મુહૂર્તમ્ એવ નિર્વાણં યદિ ચેતઃ પરે પદે । તત્ તત્પરિણતં વિદ્ધિ તત્રૈવાસ્વાદમ્ આગતમ્
જ્યારે મન થોડા સમય માટે પણ પરમ અવસ્થામાં લય પામે છે, ત્યારે સમજવું કે એ મન બદલાઈ ગયું છે અને એ જ જગ્યાએ સર્વોચ્ચ આનંદ અનુભવે છે.
યદિ સાઙ્ખ્યેન વિશ્રાન્તં ચેતો યોગેન વા પદે । ક્ષણં તત્ સત્ત્વતાં યાતં ન ભૂયઃ પરિજાયતે
મન સંખ્યાના માર્ગે કે યોગ દ્વારા એ અવસ્થામાં આરામ પામે છે, તો એ ક્ષણે એ શુદ્ધ બને છે અને ફરીથી ઉદ્ભવતું નથી.
ચેતો વિગલિતાવિદ્યં સત્ત્વશબ્દેન કથ્યતે । દગ્ધં સંસારબીજં તન્ ન દદ્યાદ્ અઙ્કુરં પુનઃ
મન જ્યારે અજ્ઞાનથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે તેને 'સત્ત્વ' કહેવામાં આવે છે; એનું સંસારનું બીજ બળી જાય છે અને ફરીથી અંકુરતું નથી.
જ્ઞશ્ ચિદ્વિગલિતાવિદ્યસ્ સત્ત્વસ્થશ્ શાન્તવાસનઃ । સમં શૂન્યોપમં શાન્તં જ્યોતિઃ પશ્યતિ શામ્યતિ
જે જ્ઞાનીનું ચેતન અજ્ઞાનથી મુક્ત છે, સત્ત્વમાં સ્થિર છે અને મન શાંત છે, તે સમાન અને આકાશ જેવું શાંત પ્રકાશ જુએ છે અને સંપૂર્ણ શાંતિ પામે છે.
વિગલિતાજ્ઞપદં વિમલં મનસ્ સુભગ સત્ત્વમ્ ઇતીહ હિ કથ્યતે । ન પુનર્ એતિ કલામલિનં પદં કનકતામ્ ઇવ તામ્રમ્ ઉપાગતમ્
અવિદ્યાનો અંધકાર દૂર થઈ ગયેલું, નિર્મળ અને સુંદર મન અહીં 'સત્ત્વ' કહેવાય છે; એ ફરીથી કદી પણ અશુદ્ધ અવસ્થામાં પાછું જતું નથી, જેમ શુદ્ધ થયેલું સોનુ ફરી કદી તાંબુ બનતું નથી.
જીવો ઽજીવીભવત્ય્ આશુ યાતિ ચિત્તમ્ અચિત્તતામ્ । વિચારાદ્ ઇત્ય્ અવિદ્યાન્તો મોક્ષ ઇત્ય્ અભિધીયતે
વ્યક્તિરૂપ આત્મા ઝડપથી અવ્યક્ત બની જાય છે અને મન પણ નિર્મન અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે; વિચાર દ્વારા અજ્ઞાનનો અંત થાય છે—આને જ મુક્તિ કહેવાય છે.
મૃગતૃષ્ણાજલમ્ ઇવ સર્ગો ઽહન્તાદિ દૃશ્યતે । અસદ્ એવ મનાગ્ એવ તદ્ વિચારાત્ પ્રલીયતે
હુંપણું વગેરેથી શરૂ થતી સૃષ્ટિ મૃગજળ જેવી દેખાય છે; એ ખરેખર અસત્ય છે અને થોડો પણ વિચાર કરવાથી એ લય પામે છે.
સંસૃતિસ્વપ્નવિશ્રાન્તૌ વેતાલોદાહૃતાન્ ઇમાન્ । પ્રશ્નાન્ આકર્ણય શુભાન્ પ્રસઙ્ગાત્ સ્મૃતિમ્ આગતાન્
સંસારના સ્વપ્નમાં આરામ લેતી વેળાએ, પ્રસંગવશ યાદમાં આવેલા અને વેતાળની વાર્તાઓમાં ઉલ્લેખાયેલા આ શુભ પ્રશ્નો ધ્યાનથી સાંભળ.
અસ્તિ વિન્ધ્યમહાટવ્યાં વેતાલો વિપુલાકૃતિઃ । સ કિઞ્ચિન્ મણ્ડલં ગર્ધાદ્ આજગામ જિઘત્સયા
વિંધ્ય પર્વતોની વિશાળ જંગલમાં એક મોટું અને ભયાનક વેતાળ રહેતો હતો. ભૂખ્યા હોવાથી તે એક ચોક્કસ જગ્યાએ આવી પહોંચ્યો.
