મોક્ષોપાયાભિધાનેયં સંહિતા સારસમ્મિતા । ત્રિંશદ્ દ્વે ચ સહસ્રાણિ જ્ઞાતા નિર્વાણદાયિની
આ મુક્તિ મેળવવાનો ઉપાય કહેવાતી સંહિતા સર્વોત્તમ માની છે; બત્રીસ હજાર શ્લોકો ધરાવતી આ ગ્રંથને નિર્વાણ આપનારી તરીકે જાણી છે.
દીપે યથા વિનિદ્રસ્ય જ્વલિતે સમ્પ્રવર્તતે । આલોકો ઽનિચ્છતો ઽપ્ય્ એવં નિર્વાણમ્ અનયા ભવેત્
જેમ દીવો સતત બળે ત્યારે તેની રોશની આપમેળે ફેલાય છે, એમ જ ઇચ્છા ન હોય છતાં આ ગ્રંથથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્વયં જ્ઞાતા શ્રુતા વાપિ ભ્રાન્તિશાન્ત્યૈવ સૌખ્યદા । આપ્તોક્તિવર્ણિતા સદ્યો યથામૃતતરઙ્ગિણી
પોતે સમજીએ કે સાંભળીએ, ભ્રમ શમાવી આ સુખ આપે છે; જ્ઞાનીજનના વચનોથી વર્ણવાય ત્યારે તરત જ અમૃતની ધારા જેવી અનુભૂતિ થાય છે.
યથા રજ્જ્વામ્ અહિભ્રાન્તિર્ વિનશ્યત્ય્ અવલોકનાત્ । તથૈતત્પ્રેક્ષણાચ્ છાન્તિમ્ એતિ સંસારદુઃખિતા
જેમ રશીમાં સાપનો ભ્રમ દેખાય પણ સાચું જાણતાં જ નાશ પામે છે, તેમ આનું જ્ઞાન થતાં સંસારના દુઃખી મનુષ્યને શાંતિ મળે છે.
યુક્તિયુક્તાર્થવાક્યાનિ કલ્પિતાનિ પૃથક્ પૃથક્ । દૃષ્ટાન્તસારસૂક્તાનિ ચાસ્યાં પ્રકરણાનિ ષટ્
આ ગ્રંથમાં છ વિભાગો છે, દરેક વિભાગમાં તર્કપૂર્વક રચાયેલ અલગ અલગ વાક્યો છે, જેમાં યોગ્ય ઉદાહરણો અને અર્થસભર કહેવતો સમાવાઈ છે.
વૈરાગ્યાખ્યં પ્રકરણં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્ । વૈરાગ્યં વર્ધતે યેન સેકેનેવ મરૌ તરુઃ
પ્રથમ વિભાગને 'વૈરાગ્ય' કહેવાય છે; જેમ રણમાં વૃક્ષને પાણી આપવાથી તે વધે છે, તેમ આ વિભાગ દ્વારા વૈરાગ્ય વધે છે.
સાર્ધં સહસ્રં ગ્રન્થસ્ય યસ્મિન્ હૃદિ વિચારિતે । પ્રકાશા શુદ્ધતોદેતિ મણાવ્ ઇવ વિમાર્જિતે
જ્યારે આ વિભાગના હજારો શ્લોકો હૃદયપૂર્વક વિચારવામાં આવે છે, ત્યારે શુદ્ધ પ્રકાશ ઊગે છે, જેમ ચમકાવેલા રત્નમાં તેજ દેખાય છે.
મુમુક્ષુવ્યવહારાખ્યં તતઃ પ્રકરણં કૃતમ્ । સહસ્રમાત્રં ગ્રન્થસ્ય સૂક્તિગ્રન્થેન સુન્દરમ્
પછી 'મુક્તિની ઇચ્છા ધરાવનારનો વ્યવહાર' નામનું વિભાગ આવે છે, જે સુંદર અને અર્થસભર કહેવતોથી ભરપૂર હજાર શ્લોકો ધરાવે છે.
સ્વભાવો હિ મુમુક્ષૂણાં નરાણાં યત્ર વર્ણ્યતે । એવંસ્વભાવો મોક્ષસ્ય યોગ્ય ઇત્ય્ અવગમ્યતે
અહીં મનુષ્યોમાં જે મુક્તિ ઇચ્છે છે, એમની સ્વભાવ કેવી હોય છે તે વર્ણવાયું છે, જેથી એ સ્વભાવ ધરાવનાર જ મુક્તિ માટે યોગ્ય છે એ સમજાય.
અથોત્પત્તિપ્રકરણં દૃષ્ટાન્તાખ્યાયિકામયમ્ । પઞ્ચગ્રન્થસહસ્રાણિ વિજ્ઞાનપ્રતિપાદનમ્
પછી ઉત્પત્તિપ્રકરણ આવે છે, જેમાં અનેક દૃષ્ટાંતો અને કથાઓ છે; આ વિભાગ પાંચ હજાર શ્લોકોનો છે અને જ્ઞાનની સમજ આપતો છે.
