સામન્તતામ્ અવાપાસૌ વિપ્રસ્ સતતચિન્તિતામ્ । સાતત્યેન રસઃ પીતઃ ફલતામ્ એતિ પાદપે
એ બ્રાહ્મણ સતત વિચારતો રહ્યો તેથી એને સામંતપદ પ્રાપ્ત થયું; જેમ વૃક્ષ સતત રસ પીવે છે તો પછી ફળ આપે છે, તેમ.
રાજ્યાર્થધર્મકાર્યાણાં કર્તૃત્વાત્ સો ઽભવન્ નૃપઃ । સ કામુકતયા રાજા સુરસ્ત્રીત્વમ્ અવાપ હ
રાજ્ય, ધર્મ અને ફરજના કાર્યો કરવા કારણે એ રાજા થયો; અને ઇચ્છાવશ, એ રાજાએ દેવસ્ત્રીનું રૂપ મેળવ્યું.
લોલલોચનલોભેન સા મૃગી રસશાલિની । બભૂવ વાસનામોહસ્ ત્વ્ અહો દુઃખાય જન્તુષુ
આ અસ્થિર આંખોની લાલચથી એ હરણ બની, જે સ્વાદથી ભરપૂર હતી; ખરેખર, વાસનાનું મોહ જીવોમાં દુઃખ લાવે છે.
મૃગી સતતચિત્તસ્થા બભૂવ વિપિને લતા । અવશ્યમ્ભાવિ લવનં લતિકાનુબભૂવ હ
હરણનું મન હંમેશાં એકાગ્ર રહેતું, તે જંગલમાં લતા બની ગઈ; અને એ લતાએ અનિવાર્ય રીતે મીઠાશનો સ્વાદ અનુભવ્યો.
અન્તસ્સઞ્જ્ઞાચિરાભ્યસ્તં ભ્રમરત્વમ્ અથાત્મનિ । સાપશ્યદ્ ભાવમર્દેન સદાતદ્ભાવભાવિતા
અંદરથી લાંબા સમયથી ભમરો બનવાની લાગણીનું અભ્યાસ કરવાથી, એ સ્ત્રીએ પોતાના સ્વભાવના બળે એ અવસ્થાને અનુભવી, કારણ કે એ હંમેશાં એ જ ભાવમાં લીન રહી.
સ વારણખુરક્ષોદમ્ અનુભૂયાથ ભાવિતમ્ । ભૂયો ભૂયઃ પ્રબભ્રામ મહાસંસૃતિવિભ્રમાન્
એ હાથીના પગના ખુરથી પીસાવાનો અનુભવ કરીને, એ પ્રભાવિત થઈ, ફરી ફરી મહાન સંસારના ભમણમાં ભટકતી રહી.
સંસારશતપર્યન્તે રુદ્રસ્ સો ઽયમ્ અહં સ્થિતઃ । અસ્મિન્ સંસારસંરમ્ભે સ્વમનોમાત્રસમ્ભૃતે
અનંત જન્મમરણના અંતે, હું, રુદ્ર, અહીં સ્થિર થયો છું—આ સંસારના ઘમાસાણમાં, જે માત્ર મારા મનથી જ ઊભું છે.
એવં સંશાન્તરૂપાસુ સંસારારણ્યભૂમિષુ । બહ્વીષ્વ્ અહમ્ અભિભ્રાન્તસ્ ત્વ્ અશૂન્યાસ્વ્ ઇવ ભૂરિશઃ
આ રીતે, સંસારના અનેક રૂપો અને જગતના વન જેવા વિસ્તારોમાં, હું અનેક જગ્યાએ ભટક્યો છું, જાણે એ જગ્યા ખાલી ન હોય, પણ અનેક જીવોથી ભરેલી હોય.
કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં સર્ગે ત્વ્ અહં જીવટનામકઃ । કસ્મિંશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ વસુધાધિપઃ
ક્યારેક કોઈ સર્જનમાં હું જીવત નામે જીવ હતો, ક્યાંક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો, તો ક્યાંક ધરતીનો રાજા પણ થયો હતો.
હંસઃ પદ્મવને ભૂત્વા વિન્ધ્યકચ્છે ચ વારણઃ । હરિણો હેહયાદ્રૌ ચ દશામ્ અહમ્ ઇમાં ગતઃ
ક્યારેક હું કમળના તળાવમાં હંસ થયો, વિંધ્ય પર્વતની કાંઠે હાથી થયો, હેહય પર્વતમાં હરણ પણ થયો—આ રીતે અનેક અવસ્થાઓમાંથી પસાર થયો છું.
