અવિભાગમ્ અનાયાસં યદ્ અનાદ્યન્તમ્ આસિતમ્ । ધ્યાયતો ધાવતશ્ ચૈવ સૌષુપ્તં મૌનમ્ અઙ્ગ તત્
જે અખંડ છે, સહેલાઈથી રહે છે, જેને neither આરંભ છે, neither અંત છે, અને ધ્યાનમાં બેસો કે ફરતા રહો, જે સદા સ્થિર રહે છે—એ જ, પ્રિય, ઊંઘના મૌન છે.
યથાભૂતમ્ ઇમં બુદ્ધ્વા જગન્નાનાત્વવિભ્રમમ્ । યદ્ આસિતમ્ અસઙ્ગેહં સૌષુપ્તં મૌનમ્ અઙ્ગ તત્
જગતની વિવિધતાનો આ ભ્રમ સાચો જાણ્યા પછી, જે કંઈ રહે છે, જે અસ્પૃશ્ય અને અસંગ છે—એ જ, પ્રિય, ઊંઘનું મૌન છે.
અનેકસંવિદ્રૂપાત્મ ચૈકમ્ એવેદમ્ આતતમ્ । ઇત્ય્ આસિતમ્ અનન્તં યત્ સૌષુપ્તં મૌનમ્ અઙ્ગ તત્
અનેક રીતે પ્રગટ થતી ચેતનાનો મૂળ સ્વરૂપ એક જ છે, જે સર્વત્ર વ્યાપી છે. એ અનંત છે, એ જ ઊંઘમાં મળતું મૌન છે, પ્રિય.
આકાશં નૈવ ચાકાશં સર્વમ્ અસ્મિ ન ચાસ્મિ ચ । ઇતિ સ્થિતં સમં શાન્તં યત્ તન્ મૌનં સુષુપ્તવત્
આકાશ પણ નથી, આકાશ વિના પણ નથી, હું બધું જ છું અને છતાં બધું નથી—જેવું સમાન અને શાંત રીતે રહે છે, એ ઊંઘના મૌન જેવું છે.
સર્વં શૂન્યં નિરાલમ્બં શાન્તં વિજ્ઞપ્તિમાત્રકમ્ । ન સન્ નાસદ્ ઇતિ સ્વસ્થમ્ આસિતં મૌનમ્ ઉત્તમમ્
બધું જ ખાલી છે, આધાર વગર છે, શાંત છે, માત્ર જાગૃતિ છે; એ ન તો અસ્તિત્વ છે, ન તો અનસ્તિત્વ—જેવું સ્થિર રહે છે, એ સર્વોત્તમ મૌન છે.
ભાવાભાવદશોન્મેષવિશેષૈર્ વિતથોત્થિતૈઃ । સંવિદો યદ્ અનામર્શસ્ તન્ મૌનં પરમં વિદુઃ
ઉત્પત્તિ-લય અને અસ્તિત્વ-અનસ્તિત્વના ખોટા ભેદોથી અસ્પર્શિત જે ચેતના છે, તેને જ સર્વોચ્ચ મૌન કહેવાય છે.
અસતૈવ સતેવાન્તશ્ ચેતસા વૃત્તિરૂપિણા । યદ્ અનાવર્તનં સંવિદ્વૃત્તેસ્ તન્ મૌનમ્ અક્ષયમ્
જ્યારે મનની ગતિ, ખોટી હોય કે સાચી, ફરીથી ઊભી થતી નથી, ત્યારે જે અવિરત જાગૃતિ રહે છે, એ જ અક્ષય મૌન છે.
નાહમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽસ્તિ ન મનો ન ચ માનસમ્ । ઇતિ સંવિદસંવિત્તિર્ અવિચ્છિન્નાતિમૌનતા
જ્યારે એવી જાગૃતિ રહે છે કે 'હું નથી, બીજું કંઈ નથી, મન નથી, મનથી સંબંધિત કંઈ નથી,' ત્યારે એ અવિરત ઓળખ જ પરમ મૌન કહેવાય છે.
