અનપેક્ષ્યૈવ ચ પ્રશ્નમ્ ઉવાચાથ મુનીશ્વરઃ । બોધયન્તિ બલાદ્ એવ સાનુકમ્પા હિ સાધવઃ
પ્રશ્નની રાહ ન જોઈને, મહાન મુનિ બોલ્યા; કારણ કે સારા લોકો દયાથી, બીજાને જોરથી જ્ઞાન આપતા હોય છે.
રાજન્ રઘુકુલાકાશશશાઙ્ક રઘુનન્દન । હ્યો મયા ધ્યાનનેત્રેણ સ ભિક્ષુઃ પ્રેક્ષિતશ્ ચિરમ્
રાજન, રઘુકુલના ચાંદ અને રઘુઓના આનંદ, ગઈકાલે મેં ધ્યાનની આંખે એ ભિક્ષુને લાંબા સમય સુધી જોયો હતો.
ધ્યાનેનાહં ચિરં ભ્રાન્તસ્ તાદૃગ્ભિક્ષુદિદૃક્ષયા । દ્વીપાનિ સપ્ત વિપુલાંસ્ તથૈવ કુલપર્વતાન્
ધ્યાનમાં મગ્ન રહીને, હું લાંબા સમય સુધી એ પ્રકારના ભિક્ષુને જોવા માટે તરસતો રહ્યો; સાતે મહાદ્વીપો અને મુખ્ય પર્વતોમાં ફર્યો.
યાવત્ કુતશ્ચિદ્ અપ્ય્ એવ ભિક્ષુર્ લબ્ધો ન તાદૃશઃ । કથં કિલ મનોરાજ્યં બહિર્ અપ્ય્ ઉપલભ્યતે
છતાં, ક્યાંયે પણ એવો ભિક્ષુ મળ્યો નહીં; તો મનના રાજ્યને બહાર કેવી રીતે શોધી શકાય?
તતસ્ ત્રિભાગશેષાયાં રાત્રૌ પુનર્ અહં ધિયા । ઉત્તરાશાન્તરં યાતો વેલાવાત ઇવાર્ણવમ્
પછી, રાત્રિના ત્રીજાં ભાગ બાકી હોય ત્યારે, ફરીથી મનથી હું ઉત્તર દિશામાં ગયો, જેમ કિનારાનો પવન સમુદ્ર તરફ જાય છે.
ચીનનામાથ તત્રાસ્તિ શ્રીમાઞ્ જનપદો મહાન્ । વલ્મીકોપરિ તત્રાસ્તિ વિહારો જિનસંશ્રયઃ
ત્યાં, ચીન નામના એક મહાન અને સમૃદ્ધ પ્રદેશમાં, એક વિહારમાં જે વાંદળી પર ઊભો છે, જિનના આશ્રયમાં વિહાર છે.
તસ્મિન્ વિહારે સ્વકુટીકોશે કપિલમૂર્ધજઃ । ભિક્ષુર્ દીર્ઘશયા નામ સ્થિત એવંપરોદયઃ
તે વિહારમાં, પોતાની ઝૂંપડીમાં, કપિલ વાળ ધરાવતો ભિક્ષુ, દીર્ઘશયા નામે, એવી સ્થિતિમાં સ્થિર રહ્યો.
એકવિંશતિરાત્રં ચ તસ્યૈવંસ્થિતિશાલિનઃ । દૃઢાર્ગડં ગૃહં ધ્યાનભઙ્ગભીતા વિશન્તિ નો
એકવીસ રાત સુધી, જ્યારે તે એવી સ્થિતિમાં હતો, તો મજબૂત ઘર પણ તેના ધ્યાનમાં ખલેલ પડે એવી ભયથી અંદર પ્રવેશ્યું નહીં.
ભૃત્યાઃ પ્રાયઃ કિલ તથા સ તિષ્ઠતિ સુભિક્ષુકઃ । અદ્યૈવં તસ્ય સમ્પન્નં નિયતેર્ ઈદૃશી સ્થિતિઃ
એના સેવકો સામાન્ય રીતે તેને એવી રીતે છોડી દેતા; આજે, સદભાગ્યશાળી ભિક્ષુએ, ભાગ્યના નિર્ણયથી, આવી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી.
રાત્રયો ધ્યાનનિષ્ઠસ્ય ગતાસ્ તસ્યૈકવિંશતિઃ । સ તુ વર્ષસહસ્રાણિ તથા ચિત્તે ઽનુભૂતવાન્
ધ્યાનમાં લીન રહેલા એ ભિક્ષુ માટે એકવીસ રાતો વીતી ગઈ; પણ તેના મનમાં, એ સમય હજાર વર્ષ જેવો અનુભવાયો.
કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રાક્તને કલ્પે ભિક્ષુર્ એવં પુરાભવત્ । અદ્ય ત્વ્ ઇહ દ્વિતીયો ઽસ્તિ તૃતીયો નોપલભ્યતે
કોઈક પેહલા યુગમાં એવો ભિક્ષુક હતો; પરંતુ હવે અહીં બીજો છે, ત્રીજો ક્યાંય દેખાતો નથી.
મયા તુ પુનર્ અન્વિષ્ટશ્ ચેતસા ચતુરાત્મના । તાદૃગ્ ભિક્ષુસ્ તૃતીયો ઽન્યો જગત્પદ્મોદરાલિના
પણ હું, મનના ચાર ભાગથી ફરી શોધતાં, જગતરૂપે ખીલેલા કમળના ગર્ભમાં એવો ત્રીજો ભિક્ષુક મળી આવ્યો.
અસ્માત્ સર્ગાત્ તુ નો લબ્ધસ્ તૃતીયસ્ તાદૃગાશયઃ । અથાન્યે લીલયા સર્ગા મયા સમ્પ્રેક્ષિતાસ્ તતઃ
આ સર્જનમાંથી એવો ત્રીજો ભાવવાળો મળ્યો નહીં; પછી રમતમાં મેં બીજા સર્જનો પણ જોઈ લીધા.
યાવત્ કસ્મિંશ્ચિદ્ આકાશકોશશાયિનિ સર્ગકે । તૃતીયો વિદ્યતે ભિક્ષુર્ બ્રાહ્મણશ્ ચેદૃશક્રમઃ
એ રીતે, એક સર્જનમાં, આકાશના ગર્ભમાં સુતેલા, એવો ત્રીજો ભિક્ષુક બ્રાહ્મણ મળ્યો, આ જ ક્રમમાં.
એવં તેનૈવ તેનૈવ સન્નિવેશેન ભૂરિશઃ । ભવિષ્યન્ત્ય્ અભવન્ સન્તિ પદાર્થાસ્ સર્ગસન્તતૌ
આ જ રીતે, આ જ વ્યવસ્થાથી, અનંત વસ્તુઓ સર્જનના ક્રમમાં વારંવાર જન્મે છે, લુપ્ત થાય છે અને અસ્તિત્વમાં રહે છે.
અસ્યાં સભાયામ્ અપિ યે મુનયો બ્રાહ્મણા નૃપાઃ । ભાવ્યમ્ એવંસમાચારૈસ્ તૈર્ અન્યૈર્ અપ્ય્ અનેકશઃ
આ સભામાં પણ, મુનિઓ, બ્રાહ્મણો અને રાજાઓ—અને ઘણા બીજા—નક્કી થયેલા પ્રમાણે વારંવાર આવી જ રીતે વર્તે છે.
નારદેનામુના ભાવ્યં પુનર્ અન્યેન ચાનઘ । એવમ્ એવાત્રિણા ભાવ્યં પુનર્ અન્યેન ચાધુના
હે નિર્દોષ, આ નારદ માટે પણ આવું જ destined છે, પછી બીજાને માટે પણ; એ જ રીતે અત્રિ માટે પણ, અને હવે બીજાને માટે પણ આવું જ destined છે.
એવં કલત્રકર્મભ્યાં યુક્તેનાનેન ભૂરિશઃ । એવંજન્માદિના ભાવ્યં વ્યાસેન ચ શુકેન ચ
પત્ની અને કર્મ સાથે જોડાઈને, અને આવાં જન્મ અને શરૂઆતથી, વ્યાસ અને શુક માટે પણ વારંવાર આવું જ destined છે.
જનકેન પુનર્ ભાવ્યં ક્રતુના પુલહેન ચ । અગસ્ત્યેન પુલસ્ત્યેન ભૃગુણાઙ્ગિરસાપિ ચ
ફરીથી, જનક, ક્રતુ, પુલહ, અગસ્ત્ય, પુલસ્ત્ય, ભૃગુ અને અંગિરાસ — આ બધાં સાથે આવું બનવાનું જ છે.
એત એવ તથાન્યે ચ એવંરૂપક્રિયાસ્પદમ્ । ચિરાચ્ ચિરાદ્ ભવિષ્યન્તિ માયેયં વિતતા યતઃ
આzelfde અને બીજા પણ ઘણા, લાંબા સમય સુધી વારંવાર આવી જ સ્થિતિ અને ક્રિયાઓના આધાર બનશે, કેમ કે આ માયા બહુ વ્યાપક છે.
સદૃશાચારજન્માનસ્ ત એવાન્યે ચ ભૂરિશઃ । ભૂયો ભૂયો વિવર્તન્તે સર્ગેષ્વ્ અપ્સ્વ્ ઇવ વીચયઃ
જેનું વર્તન અને જન્મ એકસરખાં છે, અને એવા ઘણા બીજા પણ, સર્જનના ચક્રોમાં વારંવાર પાણીમાં તરંગોની જેમ જન્મે છે.
