જાગતી દ્રષ્ટૃદૃશ્યશ્રીર્ અહં ત્વમ્ ઇતિરૂપિણી । અનુત્થિતૈવોત્થિતેવ યત્રેતિ પરિવર્ણ્યતે
આ વિભાગમાં જગતની મહિમા, દ્રષ્ટા અને દૃશ્ય, 'હું' અને 'તમે' રૂપે, જાણે જન્મ્યું જ નથી પણ છતાં પણ જાણે જન્મ્યું હોય તેમ વર્ણવાઈ છે.
યસ્મિઞ્ શ્રુતે જગદ્ ઇદં શ્રોત્રાન્તર્ બુધ્યતે ઽખિલમ્ । સાસ્મદ્યુષ્મત્ સવિસ્તારં સલોકાકાશપર્વતમ્
આ સાંભળીને, શ્રોતાના અંતરમાં આખું જગત, 'હું' અને 'તમે' સહિત, એના બધા વિસ્તારો, લોક, આકાશ અને પર્વતો સહિત, સમજાઈ જાય છે.
પિણ્ડગ્રહવિનિર્મુક્તં નિર્ભિત્તિકમ્ અપર્વતમ્ । પૃથ્વ્યાદિભૂતરહિતં સઙ્કલ્પ ઇવ પત્તનમ્
શરીરનું બંધન ટળી ગયું છે, એમાં કોઈ ફાટફાટ નથી, કોઈ પર્વતો નથી; પૃથ્વી વગેરે તત્વો પણ નથી, જાણે કલ્પનાથી ઊભેલું શહેર હોય.
સ્વપ્નોપલબ્ધભાવાભં મનોરાજ્યવદ્ આતતમ્ । ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યમ્ અર્થશૂન્યોપલમ્ભનમ્
સ્વપ્નમાં દેખાતા રૂપ જેવું, મનના રાજ્ય જેવું વ્યાપેલું છે; જાણે ગંધર્વોનું શહેર હોય, એવું અર્થશૂન્ય અનુભવ છે.
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસં મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્ તતમ્ । નૌયાનલોલશૈલાભં સત્યલાભવિવર્જિતમ્
જાણે બે ચાંદ્રમાનો ભ્રમ જણાય, એમ દેખાય છે; મૃગજળની જેમ ફેલાયેલું છે; નાવ કે પવનથી હલનારા પર્વત જેવું છે, પણ તેમાં સાચી પ્રાપ્તી નથી.
ચિત્તભ્રમપિશાચાભં નિર્બીજમ્ અપિ ભાસ્વરમ્ । કથાર્થપ્રતિભાનાભં વ્યોમમુક્તાવલીનિભમ્
મનના ભ્રમરૂપ ભૂત જેવું છે, બીજ વગર પણ તેજસ્વી છે; વાર્તાના અર્થની ઝાંખી જેવું છે, અને આકાશમાં મણીઓની માળા જેવી ઝળહળે છે.
કટકત્વં યથા હેમ્નિ તરઙ્ગત્વં યથામ્ભસિ । યથા નભસિ નીલત્વમ્ અસદ્ એવોત્થિતં તથા
જેમ સોનામાં ગહનાનું રૂપ આવે છે, જેમ પાણીમાં તરંગ ઊભો થાય છે, અને જેમ આકાશને નીલાં દેખાય છે, એ બધું ખરો નથી, એ જ રીતે આ પણ ખોટું જ છે.
અભિત્તિ રઙ્ગરહિતમ્ ઉપલબ્ધિમનોહરમ્ । સ્વપ્ને વા વ્યોમ્નિ વા ચિત્રમ્ અકર્મ ચિરભાસુરમ્
રંગ વગરની દિવાલ કેવું મોહક લાગે છે, સ્વપ્નમાં કે આકાશમાં દેખાતું ચિત્ર, એ કંઈ કરે નહીં છતાં લાંબો સમય તેજ આપે છે.
અવહ્નિર્ એવ વહ્નિત્વં ધત્તે ચિત્રાનલો યથા । તથા દધજ્ જગચ્છબ્દરૂપાર્થમ્ અસદાત્મકમ્
જેમ ચિત્રમાં દાઝતો અગ્નિ દેખાય છે પણ એ સાચો અગ્નિ નથી, એમ 'જગત' શબ્દથી જે રૂપ અને ધ્વનિ સમજાય છે, એનું સ્વરૂપ પણ ખોટું જ છે.
તરઙ્ગોત્પલમાલાઢ્યદૃષત્પત્ત્રમ્ ઇવોત્થિતમ્ । ચક્રશૂત્કારચૂર્ણસ્ય મલરાશિમ્ ઇવોદિતમ્
જેમ તરંગોથી બનેલી કમળમાળાઓ અચાનક દેખાય, જેમ ચક્ર ઘસાતાં ધૂળનો ઢગલો ઊભો થાય, કે ગંદકીનો ઢગલો અચાનક દેખાય, એમ જ આ પણ પ્રગટે છે.