સ વેતાલો ઽવસત્ પૂર્વં કસ્મિંશ્ચિત્ સજ્જનાસ્પદે । બહુબલ્યુપહારેણ નિત્યતૃપ્તતયા સુખી
એ વેતાળ પહેલાં સારા અને સજ્જન લોકો રહેતી જગ્યાએ રહેતો હતો, જ્યાં તેને ઘણી બધી ભેટો મળતી અને એથી તે હંમેશા સંતોષી અને ખુશ રહેતો હતો.
નિર્નિમિત્તં નિરાગસ્કં ન તેનાસૌ પુરોગતમ્ । ક્ષુધિતો ઽપિ નરં હન્તિ સઙ્ગો હિ ન્યાયદૈશિકઃ
તે વેતાળ ક્યારેય કારણ વિના કે આસક્તિથી કંઈ કરતો નહીં; ભૂખ્યો હોવા છતાં પણ એ માણસને મારી નાંખતો નહીં, કારણ કે સંબંધ હંમેશા ન્યાયને અનુસરે છે.
સ કાલેનાટવીગેહો જગામ નગરાન્તરમ્ । ન્યાયયુક્ત્યા જનં ભોક્તું ક્ષુધા સમભિચોદિતઃ
સમય જતાં એ જંગલમાં રહેતો વેતાળ ભૂખના કારણે ન્યાયના નિયમ પ્રમાણે લોકોનો ભક્ષણ કરવા માટે બીજા શહેરમાં ગયો.
તત્ર પ્રાપ સ ભૂપાલં રાત્રિચર્યાવિનિર્ગતમ્ । તમ્ આહ ઘનઘોરેણ શબ્દેનોગ્રનિશાચરઃ
ત્યાં તેણે એક રાજાને મળ્યો, જે રાત્રિના સમયે બહાર ગયો હતો. ત્યારે那个 ભયાનક રાત્રિવાસીએ ગર્જનાભર્યા ભયાનક અવાજે તેને કહ્યું.
રાજંલ્ લબ્ધો ઽસિ ભીમેન વેતાલેન મયાધુના । ક્વ ગચ્છસિ વિનષ્ટો ઽસિ ભવાન્ ભોજનમ્ અદ્ય મે
રાજા, હવે તું મારા હાથમાં આવી ગયો છે, હું શક્તિશાળી વેતાળ છું. તું ક્યાં જઈ રહ્યો છે? આજે તું મારી ખોરાક બનવાનો છે, હવે તારો બચાવ નથી.
ભો રાત્રિચર નિર્ન્યાયં માં ચેદ્ અત્સિ બલાદ્ ઇહ । તત્ તે સહસ્રધા મૂર્ધા સ્ફુટિષ્યતિ ન સંશયઃ
રે રાત્રિવાસી, જો તું અહીં મને અણ્યાયથી બળજબરીથી ખાશે, તો તારો માથું હજાર ટુકડામાં ફાટી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ન ત્વામ્ અદ્મ્ય્ અહમ્ અન્યાયં ન્યાયો ઽયં તુ મયોચ્યતે । રાજાસિ સકલાશાશ્ ચ પૂરણીયાસ્ ત્વયાર્થિનામ્
હું તને અણ્યાયથી ખાવાનો નથી. હું તો નિયમ કહી રહ્યો છું: તું રાજા છે અને તારે બધાં માગનારની ઈચ્છા પૂરી કરવી ફરજિયાત છે.
મમેમામ્ અર્થિતાં રાજન્ સમ્ભવાર્થં પ્રપૂરય । પ્રશ્નાન્ ઇમાન્ મયોક્તાંસ્ ત્વં સમ્યગ્ વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ
હે રાજા, મારી આ વિનંતી છે કે, જે હું પૂછવા માટે કરી છે, તે તું પૂરી કર. મેં જે પ્રશ્નો પૂછ્યા છે, તે તું સાચી રીતે સમજાવા યોગ્ય છે.
કસ્ય સૂર્યસ્ય રશ્મીનાં બ્રહ્માણ્ડાન્ય્ અણવઃ કૃશાઃ । કસ્મિન્ સ્ફુરન્તિ પવને મહાગગનરેણવઃ
સૂર્યની કિરણો અને બ્રહ્માંડના સૂક્ષ્મ કણો કોના છે? આ વિશાળ આકાશમાં જે ધૂળના કણો ઝળહળે છે, એ કયા પવનમાં ફરતા રહે છે?
સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં ગચ્છઞ્ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ । ત્યજન્ ન ત્યજતિ સ્વચ્છં કસ્ સ્વરૂપં પ્રભાસુરમ્
એક સ્વપ્નમાંથી બીજાં સ્વપ્નમાં, સૈંકડો-હજારો વખત જતા, જે પોતાનું સ્વરૂપ છોડે છે પણ સાચે તો છોડતું નથી, જેનું સ્વરૂપ સદા શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે—એ કોણ છે?
