અત્ર વર્ષસહસ્રાણિ ચતુર્યુગશતાનિ ચ । સમતીતાન્ય્ અનન્તાનિ દિનર્તુરચિતાનિ ચ
અહીં હજારો વર્ષો અને સૈંકડો ચતુર્યુગો વીતી ગયા છે, અને અનગણિત દિવસો તથા ઋતુઓ પણ પસાર થઈ ગઈ છે.
મમ પ્રથમમ્ એવ પ્રાક્સ્ફુરિતસ્ય પરાત્ પદાત્ । સત્ત્વજાતિતયા રૂઢો ભિક્ષુત્વે યો જ્ઞતાક્રમઃ
મારે સર્વપ્રથમ પરમાત્મામાંથી પ્રગટ થવાથી પણ પહેલાં, જ્યારે હું ભિક્ષુ તરીકે સત્વગુણમાં સ્થિર હતો, ત્યારે જે નિયમ અને સાધના મેં મેળવી હતી, એ મને જાણીતી હતી.
ભૂયો ભૂયો ઽપ્ય્ અતિક્રમ્ય ગતસ્ય બ્રહ્મહંસતામ્ । સ એવ પ્રાક્તનો ઽભ્યાસઃ ફલિતસ્ સઙ્ગમોદયાત્
પુનઃ પુનઃ અનેક અવસ્થાઓમાંથી પસાર થયા પછી અને બ્રહ્મહંસની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ, એ જ પહેલાની સાધના સંગના ઉદયથી ફળ આપી છે.
દૃઢાભ્યાસો ય એવાસ્ય જીવસ્યોદેત્ય્ અવિઘ્નતઃ । યોન્યન્તરશતેનાપિ તમ્ એવૈષો ઽનુધાવતિ
જે દૃઢ અભ્યાસ આ જીવમાં અવરોધ વિના ઊભો થાય છે, એ પછી પણ—even after a hundred different births—એ જ અભ્યાસને એ સતત અનુસરે છે.
કાકતાલીયયોગેન કદાચિત્ સાધુસઙ્ગમાત્ । અશુભો વાસનાભ્યાસો જીવસ્ય વિનિવર્તતે
ક્યારેક અચાનક સંજોગે, કે સારા માણસોનું સંગ થવાથી, જીવમાં રહેલી ખરાબ વૃત્તિઓની આદત છૂટી જાય છે.
સઙ્ગત્યાદિકમ્ એવૈષ કેવલં સ્વોદયં પ્રતિ । પ્રાક્તનો વાસનાભ્યાસો હેતું લઘુમ્ અપેક્ષતે
આવો સંગાદિ અનુભવ માત્ર પોતાના ભાગ્ય પ્રમાણે જ થાય છે; જૂની વૃત્તિઓને બદલવા માટે બહુ મોટો કારણ જોઈએ નહીં.
યદ્ યદ્ અભ્યસ્યતે ઽજસ્રમ્ અન્યદેહાન્તરે ઽપિ ચ । જાગ્રત્સ્વપ્નેષ્વ્ અસદ્ અપિ તત્ સદ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે
જે કંઈ વારંવાર કરવામાં આવે છે, એ બીજી દેહમાં, જાગૃત કે સ્વપ્ન અવસ્થામાં—even અસત્ય હોય તો પણ—સત્ય જેવું અનુભવાય છે.
તત્ તદ્ અર્થક્રિયાકારિ દુઃખાય ચ સુખાય ચ । ઉદેતિ ભાવના તસ્માદ્ ભાવનાભાવનં જયઃ
આ કલ્પના ક્યારેક દુઃખ આપે છે, ક્યારેક આનંદ આપે છે; એટલે સાચો વિજય તો કલ્પનાનો અંત લાવવામાં છે.
ભાવનૈવ સ્વમ્ આત્માનં દેહો ઽયમ્ ઇતિ પશ્યતિ । સ્વસત્તામાત્રવિસ્તારં તં ગુલ્મત્વમ્ ઇવાઙ્કુરઃ
માત્ર કલ્પના જ પોતાને આ શરીર તરીકે જુએ છે, જ્યારે એ તો પોતાની જ સત્તાનો ફેલાવો છે, જેમ કે એક અંકુર માત્ર ઝાડના ફેલાવાનો જ ભાગ છે.
ભાવના પ્રેક્ષ્યમાણૈષા ન કિઞ્ચિદ્ અપિ શિષ્યતે । નૈવ વિદ્યત એવેતિ તદ્ભ્રમેણાલમ્ અસ્તુ નઃ
જ્યારે આપણે આ કલ્પનાને ધ્યાનથી નિહાળીએ છીએ, ત્યારે કંઈ જ બાકી રહેતું નથી; ખરેખર એ તો અસ્તિત્વ જ ધરાવતું નથી—આ ભ્રમને હવે છોડીએ.