અહમ્ અસ્મિ જગચ્ ચાસ્તિ ત્વ્ અસ્તિશબ્દાર્થમાત્રકમ્ । સત્તાસામાન્યમ્ એવેતિ સૌષુપ્તં મૌનમ્ ઉચ્યતે
જ્યારે 'હું છું, જગત છે, તું છે' — માત્ર 'છે' એ શબ્દના અર્થરૂપે અને માત્ર સર્વત્ર રહેલી અસ્તિત્વરૂપે જ લાગે, ત્યારે એ અવસ્થા સુષુપ્તિનું મૌન કહેવાય છે.
સત્ત્વાત્ સંવિદ એવાન્યાસ્ સ્વપ્નાદિકલનાઃ કુતઃ । અનન્તમ્ એવ સૌષુપ્તં સર્વં મૌનમ્ અતસ્ તતમ્
બધી સ્વપ્ન જેવી કલ્પનાઓ જાગૃતિમાંથી જ ઊભી થાય છે, તો એ જાગૃતિ સિવાય ક્યાંથી આવે? સુષુપ્તિ તો અનંત છે, તેથી બધું જ મૌનથી વ્યાપ્ત છે.
સુષુપ્તમૌનમ્ એવેદમ્ અનન્તત્વાત્ પ્રબોધવત્ । તુર્યમ્ એવામલં વિદ્ધિ તુર્યાતીતમ્ અથાપિ વા
આ ઊંઘના મૌનને, તેની અનંતતા કારણે, જાગૃતિ જેવું જ માન. એ શુદ્ધ ચોથું અવસ્થાન છે, અથવા એના પણ પર છે—આ રીતે સમજ.
સુષુપ્તૈકસમાધાનસ્ તથા તુર્યસમાધિકઃ । તુર્યાતીતસમાધિર્ વા જાગ્રત્ય્ અપિ ભવેત વૈ
ઊંઘની સમાધિ, ચોથા અવસ્થાની સમાધિ કે ચોથા અવસ્થાથી પણ ઉપરની સમાધિ—આ બધું જાગૃત અવસ્થામાં પણ થઈ શકે છે.
તુર્યસ્થ એવ સકલામલશાન્તવૃત્તિર્ જાગ્રત્ય્ અપિ વ્યવહરન્ નિપુણં સ્વપિત્વા । નિત્યં સદેહ ઉત વાપિ વિદેહ એવ બ્રાહ્મં નભો ભવ તદ્ એવ કિલાસિ સાધો
જે ચોથા અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે, તેની અંદર બધાં કલૂષ અને ઉથલપાથલ શાંત થઈ જાય છે; એ જાગૃત હોય કે ઊંઘમાં, દેહ સાથે હોય કે દેહ વગર—સર્વત્ર કુશળતાપૂર્વક વર્તે છે. હે સજ્જન, એ જ બ્રહ્મરૂપ આકાશ બની જા, કારણ કે તું એ જ છે.
ૐ ઇત્ય્ અપાસ્તભવવાસનમ્ એકમ્ આસ્સ્વ ન ત્વં ન ચાહમ્ ઇતિ કિઞ્ચિદ્ ઇહાસ્તિ સત્યમ્ । સર્વં ચ વિદ્યત ઇતીહ શિલાન્તરાભં જ્ઞસ્ તિષ્ઠ ચિદ્ગગનકોશકલૈકનિષ્ઠઃ
‘ઓમ’ કહી, સર્વ પ્રકારની બનવાની વૃત્તિ છોડીને, એકમાં સ્થિર થા—અહીં ‘તું’ કે ‘હું’ કંઈ નથી, અહીં કશુંયે સાચું નથી. બધું જાણીતું છે—આ રીતે અંદર પથ્થર જેવો અડગ રહી, ચૈતન્યના આકાશમાં જ એકમાત્ર સ્થિર જ્ઞાતા બની રહે.
