સર્વ એવ મૃતો જન્તુઃ પૃથક્ સ્વપ્રતિભાત્મકમ્ । પશ્યત્ય્ એવં ખરૂપો ઽપિ દેહી ચામોક્ષમ્ આકુલઃ
દરેક જીવ મરણ પછી પોતાને અલગ અને સ્વયંપ્રતિબિંબ રૂપે અનુભવે છે; તેથી ચેતનાસ્વરૂપ ધરાવનાર પણ, જો મુક્ત ન હોય, તો ચિંતિત રહે છે.
જીવ એષ મયા તુભ્યં કથિતઃ કથયાનયા । પરાત્ પ્રસ્પન્દિતાત્મેતિ ન ભિક્ષૂ રામ કેવલઃ
હે રામ, મેં તને આ જીવ વિશે સમજાવ્યું છે; આ રીતે, પરમાત્માથી જ આત્મા હલનચલન કરે છે, ફક્ત ભિક્ષુક જ નથી.
મોહાન્ મોહાન્તરં યાતિ જીવો જરઢજીવિતઃ । પર્વતાગ્રપરિભ્રષ્ટો હ્ય્ અધો ઽધ ઉપલો યથા
જીવનથી થાકેલો અને વૃદ્ધ થયેલો જીવ એક ભ્રમમાંથી બીજા ભ્રમમાં પડતો રહે છે, જેમ પર્વતની ટોચ પરથી ખસેલો પથ્થર સતત નીચે જ પડે છે.
પરમાત્મપદભ્રષ્ટો જીવસ્ સ્વપ્નમ્ ઇમં દૃઢમ્ । પશ્યત્ય્ અસ્માદ્ અપિ સ્વપ્નાદ્ યાતિ સ્વપ્નાન્તરં પુનઃ
પરમાત્માની અવસ્થાથી દૂર પડેલો જીવ આ મજબૂત સ્વપ્નને સાચું માને છે; અને આ સ્વપ્નમાંથી ફરી બીજા સ્વપ્નમાં પ્રવેશી જાય છે.
સ્વપ્નાત્ સ્વપ્ને ઽપિ નિપતન્ મૃષૈવેદં શિલાદૃઢમ્ । પરિપશ્યતિ દેહો ઽન્તર્ માયયા જર્જરીકૃતઃ
સ્વપ્નમાંથી સ્વપ્નમાં પડતો જીવ માયાથી દુર્બળ થયેલા પોતાના શરીરને પથ્થર જેટલું મજબૂત માને છે, જ્યારે એ ખરેખર ખોટું છે.
ક્વચિત્ કેનચિદ્ એવૈષ કદાચિદ્ વા ન વા સ્વયમ્ । દેહેન મોહનિદ્રાતો મુચ્યતે સમ્પ્રબુધ્યતે
ક્યારેક કોઈ રીતે, ક્યારેક પોતે જ, અથવા કદાચ ક્યારેય નહીં, આ જીવ મોહની ઊંઘમાંથી જાગે છે અને શરીરથી મુક્ત થાય છે.
અહો નુ વિષમો મોહો જીવસ્યાસ્યોપજાયતે । પદાચ્ ચ્યુતસ્ય સ્તોકેન નાનાકારવિકારદઃ
અરે, શું અજબ છે કે આ આત્માને કેટલું મુશ્કેલ મોહ ઘેરી લે છે! પોતાનું સાચું સ્વરૂપ થોડું પણ ગુમાવ્યા પછી, એ અનેક પ્રકારના રૂપો અને ફેરફારોમાં ફસાઈ જાય છે.
મિથ્યાજ્ઞાનોગ્રયામિન્યા માયયા નિપુણાદ્ ઇદમ્ । અહો નુ ખલુ વૈષમ્યં ભીમં નિજપદચ્યુતેઃ
ખરેખર, ખોટી સમજ અને માયાની ભારે અંધકારમય રાતથી, જ્યારે કોઈ પોતાનું સાચું સ્થાન ગુમાવે છે, ત્યારે કેટલું ભયાનક અસમાનતા સર્જાય છે!
ભગવન્ સર્વદા સર્વં સર્વથૈવ જગત્સ્થિતૌ । ત્વયા સમ્ભવતીત્ય્ ઉક્તં મયા તચ્ ચાનુભૂયતે
હે ભગવાન, તમે કહ્યું છે અને હું પણ અનુભવ્યું છે કે, જગતમાં જે કંઈ છે એ બધું હંમેશાં અને દરેક રીતે તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
એવંગુણવિશિષ્ટાત્મા સુમહાત્મન્ સ ભિક્ષુકઃ । ક્વચિદ્ અસ્તિ ન વેત્ય્ અન્તર્ આલોક્ય કથયાશુ મે
આવા ગુણો ધરાવતો અને મહાન હૃદય ધરાવતો એ ભિક્ષુક ક્યાંક છે કે નથી? કૃપા કરીને અંદરથી જોઈને મને તરત કહો.
