બ્રહ્માણ્ડાકાશભૂતૌઘસૂર્યમણ્ડલમેરવઃ । અપરિત્યજતો ઽણુત્વં કસ્યાણોઃ પરમાણવઃ
બ્રહ્માંડનું આકાશ, અનેક તત્વો, સૂર્યનું મંડળ અને પહાડો—આ બધું છોડ્યા વિના, કોને સૂક્ષ્મપણું છે? કોના માટે અણુપણું છે?
કસ્યાનવયવસ્યૈવ પરમાણુમહાગિરેઃ । શિલાન્તર્ નિબિડૈકાન્તરૂપો મજ્જા જગત્ત્રયી
કોણે એવું અખંડ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવ્યું છે કે, અણુ હોય કે મોટો પર્વત, જેમાં ત્રણેય લોકો ઘન પથ્થરમાં છુપાયેલા મજ્જા જેવાં છે?
ઇતિ કથયસિ ચેન્ ન મે દુરાત્મંસ્ તદ્ ઇહ નિગીર્ય ભવન્તમ્ આત્મઘાતિન્ । ફલમ્ ઇવ તવ મણ્ડલં ગ્રસેયં પ્રસભમ્ ઉપેત્ય જગદ્ યથા કૃતાન્તઃ
જો તું આવું જવાબ નહીં આપે, દુષ્ટ, તો અહીં અને અત્યારે, તને ગળી જઇશ, આત્મઘાતી, જેમ મૃત્યુ આખા જગતને ગળી જાય છે, એમ જ તારા મંડળને જોરથી ભક્ષી લઉં.
ઇત્ય્ ઉક્તવતિ વેતાલે વક્તું પ્રશ્નાન્ વિહસ્ય સઃ । ઉવાચ વચનં રાજા દન્તાંશુધવલાનનઃ
વેતાળે આવું કહ્યું ત્યારે, રાજાએ પ્રશ્નો પર સ્મિત કરીને જવાબ આપ્યો, તેના દાંતની કિરણોથી ચમકતું મુખ હતું.
અસ્તિ ચિત્તિક્તતાત્મેદં બ્રહ્માણ્ડમરિચં ફલમ્ । ઉત્તરોત્તરસંવૃત્તભૂતત્વક્પરિવેષ્ટિતમ્
આ જગત ચિત્તની શક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલું છે, જે મૃગમરીચિકા જેવું છે અને તત્વોના એક પછી એક આવરણથી ઘેરાયેલું છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ ફલાનાં યત્ર સન્તિ હિ । અસ્ત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તાદૃશી શાખા વિપુલા ચલપલ્લવા
અહીં આવા હજારો ફળો હાજર છે; અને આવી જ એક ઊંચી, પહોળી અને હલનારી પાંદડાવાળી ડાળી પણ છે.
તાદૃશીનાં સહસ્રાણિ શાખાનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃશો ઽસ્તિ મહાવૃક્ષો દુર્લક્ષ્યો વિપુલાકૃતિઃ
અહીં આવી હજારો ડાળીઓ છે; અને આવી જ એક વિશાળ, દેખાવમાં વિશિષ્ટ અને સહેલાઈથી નજરે ન પડતી મોટી ઝાડ પણ છે.
યત્ર સન્તિ સહસ્રાણિ તાદૃશાનાં મહીરુહામ્ । તાદૃશં વનમ્ અસ્ત્ય્ ઉચ્ચૈર્ અનન્તતરુગુલ્મકમ્
અહીં આવા હજારો મોટા વૃક્ષો છે; અને આવી જ એક ઊંચી, અનંત વૃક્ષો અને ઝાડીઓથી ભરેલી વન પણ છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ વનાનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃગ્ અસ્તિ બૃહચ્ છૃઙ્ગમ્ અત્યુચ્ચૈર્ ભરિતાકૃતિ
અહીં એવા હજારો જંગલો છે; અને એમાં એક બહુ ઊંચું અને વિશાળ શિખર ધરાવતો મોટો પર્વત પણ છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ શૃઙ્ગાણાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃશો ઽસ્તિ મહાશૈલઃ પૂરિતાખિલદિક્તટઃ
અહીં એવા હજારો શિખરો છે; અને એમાં એક એવો મહાન પર્વત છે, જે સર્વ દિશાઓ અને કિનારાઓ સુધી વ્યાપેલો છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ શૈલાનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃશો ઽસ્ત્ય્ અતિવિસ્તીર્ણો દેશો વિપુલકોટરઃ
અહીં એવા હજારો પર્વતો છે; અને એમાં એક એવો અત્યંત વિશાળ પ્રદેશ છે, જેમાં વિશાળ ગુહાઓ છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ દેશાનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃગ્ અસ્તિ બૃહદ્ દ્વીપં મહાહ્રદનદીવૃતમ્
અહીં એવા હજારો પ્રદેશો છે; અને એમાં એક એવો મોટો દ્વીપ છે, જે મોટા સરોવર અને નદીઓથી ઘેરાયેલો છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ દ્વીપાનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃગ્ અસ્તિ મહીપીઠં વિચિત્રરચનાન્વિતમ્
એવી હજારો દ્વીપો ધરાવતી એક ભૂમિ છે, જે અદભુત રચનાઓથી શોભાયમાન છે.
