રુદ્રસ્ ત્વ્ અનુત્તરજ્ઞાનવિલાસૈકતયા તયા । સ્વમ્ અશેષમ્ ઉદન્તં તમ્ અપશ્યત્ પ્રાક્તનં ધિયા
રુદ્રે સર્વોચ્ચ જ્ઞાનના રમણમાં એકરૂપ થઈ, પોતાની પેહેલી આખી અવસ્થાને જૂની સ્મૃતિથી જોઈ લીધી.
નિરાવરણવિજ્ઞાનવપુસ્ સ ભગવાન્ હરઃ । ઉવાચ સ્વયમ્ એકાન્તે સ્વસ્વપ્નશતવિસ્મિતઃ
જે ભગવાન હર, જેમનું સ્વરૂપ અવરોધરહિત જ્ઞાન છે, એ એકાંતમાં પોતે જ, પોતાના અનેક સ્વપ્નોથી આશ્ચર્યચકિત થઈ, બોલ્યા.
અહો નુ ચિત્રા માયેયં બત વિશ્વવિમોહિની । અસત્ય્ એવાપિ સદ્રૂપા સુરૂઢા મરુવારિવત્
આહા, ખરેખર આ માયા કેટલી અદભુત છે! આખા જગતને ભ્રમમાં મૂકનાર છે—અસત્ય હોવા છતાં સાચી જેવી દેખાય છે, રણની મૃગજળ જેવી દૃઢ છે.
ઇદમ્પ્રથમમ્ આક્રાન્તચેત્યો ઽહં ચિત્તતાં ગતઃ । પૂર્વસમ્પન્નસર્ગસ્થગગનાદિવિભાવનાત્
પ્રથમ તો, જ્યારે મારું મન આમાં ફસાઈ ગયું, ત્યારે હું ચિત્તરૂપ થયો અને પેહેલા સર્જનના આકાશાદિ તત્વોને જાણ્યો.
યદૃચ્છાસ્થિતજીવત્વો ભૂતતન્માત્રરઞ્જિતઃ । કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં સર્ગે ભિક્ષુર્ અક્ષુભિતો ઽભિતઃ
મારી જીંદગી યથાસંભવ ચાલતી હતી, પંચમહાભૂતોથી રંગાઈને, કોઈ એક સર્જનમાં હું ભિક્ષુક બન્યો હતો અને સર્વ રીતે નિશ્ચલ રહ્યો હતો.
તેનાલયનિબદ્ધેન બહિસ્ સ્વૈરવિહારિતા । લીલાવિલુલિતાકારા યદા રમ્યેતિ ભાવિતા
આવી રીતે ઘર બાંધીને, હું બહાર મનમુકી રીતે ફરતો રહ્યો; જ્યારે આ દેહ લીલા કરીને હલતો હતો, ત્યારે તેને આનંદદાયક માનવામાં આવતો હતો.
સર્વભાવોપમર્દેન તદભ્યાસવશાત્ તદા । તામ્ એવ સો ઽન્વભૂદ્ ભિક્ષુસ્ ત્યક્ત્વાન્યં મનનોદયમ્
બધી સ્થિતિઓનો નાશ કરીને, એ અભ્યાસના બળે, એ ભિક્ષુક એ જ બની ગયો, બીજા કોઈ વિચાર ઉદ્ભવે તે પહેલાં જ તેને ત્યજી દીધા.
ચમત્કૃતિશ્ ચેતસિ યા રૂઢા સૈવ વિજૃમ્ભતે । વલ્લી ત્યજતિ નૈદાઘી પીતમ્ અપ્ય્ અમ્બુ માધવમ્
જે અદ્દભુતતા મનમાં ઊંડે વસી ગઈ છે, એ જ ફૂટી નીકળે છે; જેમ ઉનાળાની વેલ વસંતનું પાણી પી લીધા પછી પણ છોડતી નથી.
સ ભિક્ષુર્ જીવટો ભૂત્વા જન્તુર્ જરઢવાસનઃ । તેષુ દેશેષુ બભ્રામ રન્ધ્રેષ્વ્ ઇવ પિપીલકઃ
એ ભિક્ષુક, જીવતો બની, વૃદ્ધ વૃત્તિઓ ધરાવતો પ્રાણી હતો; એ અનેક સ્થળોએ એમ ભટકતો હતો જેમ કે ચીંટી છિદ્રોમાંથી જાય છે.
આત્મનિ દ્વિજભક્તત્વાત્ સો ઽપશ્યદ્ દ્વિજતામ્ અથ । ભાવો ભાવવિપર્યાસે બલવાન્ એવ વર્ધતે
પોતાના અંતરમાં દ્વિજ પ્રત્યે ભક્તિ હોવાથી, પછી એને દ્વિજપદનું દર્શન થયું; ખરેખર, જ્યારે મનનો ભાવ બદલે છે ત્યારે એ વધુ જ પકડુ બની જાય છે.
સામન્તતામ્ અવાપાસૌ વિપ્રસ્ સતતચિન્તિતામ્ । સાતત્યેન રસઃ પીતઃ ફલતામ્ એતિ પાદપે
એ બ્રાહ્મણ સતત વિચારતો રહ્યો તેથી એને સામંતપદ પ્રાપ્ત થયું; જેમ વૃક્ષ સતત રસ પીવે છે તો પછી ફળ આપે છે, તેમ.
