નીરાગાશ્ છિન્નસન્દેહા ગલિતગ્રન્થયો ઽનઘ । સાધવો યદિ વિદ્યન્તે કિં તપસ્તીર્થસઙ્ગ્રહૈઃ
જો આવા સારા લોકો મળે છે, જેમને કોઈ લાલચ નથી, શંકા કટાઈ ગઈ છે અને મનના બંધન છૂટી ગયા છે, તો, પાપરહિત, પછી તપ કે તીર્થસંગ્રહની શું જરૂર છે?
વિશ્રાન્તમનસો વન્દ્યાઃ પ્રયત્નેન પરેણ હિ । દરિદ્રેણેવ મણયઃ પ્રેક્ષણીયા હિ સાધવઃ
જેનુ મન શાંત છે, એવા લોકો સાચા અર્થમાં વંદનીય છે અને તેમને મહેનતે શોધવા જોઈએ; ગરીબ માણસને જેમ રત્નો જોવામાં આનંદ આવે, એમ સારા માણસો જોવા યોગ્ય છે.
સત્સમાગમસૌન્દર્યશાલિની ધીમતાં મતિઃ । કમલેવાપ્સરોવૃન્દે સર્વદૈવ વિરાજતે
જ્ઞાનીઓનું મન, સારા લોકોની સંગતથી શોભાયમાન બનેલું, હંમેશા કમળની જેમ દેવકન્યાઓની વચ્ચે ઝગમગતું રહે છે.
તેનામલવિલાસસ્ય પદસ્યાગ્રાવચૂલતા । પ્રથિતા યેન ભવ્યેન ન ત્યક્તા સાધુસઙ્ગતિઃ
જે મહાન પુરુષે નિર્મળ આનંદની અવસ્થા પામી છે, તે ક્યારેય સારા લોકોની સંગત છોડતો નથી.
વિચ્છિન્નગ્રન્થયસ્ તજ્જ્ઞાસ્ સાધવસ્ સર્વસમ્મતાઃ । સર્વોપાયેન સંસેવ્યાસ્ તે હ્ય્ ઉપાયા ભવામ્બુધૌ
જેઓની અજ્ઞાનતાની ગાંઠો છૂટી ગઈ છે અને જે સર્વેને પ્રિય છે એવા સાધુઓ, દરેક રીતે સેવા કરવા યોગ્ય છે, કેમ કે તેઓ જ સંસારરૂપ દરિયો પાર કરવા માટેનું સાધન છે.
ત એતે નરકાગ્નીનાં સંશુષ્કેન્ધનતાં ગતાઃ । યૈર્ દૃષ્ટા હેલયા સન્તો નરકાનલવારિદાઃ
જે લોકો સાધુઓને અવગણનાથી જુએ છે, તેઓ નરકની આગ માટે સૂકા ઇંધણ બની જાય છે, જ્યારે સાધુઓ તો નરકની આગ બુઝાવનારા મેઘ છે.
દારિદ્ર્યં મરણં દુઃખમ્ ઇત્યાદિવિષમો ભ્રમઃ । સમ્પ્રશામ્યત્ય્ અશેષેણ સાધુસઙ્ગમભેષજૈઃ
ગરીબી, મૃત્યુ, દુઃખ અને આવા બીજા ભ્રમો, સારા માણસોની સંગતના ઔષધથી સંપૂર્ણ શમન પામે છે.
સન્તોષસ્ સાધુસઙ્ગશ્ ચ વિચારો ઽથ શમસ્ તથા । એત એવ ભવામ્ભોધાવ્ ઉપાયાસ્ તરણે નૃણામ્
સંતોષ, સારા માણસોની સંગત, વિચાર અને મનની શાંતિ—આ જ લોકો માટે સંસારના મહાસાગર પાર કરવા માટેના ઉપાય છે.
સન્તોષઃ પરમો લાભસ્ સત્સઙ્ગઃ પરમા ગતિઃ । વિચારઃ પરમં જ્ઞાનં શમો હિ પરમં સુખં
સંતોષ એ સૌથી મોટું લાભ છે, સારા લોકોની સંગત એ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે, વિચાર એ સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે અને મનની શાંતિ ખરેખર સૌથી મોટું સુખ છે.
ચત્વાર એતે વિમલા ઉપાયા ભવભેદને । યૈર્ અભ્યસ્તાસ્ ત ઉત્તીર્ણા મોહવારેર્ ભવાર્ણવાત્
આ ચાર નિર્મળ ઉપાય, જ્યારે નિયમિતપણે અપનાવાય, ત્યારે સંસારના બંધનો તોડી નાખે છે; જેમણે આને પકડી લીધા છે, તેઓ મોહ અને સંસારના મહાસાગરથી પાર ઉતરી જાય છે.