ભ્રમસ્યાસન્મયસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અસંવેદનમાત્રૈકમાર્જનીયસ્ય વસ્તુતઃ
આ ભ્રમ, જે અસત્ય છે અને આકાશના રંગ જેવો ઉદ્ભવ્યો છે, વાસ્તવમાં માત્ર અજ્ઞાનતાથી જ દૂર કરી શકાય છે.
અસન્મયી ખરૂપૈષા વરં સત્તૈવ લાલની । પ્રવર્તતાં વિનોદાય કિમ્ અસન્ નઃ કરિષ્યતિ
આ અસત્ય, જે આકાશ સ્વરૂપનું છે, તેને તો રહેવા દઈએ; માત્ર સત્યને જ પોષવું શ્રેષ્ઠ છે—અસત્ય આપણું શું ઉપકાર કરશે?
તત્ તાન્ સર્વાન્ સ્વસંસારાન્ ઉત્થાયાલોકયામ્ય્ અહમ્ । કાંશ્ચિદ્ આલોકદાનેન તેભ્ય એકીકરોમ્ય્ અહમ્
પછી હું ઊભો રહીને મારા જ બનાવેલા બધા લોકોએ નજર કરું છું; કેટલાકને હું જ્ઞાનનો પ્રકાશ આપું છું અને એમની સાથે એકરૂપ થઈ જાઉં છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય રુદ્રો ઽસૌ તં સર્ગં પ્રજગામ હ । યત્ર ભિક્ષુર્ વિહારસ્થસ્ સુપ્તશ્ શવ ઇવ સ્થિતઃ
આ રીતે વિચારીને તે રુદ્ર એ સર્જનમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં ભિક્ષુક પોતાના નિવાસસ્થાને, મૃતદેહ જેવો નિષ્ક્રિય પડી રહ્યો હતો.
બોધયિત્વાથ તં ભિક્ષું ચેતસા ચેતનેન ચ । યોજયામ્ આસ સસ્માર ભિક્ષુર્ અપ્ય્ આત્મનો ભ્રમમ્
પછી તેણે એ ભિક્ષુકને મનથી અને ચેતનાથી જાગૃત કર્યો; પછી તેને જોડ્યો. ત્યારે એ ભિક્ષુકે પણ પોતાનું ભ્રમ યાદ કર્યું.
રુદ્રમ્ આત્માનમ્ આલોક્ય જીવટાદિમયં તથા । બોધાદ્ અવિસ્મયાર્હો ઽપિ સ્થિત્યર્થં વિસ્મયં યયૌ
જ્યારે તેણે રુદ્રને પોતાનું સ્વરૂપ, જીવંત અને નિષ્ક્રિય બંને રૂપે જોયા, ત્યારે જ્ઞાન હોવા છતાં આશ્ચર્ય પામવાનો હકદાર ન હતો, છતાં સ્થિરતા માટે તે આશ્ચર્યમાં પડ્યો.
અથ રુદ્રસ્ તથા ભિક્ષુર્ દ્વાવ્ એવોત્થાય જગ્મતુઃ । ક્વાપિ જીવટસંસારં ચિદાકાશૈકકોણગમ્
પછી રુદ્ર અને ભિક્ષુક બંને ઊઠીને સાથે ક્યાંક જીવટના જીવનમાં, ચેતનાના આકાશના એક ખૂણે પહોંચી ગયા.
તત્ર તદ્ભવનં ગત્વા તદ્ દ્વીપં તચ્ ચ મણ્ડલમ્ । વિષયં તં પુરં તચ્ ચ તચ્ ચ પાનવણિગ્ગૃહમ્
ત્યાં તેઓ એ ઘર, એ દ્વીપ, એ પ્રદેશ, એ વિસ્તાર, એ શહેર અને એ માદિરાનું ઘર બધે ગયા.
સુપ્તં દદૃશતુર્ નષ્ટસઞ્જ્ઞં જીવટકં શવમ્ । સ્થાપયિત્વા વપુર્ભારં પ્રભ્રાન્તં ભવભૂમિષુ
ત્યાં તેમણે જીવટને સુતો, સંજ્ઞાન ગુમાવેલો, લાશ જેવો જોયો; તેણે શરીરનો ભાર મૂકી, જન્મમરણના ક્ષેત્રોમાં ભટકતો હતો.
તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ । એકરૂપાસ્ ત્રિરૂપાસ્ તે રુદ્રજીવટભિક્ષુકાઃ
પછી તેમને જાગૃત કરી, મનથી અને ચેતનાથી, રુદ્ર, જીવટ અને ભિક્ષુક ક્યારેક એકરૂપ અને ક્યારેક ત્રણરૂપ થયા.