શીર્ણપત્ત્રં ભ્રષ્ટનષ્ટં ગ્રીષ્મે વનમ્ ઇવારસમ્ । મરણવ્યગ્રનૃત્તાભં શિલાસ્ત્રીહાસ્યહાસદમ્
જેમ ઉનાળામાં પાંદડા છૂટી ગયેલું, સુકાઈ ગયેલું, રસ વિહોણું વન, તેમ જ, મૃત્યુ માટે આતુર નૃત્ય જેવું, કે પથ્થરની સ્ત્રીની હાસ્યરહિત હાસ્ય જેવી ખાલીતા હોય છે.
અન્ધકારગૃહૈકૈકનૃત્તમ્ ઉન્મત્તચેષ્ટિતમ્ । પ્રશાન્તાજ્ઞાનનીહારં વિજ્ઞાનશરદમ્બરમ્
જેમ અંધકારથી ભરેલા ઘરમાં એકલાં નૃત્ય કરવું, કે પાગલની અવિચારી હલચાલ, તેમ અજ્ઞાનનું ધુમ્મસ શાંત થઈ જાય ત્યારે જ્ઞાનનું આકાશ શરદની જેમ નિર્મળ બને છે.
સમુત્કીર્ણમ્ ઇવ સ્તમ્ભે ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવેહિતમ્ । પઙ્કાદ્ ઇવાભિરચિતં સચેતનમ્ અચેતનમ્
જેમ સ્તંભ પર ઉકેલેલું, કે ચિત્રવાળી દિવાલ પર દોરેલું હોય, અથવા કાદવમાંથી ઘડેલું હોય તેમ, જડ વસ્તુ જીવંત દેખાય છે.
તતસ્ સ્થિતિપ્રકરણં ચતુર્થં પરિકલ્પિતમ્ । ત્રીણિ ગ્રન્થસહસ્રાણિ સ્વાખ્યાનાખ્યાયિકામયમ્
પછી સ્થિરતાનો ચોથો વિભાગ રચાયો, જેમાં ત્રણ હજાર શ્લોકો છે અને જેમાં સમજાવટ અને વાર્તાઓ ભરપૂર છે.
ઇત્થં જગદ્ અહમ્ભાવરૂપં સ્થિતિમ્ ઉપાગતમ્ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમપ્રૌઢમ્ ઇત્ય્ અત્ર પરિવર્ણિતમ્
આ જગત્ ‘હું’ રૂપે ઉભું થયું છે અને જોનાર તથા જોવાતા વચ્ચેની સમજણ અહીં વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવી છે.
દશદિઙ્મણ્ડલાભોગભાસુરો ઽયં જગદ્ભ્રમઃ । ઇત્થમ્ અભ્યાગતો વૃદ્ધિમ્ ઇતિ તત્રોચ્યતે ચિરમ્
દસ દિશાઓમાં પ્રસરીને ચમકતું જગતનું આ મોહ એવું વધ્યું છે; એ વાત અહીં વિસ્તૃત રીતે કહેવામાં આવી છે.
ઉપશાન્તિપ્રકરણં તતઃ પઞ્ચસહસ્રિકમ્ । પઞ્ચમં પાવનં પ્રોક્તં મુનિસન્તતિસુન્દરમ્
પછી, પાંચ હજાર શ્લોકોનું શાંતિપ્રકરણ, જે ઋષિપરંપરામાં પવિત્ર અને સુંદર ગણાય છે, પાંચમું તરીકે જણાવાયું છે.
ઇદં જગદ્ અહં ત્વં ચ સ ઇતિ ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા । ઇત્ય્ અસૌ શામ્યતીત્ય્ અસ્મિન્ કથ્યતે શ્લોકસઙ્ગ્રહે
‘આ જગત્, હું, તું અને એ’ એવી ભ્રાંતિ ઊભી થઈ છે; તેની શાંતિ કેવી થાય તે અહીં શ્લોકોના સંક્ષેપમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે.
ઉપશાન્તિપ્રકરણે શ્રુતે શામ્યતિ સંસૃતિઃ । પ્રસ્પષ્ટા વિભ્રમેણૈવ કિઞ્ચિલ્લભ્યોપલમ્ભના
જ્યારે શાંતિ વિષયક ઉપદેશ સાંભળવામાં આવે છે, ત્યારે જન્મમરણનો ચક્ર શાંત થઈ જાય છે; ભ્રમનો અંત આવતાં, માત્ર થોડું જ અનુભવ બાકી રહે છે, એ પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
શતાંશશિષ્ટા ભવતિ સંશાન્તભ્રાન્તિરૂપિણી । અન્યસઙ્કલ્પચિત્તસ્થા નગરશ્રીર્ ઇવાસતી
પછી તો માત્ર સો માં એક ભાગ જેટલું જ બાકી રહે છે, એ પણ શાંત થયેલા ભ્રમના રૂપમાં. એ બીજાના મનની કલ્પનામાં જ રહે છે, જેમ અસ્તિત્વ ન ધરાવતી શહેરની ચમક માત્ર કલ્પનામાં જ હોય છે.