કુતશ્ શતત્વમ્ આયાતં રુદ્રાણાં મુનિનાયક । યે ગણાસ્ તે ચ કિં રુદ્રા ઉત નેતિ વદસ્વ મે
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, રુદ્રોના શતરૂપ ક્યાંથી આવ્યા? એ બધા જૂથો સાચા રુદ્ર છે કે નહીં, મને કહો.
સ્વપ્નાનાં ભિક્ષુણા દૃષ્ટં શતં શતશરીરકમ્ । સર્વમ્ ઉદ્દેશતો જ્ઞાતમ્ અત ઉક્તં ન તન્ મયા
એક ભિક્ષુએ સ્વપ્નમાં શતાબ્દી શરીરવાળા અનેક રૂપો જોયા હતા; બધું વિગતે જાણ્યું હતું, પણ મેં એ વિશે કશું કહ્યું નથી.
યદ્ આકારાશ્ શતં સ્વપ્ને તત્ તદ્ ગણશતં સ્મૃતમ્ । તદ્ એવ તદ્ રુદ્રશતં રુદ્રા અપિ ગણાભિધાઃ
સ્વપ્નમાં જે શતરૂપ દેખાયા, એ જ શત જૂથ તરીકે ઓળખાય છે; એ જૂથો જ રુદ્રશત કહેવાય છે અને રુદ્રોને પણ જૂથ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
એકસ્માદ્ ભગવંશ્ ચિત્તાત્ કથં ચિત્તશતં કૃતમ્ । તત્સ્વપ્નશતરુદ્રેણ દીપાદ્ દીપશતં યથા
હે ભગવન, એક મનમાંથી કેટલાંય મન કેવી રીતે થયા? એ સ્વપ્નના શત રુદ્રોથી, જેમ એક દીપકમાંથી અનેક દીપક પ્રગટે છે તેમ.
નિરાવરણસદ્ભાવા યદ્ યથા કલ્પયન્તિ યે । તત્ તથાશુ ભવત્ય્ એવ ન સાવરણસંવિદઃ
જેઓના અસ્તિત્વમાં કોઈ અવરોધ નથી, તેઓ જે રીતે જે કંઈ કલ્પે છે, એ તરત જ એ રીતે બની જાય છે; પણ જેમની ચેતના અવરોધિત છે, એમના માટે આવું થતું નથી.
સર્વાત્મનસ્ સર્વગત્વાદ્ યદ્ યથા યત્ર ભાવ્યતે । તથાનુભૂયતે તત્ર તત્ તત્ તજ્જ્ઞેન નાધિયા
આત્મા સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી, જે જાણનારો જ્યાં જે રીતે કલ્પે છે, એ ત્યાં એ જ રીતે અનુભવે છે—એમાં કોઈ શંકા રહેતી નથી.
કપાલમાલાભરણો ભસ્મસ્નાયી દિગમ્બરઃ । શ્મશાનનિલયો બ્રહ્મન્ કામુકશ્ ચ મહેશ્વરઃ
હાથમાં ખોપરાંની માળા ધારણ કરનાર, ભસ્મથી લિપ્ત, દિશાઓને વસ્ત્ર માનનાર, શમશાનમાં રહેતો અને કામી પણ એવા મહેશ્વર, હે બ્રાહ્મણ, એવા છે.
મહેશ્વરાણાં સિદ્ધાનાં જીવન્મુક્તશરીરિણામ્ । ન ક્રિયાનિયમો ઽસ્તીહ સ હ્ય્ અજ્ઞેષ્વ્ એવ કલ્પિતઃ
મહેશ્વર જેવા સિદ્ધ પુરુષો અને જીવિતજાગૃત મુક્ત આત્માઓ માટે અહીં કોઈ આચરણની બાંધછોડ નથી; એ તો માત્ર અજ્ઞાનીઓ માટે જ નિર્ધારિત છે.
અજ્ઞાસ્ ત્વ્ અજિતચિત્તત્વાત્ ક્રિયાનિયમનં વિના । ગર્ધાન્ માત્સ્યેન ન્યાયેન પરં દુઃખં પ્રયાન્તિ હિ
અજ્ઞાનીઓ, મન પર કાબૂ ન હોવાને કારણે અને પોતાના કામો પર નિયંત્રણ ન રાખતા, લોભથી માછલીઓ ફસાય છે એ રીતે, ભારે દુઃખમાં ફસાઈ જાય છે.