અત્યન્તસદૃશાઃ કેચિત્ કેચિદ્ અર્ધસમક્રમાઃ । કેચિદ્ ઈષત્સમાઃ કેચિન્ ન કદાચિત્ પુનસ્ તથા
કેટલાક એકદમ સમાન હોય છે, કેટલાક અડધી રીતે મળે છે, કેટલાક થોડા જેટલા જ સમાન હોય છે, અને કેટલાક તો ફરી ક્યારેય આવાં બનતા નથી.
એવમ્ એષાતિવિતતા માયા મનસિ મોહિની । ક્ષણો નેહાસ્તિ નો કલ્પઃ પ્રતિપત્તિર્ હિ જૃમ્ભતે
આ રીતે મનમાં આ વિશાળ માયા, મોહક રૂપે વ્યાપી જાય છે; અહીં તો ક્ષણ પણ નથી, યુગ પણ નથી—માત્ર જ્ઞાન જ ફેલાય છે.
ક્વૈકવિંશત્યહોરાત્રા અનન્તાઃ ક્વ કુયોનયઃ । ક્વ તાસામ્ ઉપલમ્ભો ઽલમ્ અહો ભીમા મનોગતિઃ
અહીં એકવીસ દિવસ-રાત ક્યાં છે? અનંત ક્યાં છે? ખોટા રસ્તાઓ ક્યાં છે? એમનો પ્રાપ્ત પણ ક્યાં છે? અરે, મનની ચાલ કેટલી ભયાનક છે!
પ્રતિભામાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થં વિકસિતં સિતમ્ । નાનાકલહકલ્લોલચલં પ્રાતર્ ઇવામ્બુજમ્
આ બધું માત્ર ચેતનાની ઝાંખી તરીકે જ દેખાય છે—જેમ પ્રભાતે કમળ ખીલતું હોય, એમ નિર્મળ અને પ્રકાશમાન, પણ અનેક વિવાદોની લહેરોથી હલનચલન પામતું.
જાતં સંવેદનાદ્ એવ શુદ્ધાદ્ ઇદમ્ અશુદ્ધવત્ । સંસારજાલમ્ અખિલં વહ્નિર્ વહ્નિકણાદ્ ઇવ
આ આખું સંસારજાળ શુદ્ધ ચેતનામાંથી જ જન્મે છે, ભલે તે અશુદ્ધ જેવું લાગે; જેમ અગ્નિ એક નાનકડા ચિંકાથી ફેલાય છે તેમ.
પ્રત્યેકમ્ એવમ્ ઉદિતઃ પ્રતિભાસષણ્ડષ્ ષણ્ડાન્તરેષ્વ્ અપિ ચ તત્ર વિચિત્રષણ્ડાઃ । સર્વે સ્વયં નનુ ચ તે ચ મિથો ન મિથ્યા સર્વાત્મનિ સ્ફુરતિ કારણકારણે ઽસ્મિન્
દરેકમાં આવી રીતે અનેક પ્રકારના દેખાવા ઊભા થાય છે; અને દરેક એવા સમૂહમાં પણ અનેક પ્રકારની અદભુત ભિન્નતાઓ જોવા મળે છે. આ બધું પોતે જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને ભલે એકબીજામાં સંબંધ દેખાય છે, છતાં એ ખોટું નથી, કારણ કે સર્વના આત્મામાં, કારણ અને પરિણામ બંને પ્રકાશે છે.
મુનિનાયક તં ભિક્ષું ગત્વા સમ્બોધયન્ત્વ્ અમી । નરા મત્પ્રહિતાશ્ શીઘ્રં ચીનબુદ્ધકુટીગતમ્
હે મુનિઓના નેતા, મેં મોકલેલા આ પુરુષો ઝડપથી જઈને ચીન દેશની વિહારમાં રહેતા એ ભિક્ષુને જાગૃત કરે.
રાજંસ્ તસ્ય મહાભિક્ષોસ્ સ દેહઃ પ્રાણવર્જિતઃ । ક્લેદં વૈવર્ણ્યમ્ આયાતો નાસૌ જીવિતભાજનમ્
હે રાજા, એ મહાન ભિક્ષુનું શરીર હવે પ્રાણ વિહોણું થઈ ગયું છે; એ ભીનું અને રંગહીન બની ગયું છે, અને હવે એ જીવનનું પાત્ર રહ્યું નથી.
તસ્ય ભિક્ષોશ્ ચ જીવો ઽસૌ ભૂત્વા પદ્મજસારસઃ । જીવન્મુક્તસ્ સ્થિતો ભૂયો નાસૌ સંસૃતિભાજનમ્
એ ભિક્ષુનો જીવ હવે કમળમાં જન્મેલા ભગવાનના સારરૂપ થઈને, મુક્ત અવસ્થામાં સ્થિર રહ્યો છે; હવે એ પુનર્જન્મના ચક્રમાં બંધાયેલો નથી.