તાદૃશીનાં સહસ્રાણિ પૃથ્વીનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃગ્ અસ્તિ જગત્ સ્ફારં મહાભુવનપઞ્જરમ્
એવી હજારો પૃથ્વીઓ રહેલી એક વિશાળ દુનિયા છે, જે મહાન જગતનું વિશાળ ઘર છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ જગતાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃગ્ અસ્તિ મહચ્ ચાણ્ડં ચણ્ડાડમ્બરપીઠવત્
એવી હજારો જગતો ધરાવતું એક મહાન અંડ છે, જે મહા ધૂમધામના મંચ જેવું છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ યત્રાણ્ડાણાં તરઙ્ગકઃ । તાદૃશો ઽવિરતસ્પન્દો વિપુલો ઽસ્ત્ય્ અથ સાગરઃ
એવી હજારો અંડોની તરંગો ઉઠે છે એવો એક વિશાળ, સતત ધબકતો મહાસાગર છે.
તાદૃક્સાગરલક્ષ્યાણિ તરઙ્ગો યત્ર પેલવઃ । તાદૃશસ્ સ્વવિલાસાત્મા નિર્મલો ઽસ્તિ મહાર્ણવઃ
એક વિશાળ, નિર્દોષ દરિયો છે, જેનું સ્વરૂપ પોતાનાં રમણથી ભરેલું છે, જેમાં એક નાજુક લહેરમાં પણ એવા હજારો દરિયાંનાં ચિહ્નો છુપાયેલા છે.
તાદૃંશ્ય્ અબ્ધિસહસ્રાણિ યસ્યોદરજલાન્ય્ અથ । તાદૃશો ઽસ્તિ પુમાન્ કશ્ચિદ્ અત્યુચ્ચૈર્ ભરિતાકૃતિઃ
એવો એક વિશાળ અને મહાન પુરુષ છે, જેના પેટમાં એવા હજારો દરિયાંઓનું પાણી સમાયેલું છે.
તાદૃશાનાં નૃણાં લક્ષૈર્ યસ્ય માલોરસિ સ્થિતા । પ્રધાનં સર્વસત્તાનાં તાદૃશો ઽસ્ત્ય્ અપરઃ પુમાન્
એવો બીજો એક મહાન પુરુષ છે, જે સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને જેના ગળામાં પહેરેલી વેણીમાં એવા લાખો પુરુષો આરામથી વસે છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ પુરુષાણાં મહાત્મનામ્ । સ્ફુરન્તિ મણ્ડલે યસ્ય સ્વતનૂરુહજાલવત્
એવા મહાન આત્માઓના હજારો પુરુષો છે, જેમના વર્તુળો પોતાના શરીરના વાળની જેમ ઝળહળે છે.
તાદૃશો ઽસ્તિ મહાદિત્યસ્ સ તપત્ય્ આસુ દૃષ્ટિષુ । યા એતાઃ કલનાસ્ સર્વાસ્ તા એતાસ્ તસ્ય દીપ્તયઃ
આવો એક મહાન સૂર્ય છે, જે આપણા તમામ અનુભવમાં તેજ પાથરે છે. આ બધાં ભેદભાવ એના કિરણો છે.
અસ્યાદિત્યસ્ય રશ્મીનાં બ્રહ્માણ્ડં ત્રસરેણુવત્ । એષ ચિત્સૂર્ય ઇત્ય્ ઉક્તસ્ સર્વમ્ એતત્ તપત્ય્ અસૌ
આ સૂર્ય માટે આખું બ્રહ્માંડ તો એની કિરણોમાં એક ધૂળકણ જેટલું છે. આને 'ચેતનાનો સૂર્ય' કહેવામાં આવે છે, અને એ બધું પ્રકાશિત કરે છે.