જાગતી દ્રષ્ટૃદૃશ્યશ્રીર્ અહં ત્વમ્ ઇતિરૂપિણી । અનુત્થિતૈવોત્થિતેવ યત્રેતિ પરિવર્ણ્યતે
આ વિભાગમાં જગતની મહિમા, દ્રષ્ટા અને દૃશ્ય, 'હું' અને 'તમે' રૂપે, જાણે જન્મ્યું જ નથી પણ છતાં પણ જાણે જન્મ્યું હોય તેમ વર્ણવાઈ છે.
યસ્મિઞ્ શ્રુતે જગદ્ ઇદં શ્રોત્રાન્તર્ બુધ્યતે ઽખિલમ્ । સાસ્મદ્યુષ્મત્ સવિસ્તારં સલોકાકાશપર્વતમ્
આ સાંભળીને, શ્રોતાના અંતરમાં આખું જગત, 'હું' અને 'તમે' સહિત, એના બધા વિસ્તારો, લોક, આકાશ અને પર્વતો સહિત, સમજાઈ જાય છે.
પિણ્ડગ્રહવિનિર્મુક્તં નિર્ભિત્તિકમ્ અપર્વતમ્ । પૃથ્વ્યાદિભૂતરહિતં સઙ્કલ્પ ઇવ પત્તનમ્
શરીરનું બંધન ટળી ગયું છે, એમાં કોઈ ફાટફાટ નથી, કોઈ પર્વતો નથી; પૃથ્વી વગેરે તત્વો પણ નથી, જાણે કલ્પનાથી ઊભેલું શહેર હોય.
સ્વપ્નોપલબ્ધભાવાભં મનોરાજ્યવદ્ આતતમ્ । ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યમ્ અર્થશૂન્યોપલમ્ભનમ્
સ્વપ્નમાં દેખાતા રૂપ જેવું, મનના રાજ્ય જેવું વ્યાપેલું છે; જાણે ગંધર્વોનું શહેર હોય, એવું અર્થશૂન્ય અનુભવ છે.
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસં મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્ તતમ્ । નૌયાનલોલશૈલાભં સત્યલાભવિવર્જિતમ્
જાણે બે ચાંદ્રમાનો ભ્રમ જણાય, એમ દેખાય છે; મૃગજળની જેમ ફેલાયેલું છે; નાવ કે પવનથી હલનારા પર્વત જેવું છે, પણ તેમાં સાચી પ્રાપ્તી નથી.
ચિત્તભ્રમપિશાચાભં નિર્બીજમ્ અપિ ભાસ્વરમ્ । કથાર્થપ્રતિભાનાભં વ્યોમમુક્તાવલીનિભમ્
મનના ભ્રમરૂપ ભૂત જેવું છે, બીજ વગર પણ તેજસ્વી છે; વાર્તાના અર્થની ઝાંખી જેવું છે, અને આકાશમાં મણીઓની માળા જેવી ઝળહળે છે.
કટકત્વં યથા હેમ્નિ તરઙ્ગત્વં યથામ્ભસિ । યથા નભસિ નીલત્વમ્ અસદ્ એવોત્થિતં તથા
જેમ સોનામાં ગહનાનું રૂપ આવે છે, જેમ પાણીમાં તરંગ ઊભો થાય છે, અને જેમ આકાશને નીલાં દેખાય છે, એ બધું ખરો નથી, એ જ રીતે આ પણ ખોટું જ છે.
અભિત્તિ રઙ્ગરહિતમ્ ઉપલબ્ધિમનોહરમ્ । સ્વપ્ને વા વ્યોમ્નિ વા ચિત્રમ્ અકર્મ ચિરભાસુરમ્
રંગ વગરની દિવાલ કેવું મોહક લાગે છે, સ્વપ્નમાં કે આકાશમાં દેખાતું ચિત્ર, એ કંઈ કરે નહીં છતાં લાંબો સમય તેજ આપે છે.
અવહ્નિર્ એવ વહ્નિત્વં ધત્તે ચિત્રાનલો યથા । તથા દધજ્ જગચ્છબ્દરૂપાર્થમ્ અસદાત્મકમ્
જેમ ચિત્રમાં દાઝતો અગ્નિ દેખાય છે પણ એ સાચો અગ્નિ નથી, એમ 'જગત' શબ્દથી જે રૂપ અને ધ્વનિ સમજાય છે, એનું સ્વરૂપ પણ ખોટું જ છે.
તરઙ્ગોત્પલમાલાઢ્યદૃષત્પત્ત્રમ્ ઇવોત્થિતમ્ । ચક્રશૂત્કારચૂર્ણસ્ય મલરાશિમ્ ઇવોદિતમ્
જેમ તરંગોથી બનેલી કમળમાળાઓ અચાનક દેખાય, જેમ ચક્ર ઘસાતાં ધૂળનો ઢગલો ઊભો થાય, કે ગંદકીનો ઢગલો અચાનક દેખાય, એમ જ આ પણ પ્રગટે છે.