અલભ્યૈવ સ્વપાર્શ્વસ્થસ્વપ્નયુદ્ધવિરાવવત્ । શાન્તસઙ્કલ્પમત્તાભ્રભીષણાશનિશબ્દવત્
એ મળવાનું તો નથી, ભલે એ નજીક જ લાગે; જેમ સ્વપ્નમાં યુદ્ધનો અવાજ સાંભળાય છે, પણ હકીકતમાં મળતો નથી. કે જેમ મન સંપૂર્ણ શાંત હોય ત્યારે વીજળીના ગર્જનાનો ડર લાગતો નથી, એમ એ પકડાતું નથી.
વિસ્મૃતસ્વપ્નસઙ્કલ્પનિર્માણનગરોપમા । ભવિષ્યન્નગરોદ્યાનસોત્સવશ્યામલાઙ્ગિકા
એ તો ભૂલાઈ ગયેલા સ્વપ્નમાં મનથી ઊભું કરેલું શહેર જેવું છે, અથવા જે શહેર હજી બનવાનું છે, તેના ઉત્સવના બગીચાની છાંયાવાદી ડાળીઓ જેવી છે.
નશ્યજ્જિહ્વોચ્યમાનોગ્રકથાર્થાનુભવોપમા । અનુલ્લિખિતચિત્તસ્થચિત્રવ્યાપ્તેવ ભિત્તિભૂઃ
જેમ કોઈનું મોઢું ધીમે ધીમે મટાડી જાય છે અને એની બોલેલી ઊંડી વાતો માત્ર અનુભવમાં જ રહી જાય છે, અથવા જેમ દીવાલ પર કોઈએ ચિત્રો દોર્યા જ નથી છતાં મનમાં તે ચિત્રોથી ભરેલી દેખાય છે, એમ છે.
પરિવિસ્મર્યમાણાચ્છકલ્પનાનગરીનિભા । સર્વર્તુમદનુત્પન્નવરમર્દાસ્ફુટાકૃતિઃ
જેમ કલ્પનાનો શહેર ધીમે ધીમે ભૂલાઈ જાય છે, અથવા જે પ્રિયજન ક્યારેય મળ્યો જ નથી એની સ્પષ્ટ છબી મનમાં ઉભી થાય છે, તેમ છે.
ભાવિપુષ્પવરાકારવસન્તરસરઞ્જના । અન્તર્લીનતરઙ્ગૌઘસૌમ્યવારિસરિત્સમા
જેમ વસંત ઋતુમાં હજુ ખીલવાના ફૂલોમાં આનંદની છાંયા પડે છે, અથવા જેમ નદીના મોજાં અંદર જ શાંત થઈ જાય છે અને પાણી મૃદુ બની જાય છે, તેમ છે.
નિર્વાણાખ્યં પ્રકરણં તતષ્ ષષ્ઠમ્ ઉદાહૃતમ્ । શિષ્ટો ગ્રન્થઃ પરીમાણં તસ્ય જ્ઞેયં મહાર્થદમ્
પછી 'મોક્ષ' નામનું છઠ્ઠું પ્રકરણ કહેવામાં આવ્યું છે; બાકીનો ગ્રંથ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ અર્થ આપે છે, એ સમજવું જોઈએ.
બુદ્ધે તસ્મિન્ ભવેચ્ છ્રોતા નિર્વાણશ્ શાન્તકલ્પનઃ । અચેત્યચિત્પ્રકાશાત્મા વિજ્ઞાનાત્મા નિરામયઃ
એ બુદ્ધિમાં શ્રોતાનું વાસ છે, જેનું સ્વરૂપ શાંતિ અને નિર્વાણનો ભાવ ધરાવે છે; જે જીવ અને અજડ બંનેને પ્રકાશિત કરે છે, જે જ્ઞાનરૂપ છે અને સર્વ દુઃખોથી મુક્ત છે.
પરમાકાશકોશાચ્છશ્ શાન્તસર્વભવભ્રમઃ । નિર્વાહિતજગદ્યાત્રઃ કૃતકર્તવ્યસુસ્થિતઃ
તે સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું આવરણ ત્યજીને, સર્વ ભ્રમમાંથી મુક્ત થયો છે; જગતની યાત્રા પૂર્ણ કરી છે અને પોતાના બધાં ફરજિયાત કાર્યો પૂર્ણ કરીને સ્થિર રહ્યો છે.
સમસ્તવિતતારમ્ભવજ્રસ્તમ્ભો નભોનિભઃ । વિનિગીર્ણયથાસંસ્થજગજ્જાલાતિતૃપ્તિમાન્
તે આકાશ જેવો છે, બધાં પ્રસરણ અને આરંભને સહન કરતો અડગ સ્તંભ છે; જેમ છે તેમ સમગ્ર જગતના જાળને પચાવીને, તે સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયો છે.
આકાશીભૂતનિશ્શેષરૂપાલોકમનસ્કૃતિઃ । કાર્યકારણકર્તૃત્વહેયાદેયદશોજ્ઝિતઃ
તેનું મન અને સ્વભાવ આખરે આકાશ જેવું, સર્વ રૂપોથી રહિત થઈ ગયું છે; તેણે કર્મ, કારણ, કર્તા અને બાકી બધાં દશ અવસ્થાઓનો ત્યાગ કરી દીધો છે.