તજ્જ્ઞાસ્ ત્વ્ ઇષ્ટેષ્વ્ અનિષ્ટેષુ ન નિમજ્જન્તિ વસ્તુષુ । જિતેન્દ્રિયત્વાદ્ બુદ્ધત્વાન્ નિર્વાસનતયાનયા
પણ જેઓ જાણે છે, એ લોકો ઇચ્છિત કે અનિચ્છિત વસ્તુઓમાં ફસાતા નથી, કારણ કે એમણે ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ મેળવ્યો છે, બુદ્ધિ જાગૃત છે અને મનમાં કોઈ વાસના નથી.
કાકતાલીયવદ્ રૂઢાં ક્રિયાં કુર્વન્તિ તે સદા । ન કુર્વન્ત્ય્ અપિ વા કેચિન્ નૈષાં ક્વચિદ્ અપિ ગ્રહઃ
એ લોકો હંમેશાં crow ફળ ઉઠાવે એ રીતે, સહજ રીતે કામ કરે છે, કે ક્યારેક તો કંઈ કરે જ નથી; એમને ક્યાંય કોઈ લાગણી જોડાતી નથી.
કાકતાલીયવદ્ વિષ્ણુર્ એવંકર્મોદિતઃ પરાત્ । એવંકર્મા ત્રિનયન એવંકર્મામ્બુજોદ્ભવઃ
જેમ કાગડો ફળ સહેજતાથી ઉઠાવે છે, એ જ રીતે વિષ્ણુ પણ કામ કરે છે, અને એ જ રીતે ત્રિનેત્ર અને કમળમાંથી જન્મેલા પણ વર્તે છે.
ન નિન્દ્યમ્ અસ્તિ નાનિન્દ્યં નોપાદેયં ન હેયકમ્ । ન ચાત્મીયં ન ચ પરં કર્મ જ્ઞવિષયં ક્વચિત્
જ્ઞાનીઓ માટે કોઈ વસ્તુ ન તો નિંદનીય છે, ન તો પ્રશંસનીય છે; કંઈ અપનાવવાનું કે ત્યાગવાનું નથી. કર્મમાં 'મારું' કે 'બીજાનું' એવું કોઈ ભાવ ક્યાંય રહેતો નથી.
અગ્ન્યાદીનાં યથૌષ્ણ્યાદિ સર્ગાદૌ રૂઢિમ્ આગતમ્ । હરાદીનાં તથા કર્મ દ્વિજાતીનાં ચ જાતયઃ
જેમ સર્જનના આરંભે અગ્નિમાં તાપ અને બીજા ગુણો સ્થિર થઈ જાય છે, તેમ હરિ અને અન્ય દેવોમાં કર્મો અને દ્વિજોમાં જાતિઓ સ્થિર થઈ જાય છે.
સર્ગે પ્રરૂઢિમ્ આયાતે સઙ્કેતવશતઃ પૃથક્ । અનુભૂતફલૈસ્ સ્વાર્થાઃ કલ્પનાઃ કલ્પિતાસ્ તતઃ
જ્યારે સર્જન પકડ જમાવે છે, ત્યારે સંજ્ઞા પ્રમાણે ભેદ ઊભા થાય છે; પછી અનુભવેલા ફળોના આધારે વ્યક્તિગતSwાર્થ અને કલ્પિત ધારણાઓ ઊભી થાય છે.
વિદેહમુક્તવિષયં તુર્યં મૌનમ્ ઇતો મયા । નોક્તં તે પઞ્ચમં મૌનં વિદેહસ્ય રઘૂદ્વહ
રઘુવંશી, શરીરથી પરના અવસ્થાનું ચોથું મૌન, એટલે વિદેહમુક્તિનું વિષય, મેં તને અહીં કહ્યું નથી; એ વિદેહનું પાંચમું મૌન છે.