વિદિતાર્થાનાં દાતા સકલસમ્પદામ્ । ભોક્તા સંસઙ્ગરહિતસ્ સુશ્રોતા સકલશ્રુતેઃ
તે સર્વ અર્થોનો જાણકાર, સર્વ સંપત્તિ આપનાર, આસક્તિ વિના ભોગવનાર અને સર્વ શાસ્ત્રોનું શ્રેષ્ઠ શ્રવણ કરનાર હતો.
સ ભોગૌઘાન્ અનાદૃત્ય સ્ત્રૈણં તૃણવદ્ ઉત્સૃજન્ । પિતરિ સ્વર્ગમ્ આપન્ને બાલ એવોત્તમૌજસા
તે ભોગોની કોઈ કદર કર્યા વિના, સ્ત્રીસુખને ઘાસફૂસ જેવું ત્યજી દીધું; પિતા સ્વર્ગે ગયા ત્યારે, એ બાળપણમાં જ અદભૂત શક્તિ ધરાવતો હતો.
કૃત્વા ષોડશવર્ષાત્મા કૃત્વા દિગ્વિજયં વશી । નૂનં સૌરાજ્યસમ્પત્ત્યા ભૂમણ્ડલમ્ અયોજયત્
સોળ વર્ષનો થતાં જ, બધાં દિશાઓને જીતીને, એણે આખી ધરતીને પોતાની રાજસત્તા હેઠળ એક કરી દીધી.
અતિષ્ઠદ્ વિગતાશઙ્કં પાલયન્ ધર્મતઃ પ્રજાઃ । ધીમાન્ સ મન્ત્રિભિસ્ સાર્ધં યશસા શુક્લયન્ દિશઃ
એણે નિર્ભય રહીને, ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું; બુદ્ધિશાળી રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે મળીને, પોતાની પ્રસિદ્ધિ બધાં દિશાઓમાં ફેલાવી.
અથ ગચ્છત્સુ વર્ષેષુ વસન્તે પ્રોલ્લસત્ય્ અલમ્ । પુષ્પેષુ જૃમ્ભમાણેષુ સ્ફુરત્સુ શશિરશ્મિષુ
પછી વર્ષો પસાર થતાં, વસંતઋતુમાં, જ્યારે ફૂલો ભરપૂર ખીલ્યા હતા અને ચાંદની તેજથી ઝગમગી રહી હતી—