એકસ્મિન્ન્ એવ ચૈતેષામ્ અભ્યસ્તે વિમલોદયે । ચત્વારો ઽપિ કિલાભ્યસ્તા ભવન્તિ સુધિયાં વર
જ્યારે આમાંથી કોઈ એકનો અભ્યાસ થાય છે અને મન શુદ્ધ જાગૃતિ પામે છે, ત્યારે બુદ્ધિશાળી લોકો કહે છે કે ચારેયનો પણ પૂર્ણ અભ્યાસ થઈ જાય છે.
એકો ઽપ્ય્ એકો ઽપિ સર્વેષાં એષાં પ્રસવભૂર્ ઇવ । સર્વસંસિદ્ધયે તસ્માદ્ યત્નેનૈકં સમાશ્રયેત્
આમાંથી એક પણ બધાનો મૂળ સ્ત્રોત બને છે; એટલે સંપૂર્ણ સિદ્ધિ માટે, ઓછામાં ઓછું એક thing દૃઢતાપૂર્વક અપનાવવું જોઈએ.
સત્સમાગમસન્તોષવિચારાસ્ ત્વ્ અવિચારિતમ્ । પ્રવર્તન્તે શમે સ્વચ્છે વહનાનીવ સાગરે
સજ્જનોની સંગતિ, સંતોષ, વિચાર અને શાંતિ—જ્યારે મન સ્વચ્છ બને છે ત્યારે, એ બધું જાણે સાગરમાં નદીઓ આપોઆપ વહે છે એમ, સ્વયં પ્રગટે છે.
વિચારસન્તોષશમાસ્ સત્સમાગમશાલિનિ । પ્રવર્તન્તે શ્રિયો જન્તૌ કલ્પવૃક્ષાશ્રિતે યથા
જેને સજ્જનોની સંગતિમાં આનંદ આવે છે, તેમાં વિચાર, સંતોષ અને શાંતિ એવી રીતે વિકસે છે જેમ કે કલ્પવૃક્ષની છાયામાં ધન-સંપત્તિ વધે છે.
વિચારશમસત્સઙ્ગાસ્ સન્તોષવતિ માનવે । પ્રવર્તન્તે પ્રપૂર્ણેન્દૌ સૌન્દર્યાદ્યા ગુણા ઇવ
વિચાર, શાંતિ અને સદ્ગત લોકોની સંગત એવા મનુષ્યમાં જાગે છે, જે મનમાં સંતોષ ધરાવે છે; જેમ પૂર્ણ ચાંદનીમાં સૌંદર્ય અને બીજા ગુણો દેખાય છે તેમ.
સત્સઙ્ગસન્તોષશમા વિચારવતિ સન્મતૌ । પ્રવર્તન્તે મન્ત્રિવરે રાજનીવ જયશ્રિયઃ
જેને વિચારનું મહત્ત્વ સમજાય છે, તેમાં સદ્ગત લોકોની સંગત, સંતોષ અને શાંતિ એમના ગુણો પ્રગટે છે; જેમ બુદ્ધિશાળી મંત્રી સાથે રાજાને વિજય અને સમૃદ્ધિ મળે છે તેમ.
તસ્માદ્ એકતમં નિત્યમ્ એતેષાં રઘુનન્દન । પૌરુષેણ મનો જિત્વા યત્નેનાભ્યાહરેદ્ ગુણમ્
અત્યારે, રઘુના વંશજ, હંમેશા પુરુષાર્થથી મનને જીતો અને આ ગુણોમાંથી ઓછામાં ઓછો એક ગુણ પ્રયત્નપૂર્વક અપનાવો.
પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય જિત્વા ચિત્તમતઙ્ગજમ્ । યાવદ્ એકો ગુણો નાપ્તસ્ તાવન્ નાસ્ત્ય્ ઉત્તમા ગતિઃ
ઉચ્ચતમ પુરુષાર્થનો આશરો લઈને અને મનના હાથીને વશમાં કરીને, જ્યાં સુધી એક પણ ગુણ પ્રાપ્ત થયો નથી, ત્યાં સુધી શ્રેષ્ઠ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થતી નથી.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન દન્તૈર્ દન્તાન્ વિચૂર્ણયત્ । યાવન્ નાભિનિવિષ્ટં તે મનો રામ ગુણાર્જને
હે રામ, દૃઢ પ્રયત્નથી, દાંત પર દાંત દબાવીને, તું તારા મનને ગુણ મેળવવામાં પૂરેપૂરું લગાડી દે, જ્યાં સુધી તે સંપૂર્ણ રીતે ગુણ પ્રાપ્ત કરવા માટે સ્થિર ન થાય.
દેવો ભવાથ યક્ષો વા પુરુષઃ પાદપો ઽથ વા । તાવત્ તવ મહાબાહો નોપાયો ઽસ્તીહ કશ્ચન
હે મહાબાહુ, તું દેવ હોય કે યક્ષ, માનવ હોય કે વૃક્ષ — અહીં તારા માટે બીજું કોઈ પણ ઉપાય નથી.