બોધવન્તો ઽપ્ય્ અબુદ્ધાભા વિસ્મિતા અપ્ય્ અવિસ્મિતાઃ । બભુસ્ તૂષ્ણીં સ્થિતાશ્ ચિત્રે કૃતાકારા ઇવ ક્ષણમ્
જ્યાં જ્ઞાન હોવા છતાં જાણે સમજશક્તિ ન હોય તેમ, આશ્ચર્યચકિત હોવા છતાં જાણે કંઈ થયું જ નથી તેમ, તેઓ એક ક્ષણ માટે મૌન રહી ગયા, જાણે ચિત્રમાં આકાર આપેલા પાત્રો હોય તેમ.
અથ જગ્મુશ્ ચ તે સર્વે ક્વચિચ્ ચિદ્વ્યોમનિ સ્થિતમ્ । વિપ્રસંસારમ્ આરમ્ભપરભૂતસઘુઙ્ઘુમમ્
પછી તેઓ બધા ચેતનાના આકાશમાં આવેલા એક સ્થળે ગયા, જ્યાં જગતની ઉત્પત્તિ અને વિલયનો મધુર ગુંજારો સંભળાતો હતો.
તત્ર તદ્ભવનં ગત્વા તદ્ દ્વીપં તચ્ ચ મણ્ડલમ્ । વિષયં તં ચ તં ગ્રામં પ્રાપુસ્ તે બ્રાહ્મણાલયમ્
ત્યાં તેઓ એ નિવાસ, એ દ્વીપ, એ પ્રદેશ, એ વિસ્તાર અને એ ગામે પહોંચ્યા અને અંતે બ્રાહ્મણના ઘર સુધી પહોંચી ગયા.
વિપ્રં તે દદૃશુસ્ સુપ્તં કલત્રવલિતં ગૃહે । કણ્ઠે ગૃહીતં બ્રાહ્મણ્યા બહિર્જીવમ્ ઇવ સ્થિતમ્
ત્યાં તેમણે બ્રાહ્મણને તેના ઘરમાં પત્નીથી ઘેરાયેલા, ગળે પકડીને સૂતા જોયો, જાણે તેની પ્રાણશક્તિ બહાર જ આરામ કરી રહી હોય.
તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ । તસ્થુસ્ તે બહવો ઽપ્ય્ એકે સવિસ્મયમ્ અવિસ્મયાઃ
પછી, તેને જાગૃત કરી અને તરત જ તેના મન અને ચેતનાને કાર્યરત કર્યા, તો ઘણા લોકો ત્યાં ઊભા રહ્યા, કેટલાક આશ્ચર્યથી અને કેટલાક નિરાશ્ચર્ય.
અથ જગ્મુશ્ ચિદાકાશકચિતં ચેતિતં ચ તૈઃ । સામન્તનૃપસંસારમ્ આરમ્ભભરસુન્દરમ્
પછી, એ બધાએ ચેતનાથી ભરેલા અવકાશમાં પ્રવેશ કર્યો, જે શરૂઆતના ભારથી સુંદર લાગતું હતું, અને નજીકના રાજાના રાજ્યમાં પહોંચી ગયા.
તત્ર તદ્ભવનં પ્રાપુસ્ તદ્ દ્વીપં તચ્ ચ મણ્ડલમ્ । સામન્તં દદૃશુર્ મત્તં સુપ્તં પર્યઙ્કપઙ્કજે
ત્યાં તેઓએ એ મહેલ, એ દ્વીપ અને એ પ્રદેશ મેળવ્યા અને નજીકના રાજાને પાંખડીવાળા પાંથિયા પર સુતા અને મસ્ત અવસ્થામાં જોયો.
હેમાવદાતં હેમાઙ્ગ્યા નિહિતં કુચકોટરે । ભ્રમર્યેવાન્વિતં પદ્મકોશસુપ્તં મધુવ્રતમ્
સુવર્ણવર્ણનો, સુવર્ણદેહવાળી સ્ત્રીના વક્ષસ્થળે આરામ કરતો, જાણે મધમાખી પોતાનાં સંગાથ સાથે કમળની પાંખડીમાં સુઈ રહી હોય તેમ, એ રાજા સૂતો હતો.
કાન્તાભિર્ અભ્યાવલિતં મઞ્જરીભિર્ ઇવ દ્રુમમ્ । દીપજાલકમધ્યસ્થં રત્નૌઘ ઇવ કાઞ્ચનમ્
પ્રિય સ્ત્રીઓએ ચારેબાજુથી ઘેરી લીધેલા, જેમ વૃક્ષને ફૂલની ગૂચ્છો ઘેરી લે છે, અથવા દીવાનાં પ્રકાશમાં રત્નોની વચ્ચે ચમકતું સોનુ હોય તેમ તે દેખાતો હતો.
તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ । તસ્થુસ્ તે બહવો ઽપ્ય્ એવં સવિસ્મયમ્ અવિસ્મયમ્
તેમને જગાડી, મન અને જાગૃતિથી તરત જોડીને, ઘણી સ્ત્રીઓ ત્યાં આવી રીતે ઊભી રહી, આશ્ચર્ય પણ હતું અને નહોતું પણ.