રમ્ભાસ્તમ્ભો યથા પત્ત્રમાત્રમ્ એવ પુનઃ પુનઃ । અન્તર્ અન્તસ્ તથાન્તશ્ ચ તથા કો ઽણુસ્ સ એવ હિ
જેમ કેળાના તણા અંદર અંદર ફક્ત પત્તાં જ પત્તાં મળે છે, એમ જ અંદરથી અંદર, ફરી અંદર—એ સૂક્ષ્મ તત્વ, એ જ એક કોણ છે?
બ્રહ્માણ્ડાકાશભૂતૌઘસૂર્યમણ્ડલમેરવઃ । અપરિત્યજતો ઽણુત્વં કસ્યાણોઃ પરમાણવઃ
બ્રહ્માંડનું આકાશ, અનેક તત્વો, સૂર્યનું મંડળ અને પહાડો—આ બધું છોડ્યા વિના, કોને સૂક્ષ્મપણું છે? કોના માટે અણુપણું છે?
કસ્યાનવયવસ્યૈવ પરમાણુમહાગિરેઃ । શિલાન્તર્ નિબિડૈકાન્તરૂપો મજ્જા જગત્ત્રયી
કોણે એવું અખંડ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવ્યું છે કે, અણુ હોય કે મોટો પર્વત, જેમાં ત્રણેય લોકો ઘન પથ્થરમાં છુપાયેલા મજ્જા જેવાં છે?
ઇતિ કથયસિ ચેન્ ન મે દુરાત્મંસ્ તદ્ ઇહ નિગીર્ય ભવન્તમ્ આત્મઘાતિન્ । ફલમ્ ઇવ તવ મણ્ડલં ગ્રસેયં પ્રસભમ્ ઉપેત્ય જગદ્ યથા કૃતાન્તઃ
જો તું આવું જવાબ નહીં આપે, દુષ્ટ, તો અહીં અને અત્યારે, તને ગળી જઇશ, આત્મઘાતી, જેમ મૃત્યુ આખા જગતને ગળી જાય છે, એમ જ તારા મંડળને જોરથી ભક્ષી લઉં.
ઇત્ય્ ઉક્તવતિ વેતાલે વક્તું પ્રશ્નાન્ વિહસ્ય સઃ । ઉવાચ વચનં રાજા દન્તાંશુધવલાનનઃ
વેતાળે આવું કહ્યું ત્યારે, રાજાએ પ્રશ્નો પર સ્મિત કરીને જવાબ આપ્યો, તેના દાંતની કિરણોથી ચમકતું મુખ હતું.
અસ્તિ ચિત્તિક્તતાત્મેદં બ્રહ્માણ્ડમરિચં ફલમ્ । ઉત્તરોત્તરસંવૃત્તભૂતત્વક્પરિવેષ્ટિતમ્
આ જગત ચિત્તની શક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલું છે, જે મૃગમરીચિકા જેવું છે અને તત્વોના એક પછી એક આવરણથી ઘેરાયેલું છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ ફલાનાં યત્ર સન્તિ હિ । અસ્ત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તાદૃશી શાખા વિપુલા ચલપલ્લવા
અહીં આવા હજારો ફળો હાજર છે; અને આવી જ એક ઊંચી, પહોળી અને હલનારી પાંદડાવાળી ડાળી પણ છે.
તાદૃશીનાં સહસ્રાણિ શાખાનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃશો ઽસ્તિ મહાવૃક્ષો દુર્લક્ષ્યો વિપુલાકૃતિઃ
અહીં આવી હજારો ડાળીઓ છે; અને આવી જ એક વિશાળ, દેખાવમાં વિશિષ્ટ અને સહેલાઈથી નજરે ન પડતી મોટી ઝાડ પણ છે.
યત્ર સન્તિ સહસ્રાણિ તાદૃશાનાં મહીરુહામ્ । તાદૃશં વનમ્ અસ્ત્ય્ ઉચ્ચૈર્ અનન્તતરુગુલ્મકમ્
અહીં આવા હજારો મોટા વૃક્ષો છે; અને આવી જ એક ઊંચી, અનંત વૃક્ષો અને ઝાડીઓથી ભરેલી વન પણ છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ વનાનાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃગ્ અસ્તિ બૃહચ્ છૃઙ્ગમ્ અત્યુચ્ચૈર્ ભરિતાકૃતિ
અહીં એવા હજારો જંગલો છે; અને એમાં એક બહુ ઊંચું અને વિશાળ શિખર ધરાવતો મોટો પર્વત પણ છે.
તાદૃશાનાં સહસ્રાણિ શૃઙ્ગાણાં યત્ર સન્ત્ય્ અથ । તાદૃશો ઽસ્તિ મહાશૈલઃ પૂરિતાખિલદિક્તટઃ
અહીં એવા હજારો શિખરો છે; અને એમાં એક એવો મહાન પર્વત છે, જે સર્વ દિશાઓ અને કિનારાઓ સુધી વ્યાપેલો છે.