અત્ર વર્ષસહસ્રાણિ ચતુર્યુગશતાનિ ચ । સમતીતાન્ય્ અનન્તાનિ દિનર્તુરચિતાનિ ચ
અહીં હજારો વર્ષો અને સૈંકડો ચતુર્યુગો વીતી ગયા છે, અને અનગણિત દિવસો તથા ઋતુઓ પણ પસાર થઈ ગઈ છે.
મમ પ્રથમમ્ એવ પ્રાક્સ્ફુરિતસ્ય પરાત્ પદાત્ । સત્ત્વજાતિતયા રૂઢો ભિક્ષુત્વે યો જ્ઞતાક્રમઃ
મારે સર્વપ્રથમ પરમાત્મામાંથી પ્રગટ થવાથી પણ પહેલાં, જ્યારે હું ભિક્ષુ તરીકે સત્વગુણમાં સ્થિર હતો, ત્યારે જે નિયમ અને સાધના મેં મેળવી હતી, એ મને જાણીતી હતી.
ભૂયો ભૂયો ઽપ્ય્ અતિક્રમ્ય ગતસ્ય બ્રહ્મહંસતામ્ । સ એવ પ્રાક્તનો ઽભ્યાસઃ ફલિતસ્ સઙ્ગમોદયાત્
પુનઃ પુનઃ અનેક અવસ્થાઓમાંથી પસાર થયા પછી અને બ્રહ્મહંસની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ, એ જ પહેલાની સાધના સંગના ઉદયથી ફળ આપી છે.
દૃઢાભ્યાસો ય એવાસ્ય જીવસ્યોદેત્ય્ અવિઘ્નતઃ । યોન્યન્તરશતેનાપિ તમ્ એવૈષો ઽનુધાવતિ
જે દૃઢ અભ્યાસ આ જીવમાં અવરોધ વિના ઊભો થાય છે, એ પછી પણ—even after a hundred different births—એ જ અભ્યાસને એ સતત અનુસરે છે.
કાકતાલીયયોગેન કદાચિત્ સાધુસઙ્ગમાત્ । અશુભો વાસનાભ્યાસો જીવસ્ય વિનિવર્તતે
ક્યારેક અચાનક સંજોગે, કે સારા માણસોનું સંગ થવાથી, જીવમાં રહેલી ખરાબ વૃત્તિઓની આદત છૂટી જાય છે.
સઙ્ગત્યાદિકમ્ એવૈષ કેવલં સ્વોદયં પ્રતિ । પ્રાક્તનો વાસનાભ્યાસો હેતું લઘુમ્ અપેક્ષતે
આવો સંગાદિ અનુભવ માત્ર પોતાના ભાગ્ય પ્રમાણે જ થાય છે; જૂની વૃત્તિઓને બદલવા માટે બહુ મોટો કારણ જોઈએ નહીં.
યદ્ યદ્ અભ્યસ્યતે ઽજસ્રમ્ અન્યદેહાન્તરે ઽપિ ચ । જાગ્રત્સ્વપ્નેષ્વ્ અસદ્ અપિ તત્ સદ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે
જે કંઈ વારંવાર કરવામાં આવે છે, એ બીજી દેહમાં, જાગૃત કે સ્વપ્ન અવસ્થામાં—even અસત્ય હોય તો પણ—સત્ય જેવું અનુભવાય છે.
તત્ તદ્ અર્થક્રિયાકારિ દુઃખાય ચ સુખાય ચ । ઉદેતિ ભાવના તસ્માદ્ ભાવનાભાવનં જયઃ
આ કલ્પના ક્યારેક દુઃખ આપે છે, ક્યારેક આનંદ આપે છે; એટલે સાચો વિજય તો કલ્પનાનો અંત લાવવામાં છે.
ભાવનૈવ સ્વમ્ આત્માનં દેહો ઽયમ્ ઇતિ પશ્યતિ । સ્વસત્તામાત્રવિસ્તારં તં ગુલ્મત્વમ્ ઇવાઙ્કુરઃ
માત્ર કલ્પના જ પોતાને આ શરીર તરીકે જુએ છે, જ્યારે એ તો પોતાની જ સત્તાનો ફેલાવો છે, જેમ કે એક અંકુર માત્ર ઝાડના ફેલાવાનો જ ભાગ છે.
ભાવના પ્રેક્ષ્યમાણૈષા ન કિઞ્ચિદ્ અપિ શિષ્યતે । નૈવ વિદ્યત એવેતિ તદ્ભ્રમેણાલમ્ અસ્તુ નઃ
જ્યારે આપણે આ કલ્પનાને ધ્યાનથી નિહાળીએ છીએ, ત્યારે કંઈ જ બાકી રહેતું નથી; ખરેખર એ તો અસ્તિત્વ જ ધરાવતું નથી—આ ભ્રમને હવે છોડીએ.