અત્ર રાત્રૌ સમાધિસ્થસ્ ત્રિલોકીમઠિકામ્ ઇમામ્ । ભિક્ષુર્ એષો ઽસ્તિ નાસ્તીતિ પ્રેક્ષ્ય પ્રાતર્ વદામ્ય્ અહમ્
આ રાત્રે, જ્યારે ભિક્ષુ સમાધિમાં લીન હતા, તેમણે આ ત્રણેય લોકને એક સાથે છે અને નથી એમ જોયા; સવારે હું એ વિશે કહું છું.
મુનાવ્ એવં કથયતિ બહિર્ મધ્યાહ્નદિણ્ડિમઃ । ઉદભૂત્ પ્રલયક્ષુબ્ધઘનગર્જિતમાંસલઃ
મુનિ એ રીતે વાત કરી રહ્યા હતા ત્યારે બહાર, બપોરે, એક ડોળ વાગ્યો—જેમાં વિસર્જનથી ઉથલાતા વાદળોની જેમ ગાઢ અને ગર્જનાભર્યો અવાજ હતો.
તત્યજુઃ પાદયોસ્ તસ્ય પુષ્પાઞ્જલિપરમ્પરાઃ । નૃપાઃ પૌરા વિટપિનઃ પુષ્પં વાતયુતા ઇવ
રાજાઓ, નગરવાસીઓ અને દરબારીઓ, પવનથી ઉડતા ફૂલોની જેમ, સતત ફૂલોની અંજલિ તેમના પગ પાસે ચડાવતા હતા.
પૂજયિત્વા મુનિશ્રેષ્ઠાન્ ઉદતિષ્ઠત્ સ વિષ્ટરાત્ । મુનિના સહ ભૂપાલ ઉદયાદ્રેર્ ઇવાંશુમાન્
મુનિ શ્રેષ્ઠોને પૂજા કરીને, રાજા પોતાના બેઠેલા સ્થાન પરથી મુનિ સાથે ઊભા થયા, જેમ કે ઉદય પર્વત સાથે સૂર્ય ઊગે છે.
સભા તદનુ સોત્તસ્થૌ સપ્રણામપરસ્પરમ્ । ક્રમેણ હ્યસ્તનેનૈવ જગ્મુઃ ખેચરભૂચરાઃ
પછી સભામાં હાજર બધા એકબીજાને નમસ્કાર કરી, ધીમે ધીમે, જેમ તેઓ ગઈકાલે આવ્યા હતા, તેમ આકાશમાં રહેતા અને પૃથ્વી પર રહેતા બધા પોતાના માર્ગે ચાલ્યા ગયા.
સ્વાસ્પદેષુ યથાશાસ્ત્રમ્ અહર્વ્યાપારમ્ આદૃતાઃ । સર્વે સમ્પાદયામ્ આસુર્ નિજધર્મક્રમોચિતમ્
બધાએ પોતાના પોતાના ઘર પર, શાસ્ત્ર પ્રમાણે, રોજના કામમાં મન લગાવી, પોતાનું ધર્મ અને ફરજ પૂરી રીતે નિભાવી.
ચિન્તયન્તો મુનિપ્રોક્તં મહીચરનભશ્ચરાઃ । જ્ઞાનં ક્ષપાં ક્ષણમ્ ઇવ નિન્યુઃ કલ્પમ્ ઇવાપિ ચ
પૃથ્વી પર અને આકાશમાં રહેતા બધા, મુનિએ કહેલી વાતોનું મનમાં ચિંતન કરતા, રાતને જાણે એક ક્ષણ જેવી કે એક યુગ જેવી ઝડપથી પસાર કરી.
પ્રાતઃ પુનઃ પ્રસૃતકાર્યપરમ્પરે ઽસ્મિઞ્ જાતે જને ખચરભૂચરસિદ્ધસઙ્ઘઃ । આસ્થાનલોકરચનેન તથૈવ તસ્થાવ્ અન્યોઽન્યસંવદનપૂજિતપૂજ્યલોકઃ
સવાર પડતાં, લોકોમાં રોજના કામની પરંપરા ફરી શરૂ થઈ; ત્યારે આકાશમાં અને પૃથ્વી પર રહેતા તથા સિદ્ધ લોકોની સભા, દરેકના બેઠકોથી શોભાયમાન, એકબીજાની વાતચીત અને સન્માનથી, ત્યાં જ સ્થિર રહી.
વસિષ્ઠમુનિસંયુક્તા વિશ્વામિત્રાદિસંયુતા । સ્થિતખેચરસિદ્ધૌઘા વિશ્રાન્તનૃપનાયકા
વશિષ્ઠ મુનિ સાથે, વિશ્વામિત્ર અને અન્ય મહાન લોકો જોડાયા હતા; આકાશમાં ફરતા સિદ્ધ લોકો અને આરામ કરતા રાજાઓના નેતાઓ પણ હાજર હતા.