વિજ્ઞાનાત્મૈષ પરમો ભાસ્કરો ભાવિભાસનઃ । ઇમે યે ભુવનાભોગાસ્ તસ્યૈવ ત્રસરેણવઃ
આ સર્વોચ્ચ સૂર્ય, જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ જ્ઞાન છે, બધું પ્રકાશિત કરે છે. આ બધા લોક તો એની દૃષ્ટિએ માત્ર ધૂળકણ સમાન છે.
વિજ્ઞાનપરમાર્કસ્ય ભાસા ભાન્તિ ભવન્તિ ચ । ઇમા જગદહર્લક્ષ્મ્યસ્ ત્વ્ અહર્લક્ષ્મ્યો રવેર્ ઇવ
જ્ઞાનસૂર્યના પ્રકાશથી જ આ જગતની સર્વ સંપત્તિઓ તેજ પામે છે અને પ્રગટે છે, જેમ દિવસના સૌભાગ્ય સૂર્યના પ્રકાશથી થાય છે.
વિજ્ઞાનમાત્રકચિતાત્મનિ જન્તુજાતે ત્રૈલોક્યમણ્ડપગણે ચ વિકાસભાજિ । નિર્મજ્જનોદ્ભવનસમ્ભ્રમભાવલેખાસ્ સન્તીવ નેહ હિ મનાગ્ અપિ શાન્તમ્ આસ્સ્વ
જ્ઞાનમાત્રથી બનેલા પોતાના સ્વરૂપમાં, સર્વ જીવજાતિમાં અને ત્રણેય લોકના વિશાળ વિસ્તારમાં, ઉથલપાથલ, ઊંડા જવું, બહાર આવવું અને ગભરાટ જેવી સ્થિતિઓ દેખાય છે; પણ અહીં સાચે તો એક રેતી જેટલી પણ શાંતિ નથી—તમે નિર્વિકાર રહો.
કાલસત્તા નભસ્સત્તા સ્પન્દસત્તા ચ ચિન્મયી । શુદ્ધચેતનસત્તાથ સર્વમ્ ઇત્યાદિ પાવનમ્
સમયનું અસ્તિત્વ, આકાશનું અસ્તિત્વ, અને સ્પંદનનું અસ્તિત્વ—આ બધું જ ચેતનાથી ભરેલું છે; અને શુદ્ધ ચેતનાનું અસ્તિત્વ પણ. એટલે બધું પવિત્ર છે.
પરમાત્મમહાવાયૌ રજસ્ સ્ફુરતિ ચઞ્ચલમ્ । કુસુમાન્તર્ ઇવામોદસ્ તદતદ્રૂપકં સ્વતઃ
પરમાત્માના મહાન વાયુમાં રજોગુણ સતત હલચલ કરે છે, જેમ ફૂલની અંદર સુગંધ ફેલાય છે; એનું સ્વરૂપ અલગ છે, પણ એ પોતાનામાંથી જ ઊભું થાય છે.
જગદાખ્યે મહાસ્વપ્ને સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં વ્રજેત્ । રૂપં ત્યજતિ નો શાન્તં બ્રહ્મ શાન્તત્વબૃંહિતમ્
જગત નામના મહાસ્વપ્નમાં એક સ્વપ્નમાંથી બીજું સ્વપ્ન આવે છે; રૂપો છોડાય છે, પણ શાંતિથી ભરપૂર બ્રહ્મ ક્યારેય છોડાતું નથી.
સઙ્કલ્પપરિબૃંહેયમ્ અનન્તસ્ફુરણા સ્વતઃ । યથા યથાભિબૃંહાભિર્ બૃંહત્ય્ આબૃંહિતા તથા
કલ્પના જેવું વિસ્તરણ છે, એ અનંત રીતે પોતે જ પ્રકાશિત થાય છે; જેમ જેમ એ વધારે વિસ્તરે છે, તેમ તેમ એ વિશાળ બને છે, જેટલું એ વિસ્તરે છે એટલું.
સઙ્કલ્પશ્ ચ પરાદ્ અસ્માન્ મનાગ્ અપિ ન ભિદ્યતે । ચિન્મયત્વાત્ તતઃ કિઞ્ચિન્ ન બૃંહાસ્તિ ન બૃંહણમ્
કલ્પના આપણાથી જ ઉદ્ભવે છે, એમાં ذرાય પણ ફરક નથી, કારણ કે એ ચેતનાનો સ્વરૂપ છે; તેથી ખરેખર તો અહીં કોઈ વિસ્તરણ નથી, ને કોઈthing વિસ્તરે છે એવું પણ નથી.