એકસ્મિન્ન્ એવ ફલિતે ગુણે બલમ્ ઉપાગતે । ક્ષીયન્તે સર્વ એવાશુ દોષા વિષદચેતસઃ
જ્યારે એકપણ ગુણ ફળીફૂલે અને બળ મળે, ત્યારે જેનું મન નિર્મળ હોય તેમાં બધા દોષો તરત નાશ પામે છે.
ગુણે વિવૃદ્ધે વર્ધન્તે ગુણા દોષક્ષયાવહાઃ । દોષે વિવૃદ્ધે વર્ધન્તે દોષા ગુણવિનાશિનઃ
જ્યારે ગુણ વધે છે, ત્યારે એવા ગુણો વધે છે જે દોષોનો નાશ કરે છે; અને જ્યારે દોષો વધે છે, ત્યારે એવા દોષો વધે છે જે ગુણોનો નાશ કરે છે.
મનોમહાવને હ્ય્ અસ્મિન્ વેગિની વાસનાસરિત્ । શુભાશુભબૃહત્કૂલા નિત્યં વહતિ જન્તુષુ
આ મનના વિશાળ જંગલમાં વાસનાની વહેતી નદી ઝડપથી વહે છે, જે સારા અને ખરાબ એવા મોટા કાંઠાઓ ધરાવે છે અને હંમેશા જીવોને વહન કરે છે.
સા હિ સ્વેન પ્રયત્નેન યસ્મિન્ન્ એવ નિપાત્યતે । કૂલે તેનૈવ વહતિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ
પોતાના પ્રયાસથી આ નદી જેને તરફ વાળવામાં આવે છે, એ જ કાંઠે વહે છે; તેથી, તું પણ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે તેમ જ કર.
પુરુષયત્નજવેન મનોવને શુભતટાનુગતાં ક્રમશઃ કુરુ । વરમતે નિજભાવમહાનદીમ્ ઇહ હિ તેન મનાગ્ અપિ નોહ્યસે
માણસના પ્રયત્નથી મનની નદીને ધીરે ધીરે સારા કાંઠે લઈ જ; પોતાના સ્વભાવની મહાન ધારા અહીં સ્થાપિત કર, કારણ કે પછી તને જરા પણ અવરોધ નહીં આવે.
એવમ્ આત્તવિવેકો યસ્ સ ભવાન્ ઇવ રાઘવ । યોગ્યો જ્ઞાનગિરશ્ શ્રોતું રાજેવ નયભારતીઃ
જેને તારી જેમ વિવેક પ્રાપ્ત થયો છે, એ જ્ઞાનની વાતો સાંભળવા યોગ્ય છે, જેમ રાજા રાજ્યની નીતિ સાંભળવા યોગ્ય હોય છે.
અવદાતો ઽવદાતસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય મહાશયઃ । જડસઙ્ગોજ્ઝિતો યોગ્યશ્ શરદીન્દોર્ યથા નભઃ
જેનું ચિત્ત શુદ્ધ છે, જ્ઞાનમાં વિશાળ છે, જડતાથી દૂર છે, યોગ માટે યોગ્ય છે, અને જેમ શરદપૂનમનો ચાંદો આકાશમાં નિર્મળ દેખાય છે, એમ તે પણ નિર્મળ છે.
ત્વમ્ એતયાખણ્ડિતયા ગુણલક્ષ્મ્યા સમાશ્રિતઃ । મનોમોહહરં વાક્યં વક્ષ્યમાણમ્ ઇદં શૃણુ
તમે આ અખંડ ગુણસંપત્તિથી યુક્ત છો; હવે હું જે મનના મોહને દૂર કરે છે એવા વચનો કહેવા જઈ રહ્યો છું, તે ધ્યાનથી સાંભળો.
પુણ્યકલ્પદ્રુમો યસ્ય ફલભારાનતસ્ સ્થિતઃ । મુક્તયે જાયતે જન્તોસ્ તસ્યેદં શ્રોતુમ્ ઉદ્યમઃ
જેના પુણ્યરૂપી વૃક્ષે ફળોથી વાંકડું થઈ ઊભું છે, તેના માટે આ સાંભળવાનો પ્રયાસ આત્માની મુક્તિ માટે જન્મે છે.
પાવનાનામ્ ઉદારાણાં પરબોધૈકદાયિનામ્ । વચસાં ભાજનં ભૂત્યૈ ભવ્યો ભવતિ નાધમઃ
પવિત્ર, ઉદાર અને પરમ જ્ઞાન આપનારા વચનો સમૃદ્ધિના પાત્ર છે; સાચા યોગ્ય મનુષ્ય જ તેને પ્રાપ્ત કરે છે, નાદાન નહીં.