સરામલક્ષ્મણા સૈવ તથૈવાથ સભા બભૌ । સોમ્યા સમસમાભોગા શાન્તવાત્યેવ પદ્મિની
રામ અને લક્ષ્મણ સાથે એ સભા ખૂબ જ તેજસ્વી લાગી; સૌમ્ય અને સમતોલ વાતાવરણ, શાંત અને પવનથી અશાંત ન થયેલી કમળની તળાવ જેવી હતી.
અનપેક્ષ્યૈવ ચ પ્રશ્નમ્ ઉવાચાથ મુનીશ્વરઃ । બોધયન્તિ બલાદ્ એવ સાનુકમ્પા હિ સાધવઃ
પ્રશ્નની રાહ ન જોઈને, મહાન મુનિ બોલ્યા; કારણ કે સારા લોકો દયાથી, બીજાને જોરથી જ્ઞાન આપતા હોય છે.
રાજન્ રઘુકુલાકાશશશાઙ્ક રઘુનન્દન । હ્યો મયા ધ્યાનનેત્રેણ સ ભિક્ષુઃ પ્રેક્ષિતશ્ ચિરમ્
રાજન, રઘુકુલના ચાંદ અને રઘુઓના આનંદ, ગઈકાલે મેં ધ્યાનની આંખે એ ભિક્ષુને લાંબા સમય સુધી જોયો હતો.
ધ્યાનેનાહં ચિરં ભ્રાન્તસ્ તાદૃગ્ભિક્ષુદિદૃક્ષયા । દ્વીપાનિ સપ્ત વિપુલાંસ્ તથૈવ કુલપર્વતાન્
ધ્યાનમાં મગ્ન રહીને, હું લાંબા સમય સુધી એ પ્રકારના ભિક્ષુને જોવા માટે તરસતો રહ્યો; સાતે મહાદ્વીપો અને મુખ્ય પર્વતોમાં ફર્યો.
યાવત્ કુતશ્ચિદ્ અપ્ય્ એવ ભિક્ષુર્ લબ્ધો ન તાદૃશઃ । કથં કિલ મનોરાજ્યં બહિર્ અપ્ય્ ઉપલભ્યતે
છતાં, ક્યાંયે પણ એવો ભિક્ષુ મળ્યો નહીં; તો મનના રાજ્યને બહાર કેવી રીતે શોધી શકાય?
તતસ્ ત્રિભાગશેષાયાં રાત્રૌ પુનર્ અહં ધિયા । ઉત્તરાશાન્તરં યાતો વેલાવાત ઇવાર્ણવમ્
પછી, રાત્રિના ત્રીજાં ભાગ બાકી હોય ત્યારે, ફરીથી મનથી હું ઉત્તર દિશામાં ગયો, જેમ કિનારાનો પવન સમુદ્ર તરફ જાય છે.
ચીનનામાથ તત્રાસ્તિ શ્રીમાઞ્ જનપદો મહાન્ । વલ્મીકોપરિ તત્રાસ્તિ વિહારો જિનસંશ્રયઃ
ત્યાં, ચીન નામના એક મહાન અને સમૃદ્ધ પ્રદેશમાં, એક વિહારમાં જે વાંદળી પર ઊભો છે, જિનના આશ્રયમાં વિહાર છે.
તસ્મિન્ વિહારે સ્વકુટીકોશે કપિલમૂર્ધજઃ । ભિક્ષુર્ દીર્ઘશયા નામ સ્થિત એવંપરોદયઃ
તે વિહારમાં, પોતાની ઝૂંપડીમાં, કપિલ વાળ ધરાવતો ભિક્ષુ, દીર્ઘશયા નામે, એવી સ્થિતિમાં સ્થિર રહ્યો.
એકવિંશતિરાત્રં ચ તસ્યૈવંસ્થિતિશાલિનઃ । દૃઢાર્ગડં ગૃહં ધ્યાનભઙ્ગભીતા વિશન્તિ નો
એકવીસ રાત સુધી, જ્યારે તે એવી સ્થિતિમાં હતો, તો મજબૂત ઘર પણ તેના ધ્યાનમાં ખલેલ પડે એવી ભયથી અંદર પ્રવેશ્યું નહીં.
ભૃત્યાઃ પ્રાયઃ કિલ તથા સ તિષ્ઠતિ સુભિક્ષુકઃ । અદ્યૈવં તસ્ય સમ્પન્નં નિયતેર્ ઈદૃશી સ્થિતિઃ
એના સેવકો સામાન્ય રીતે તેને એવી રીતે છોડી દેતા; આજે, સદભાગ્યશાળી ભિક્ષુએ, ભાગ્યના નિર્ણયથી, આવી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી.
રાત્રયો ધ્યાનનિષ્ઠસ્ય ગતાસ્ તસ્યૈકવિંશતિઃ । સ તુ વર્ષસહસ્રાણિ તથા ચિત્તે ઽનુભૂતવાન્
ધ્યાનમાં લીન રહેલા એ ભિક્ષુ માટે એકવીસ રાતો વીતી ગઈ; પણ તેના મનમાં, એ સમય હજાર વર્ષ જેવો અનુભવાયો.