ભ્રમસ્યાસન્મયસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અસંવેદનમાત્રૈકમાર્જનીયસ્ય વસ્તુતઃ
આ ભ્રમ, જે અસત્ય છે અને આકાશના રંગ જેવો ઉદ્ભવ્યો છે, વાસ્તવમાં માત્ર અજ્ઞાનતાથી જ દૂર કરી શકાય છે.
અસન્મયી ખરૂપૈષા વરં સત્તૈવ લાલની । પ્રવર્તતાં વિનોદાય કિમ્ અસન્ નઃ કરિષ્યતિ
આ અસત્ય, જે આકાશ સ્વરૂપનું છે, તેને તો રહેવા દઈએ; માત્ર સત્યને જ પોષવું શ્રેષ્ઠ છે—અસત્ય આપણું શું ઉપકાર કરશે?
તત્ તાન્ સર્વાન્ સ્વસંસારાન્ ઉત્થાયાલોકયામ્ય્ અહમ્ । કાંશ્ચિદ્ આલોકદાનેન તેભ્ય એકીકરોમ્ય્ અહમ્
પછી હું ઊભો રહીને મારા જ બનાવેલા બધા લોકોએ નજર કરું છું; કેટલાકને હું જ્ઞાનનો પ્રકાશ આપું છું અને એમની સાથે એકરૂપ થઈ જાઉં છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય રુદ્રો ઽસૌ તં સર્ગં પ્રજગામ હ । યત્ર ભિક્ષુર્ વિહારસ્થસ્ સુપ્તશ્ શવ ઇવ સ્થિતઃ
આ રીતે વિચારીને તે રુદ્ર એ સર્જનમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં ભિક્ષુક પોતાના નિવાસસ્થાને, મૃતદેહ જેવો નિષ્ક્રિય પડી રહ્યો હતો.
બોધયિત્વાથ તં ભિક્ષું ચેતસા ચેતનેન ચ । યોજયામ્ આસ સસ્માર ભિક્ષુર્ અપ્ય્ આત્મનો ભ્રમમ્
પછી તેણે એ ભિક્ષુકને મનથી અને ચેતનાથી જાગૃત કર્યો; પછી તેને જોડ્યો. ત્યારે એ ભિક્ષુકે પણ પોતાનું ભ્રમ યાદ કર્યું.
રુદ્રમ્ આત્માનમ્ આલોક્ય જીવટાદિમયં તથા । બોધાદ્ અવિસ્મયાર્હો ઽપિ સ્થિત્યર્થં વિસ્મયં યયૌ
જ્યારે તેણે રુદ્રને પોતાનું સ્વરૂપ, જીવંત અને નિષ્ક્રિય બંને રૂપે જોયા, ત્યારે જ્ઞાન હોવા છતાં આશ્ચર્ય પામવાનો હકદાર ન હતો, છતાં સ્થિરતા માટે તે આશ્ચર્યમાં પડ્યો.
અથ રુદ્રસ્ તથા ભિક્ષુર્ દ્વાવ્ એવોત્થાય જગ્મતુઃ । ક્વાપિ જીવટસંસારં ચિદાકાશૈકકોણગમ્
પછી રુદ્ર અને ભિક્ષુક બંને ઊઠીને સાથે ક્યાંક જીવટના જીવનમાં, ચેતનાના આકાશના એક ખૂણે પહોંચી ગયા.
તત્ર તદ્ભવનં ગત્વા તદ્ દ્વીપં તચ્ ચ મણ્ડલમ્ । વિષયં તં પુરં તચ્ ચ તચ્ ચ પાનવણિગ્ગૃહમ્
ત્યાં તેઓ એ ઘર, એ દ્વીપ, એ પ્રદેશ, એ વિસ્તાર, એ શહેર અને એ માદિરાનું ઘર બધે ગયા.
સુપ્તં દદૃશતુર્ નષ્ટસઞ્જ્ઞં જીવટકં શવમ્ । સ્થાપયિત્વા વપુર્ભારં પ્રભ્રાન્તં ભવભૂમિષુ
ત્યાં તેમણે જીવટને સુતો, સંજ્ઞાન ગુમાવેલો, લાશ જેવો જોયો; તેણે શરીરનો ભાર મૂકી, જન્મમરણના ક્ષેત્રોમાં ભટકતો હતો.
તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ । એકરૂપાસ્ ત્રિરૂપાસ્ તે રુદ્રજીવટભિક્ષુકાઃ
પછી તેમને જાગૃત કરી, મનથી અને ચેતનાથી, રુદ્ર, જીવટ અને ભિક્ષુક ક્યારેક એકરૂપ અને ક્યારેક ત્રણરૂપ થયા.