શીર્ણપત્ત્રં ભ્રષ્ટનષ્ટં ગ્રીષ્મે વનમ્ ઇવારસમ્ । મરણવ્યગ્રનૃત્તાભં શિલાસ્ત્રીહાસ્યહાસદમ્
જેમ ઉનાળામાં પાંદડા છૂટી ગયેલું, સુકાઈ ગયેલું, રસ વિહોણું વન, તેમ જ, મૃત્યુ માટે આતુર નૃત્ય જેવું, કે પથ્થરની સ્ત્રીની હાસ્યરહિત હાસ્ય જેવી ખાલીતા હોય છે.
અન્ધકારગૃહૈકૈકનૃત્તમ્ ઉન્મત્તચેષ્ટિતમ્ । પ્રશાન્તાજ્ઞાનનીહારં વિજ્ઞાનશરદમ્બરમ્
જેમ અંધકારથી ભરેલા ઘરમાં એકલાં નૃત્ય કરવું, કે પાગલની અવિચારી હલચાલ, તેમ અજ્ઞાનનું ધુમ્મસ શાંત થઈ જાય ત્યારે જ્ઞાનનું આકાશ શરદની જેમ નિર્મળ બને છે.
સમુત્કીર્ણમ્ ઇવ સ્તમ્ભે ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવેહિતમ્ । પઙ્કાદ્ ઇવાભિરચિતં સચેતનમ્ અચેતનમ્
જેમ સ્તંભ પર ઉકેલેલું, કે ચિત્રવાળી દિવાલ પર દોરેલું હોય, અથવા કાદવમાંથી ઘડેલું હોય તેમ, જડ વસ્તુ જીવંત દેખાય છે.
તતસ્ સ્થિતિપ્રકરણં ચતુર્થં પરિકલ્પિતમ્ । ત્રીણિ ગ્રન્થસહસ્રાણિ સ્વાખ્યાનાખ્યાયિકામયમ્
પછી સ્થિરતાનો ચોથો વિભાગ રચાયો, જેમાં ત્રણ હજાર શ્લોકો છે અને જેમાં સમજાવટ અને વાર્તાઓ ભરપૂર છે.
ઇત્થં જગદ્ અહમ્ભાવરૂપં સ્થિતિમ્ ઉપાગતમ્ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમપ્રૌઢમ્ ઇત્ય્ અત્ર પરિવર્ણિતમ્
આ જગત્ ‘હું’ રૂપે ઉભું થયું છે અને જોનાર તથા જોવાતા વચ્ચેની સમજણ અહીં વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવી છે.
દશદિઙ્મણ્ડલાભોગભાસુરો ઽયં જગદ્ભ્રમઃ । ઇત્થમ્ અભ્યાગતો વૃદ્ધિમ્ ઇતિ તત્રોચ્યતે ચિરમ્
દસ દિશાઓમાં પ્રસરીને ચમકતું જગતનું આ મોહ એવું વધ્યું છે; એ વાત અહીં વિસ્તૃત રીતે કહેવામાં આવી છે.
ઉપશાન્તિપ્રકરણં તતઃ પઞ્ચસહસ્રિકમ્ । પઞ્ચમં પાવનં પ્રોક્તં મુનિસન્તતિસુન્દરમ્
પછી, પાંચ હજાર શ્લોકોનું શાંતિપ્રકરણ, જે ઋષિપરંપરામાં પવિત્ર અને સુંદર ગણાય છે, પાંચમું તરીકે જણાવાયું છે.
ઇદં જગદ્ અહં ત્વં ચ સ ઇતિ ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા । ઇત્ય્ અસૌ શામ્યતીત્ય્ અસ્મિન્ કથ્યતે શ્લોકસઙ્ગ્રહે
‘આ જગત્, હું, તું અને એ’ એવી ભ્રાંતિ ઊભી થઈ છે; તેની શાંતિ કેવી થાય તે અહીં શ્લોકોના સંક્ષેપમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે.
ઉપશાન્તિપ્રકરણે શ્રુતે શામ્યતિ સંસૃતિઃ । પ્રસ્પષ્ટા વિભ્રમેણૈવ કિઞ્ચિલ્લભ્યોપલમ્ભના
જ્યારે શાંતિ વિષયક ઉપદેશ સાંભળવામાં આવે છે, ત્યારે જન્મમરણનો ચક્ર શાંત થઈ જાય છે; ભ્રમનો અંત આવતાં, માત્ર થોડું જ અનુભવ બાકી રહે છે, એ પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
શતાંશશિષ્ટા ભવતિ સંશાન્તભ્રાન્તિરૂપિણી । અન્યસઙ્કલ્પચિત્તસ્થા નગરશ્રીર્ ઇવાસતી
પછી તો માત્ર સો માં એક ભાગ જેટલું જ બાકી રહે છે, એ પણ શાંત થયેલા ભ્રમના રૂપમાં. એ બીજાના મનની કલ્પનામાં જ રહે છે, જેમ અસ્તિત્વ ન ધરાવતી શહેરની ચમક માત્ર કલ્પનામાં જ હોય છે.