રાજ્યાર્થધર્મકાર્યાણાં કર્તૃત્વાત્ સો ઽભવન્ નૃપઃ । સ કામુકતયા રાજા સુરસ્ત્રીત્વમ્ અવાપ હ
રાજ્ય, ધર્મ અને ફરજના કાર્યો કરવા કારણે એ રાજા થયો; અને ઇચ્છાવશ, એ રાજાએ દેવસ્ત્રીનું રૂપ મેળવ્યું.
લોલલોચનલોભેન સા મૃગી રસશાલિની । બભૂવ વાસનામોહસ્ ત્વ્ અહો દુઃખાય જન્તુષુ
આ અસ્થિર આંખોની લાલચથી એ હરણ બની, જે સ્વાદથી ભરપૂર હતી; ખરેખર, વાસનાનું મોહ જીવોમાં દુઃખ લાવે છે.
મૃગી સતતચિત્તસ્થા બભૂવ વિપિને લતા । અવશ્યમ્ભાવિ લવનં લતિકાનુબભૂવ હ
હરણનું મન હંમેશાં એકાગ્ર રહેતું, તે જંગલમાં લતા બની ગઈ; અને એ લતાએ અનિવાર્ય રીતે મીઠાશનો સ્વાદ અનુભવ્યો.
અન્તસ્સઞ્જ્ઞાચિરાભ્યસ્તં ભ્રમરત્વમ્ અથાત્મનિ । સાપશ્યદ્ ભાવમર્દેન સદાતદ્ભાવભાવિતા
અંદરથી લાંબા સમયથી ભમરો બનવાની લાગણીનું અભ્યાસ કરવાથી, એ સ્ત્રીએ પોતાના સ્વભાવના બળે એ અવસ્થાને અનુભવી, કારણ કે એ હંમેશાં એ જ ભાવમાં લીન રહી.
સ વારણખુરક્ષોદમ્ અનુભૂયાથ ભાવિતમ્ । ભૂયો ભૂયઃ પ્રબભ્રામ મહાસંસૃતિવિભ્રમાન્
એ હાથીના પગના ખુરથી પીસાવાનો અનુભવ કરીને, એ પ્રભાવિત થઈ, ફરી ફરી મહાન સંસારના ભમણમાં ભટકતી રહી.
સંસારશતપર્યન્તે રુદ્રસ્ સો ઽયમ્ અહં સ્થિતઃ । અસ્મિન્ સંસારસંરમ્ભે સ્વમનોમાત્રસમ્ભૃતે
અનંત જન્મમરણના અંતે, હું, રુદ્ર, અહીં સ્થિર થયો છું—આ સંસારના ઘમાસાણમાં, જે માત્ર મારા મનથી જ ઊભું છે.
એવં સંશાન્તરૂપાસુ સંસારારણ્યભૂમિષુ । બહ્વીષ્વ્ અહમ્ અભિભ્રાન્તસ્ ત્વ્ અશૂન્યાસ્વ્ ઇવ ભૂરિશઃ
આ રીતે, સંસારના અનેક રૂપો અને જગતના વન જેવા વિસ્તારોમાં, હું અનેક જગ્યાએ ભટક્યો છું, જાણે એ જગ્યા ખાલી ન હોય, પણ અનેક જીવોથી ભરેલી હોય.
કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં સર્ગે ત્વ્ અહં જીવટનામકઃ । કસ્મિંશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ વસુધાધિપઃ
ક્યારેક કોઈ સર્જનમાં હું જીવત નામે જીવ હતો, ક્યાંક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો, તો ક્યાંક ધરતીનો રાજા પણ થયો હતો.
હંસઃ પદ્મવને ભૂત્વા વિન્ધ્યકચ્છે ચ વારણઃ । હરિણો હેહયાદ્રૌ ચ દશામ્ અહમ્ ઇમાં ગતઃ
ક્યારેક હું કમળના તળાવમાં હંસ થયો, વિંધ્ય પર્વતની કાંઠે હાથી થયો, હેહય પર્વતમાં હરણ પણ થયો—આ રીતે અનેક અવસ્થાઓમાંથી પસાર થયો છું.
અત્ર વર્ષસહસ્રાણિ ચતુર્યુગશતાનિ ચ । સમતીતાન્ય્ અનન્તાનિ દિનર્તુરચિતાનિ ચ
અહીં હજારો વર્ષો અને સૈંકડો ચતુર્યુગો વીતી ગયા છે, અને અનગણિત દિવસો તથા ઋતુઓ પણ પસાર થઈ ગઈ છે.
મમ પ્રથમમ્ એવ પ્રાક્સ્ફુરિતસ્ય પરાત્ પદાત્ । સત્ત્વજાતિતયા રૂઢો ભિક્ષુત્વે યો જ્ઞતાક્રમઃ
મારે સર્વપ્રથમ પરમાત્મામાંથી પ્રગટ થવાથી પણ પહેલાં, જ્યારે હું ભિક્ષુ તરીકે સત્વગુણમાં સ્થિર હતો, ત્યારે જે નિયમ અને સાધના મેં મેળવી હતી, એ મને જાણીતી હતી.
ભૂયો ભૂયો ઽપ્ય્ અતિક્રમ્ય ગતસ્ય બ્રહ્મહંસતામ્ । સ એવ પ્રાક્તનો ઽભ્યાસઃ ફલિતસ્ સઙ્ગમોદયાત્
પુનઃ પુનઃ અનેક અવસ્થાઓમાંથી પસાર થયા પછી અને બ્રહ્મહંસની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ, એ જ પહેલાની સાધના સંગના ઉદયથી ફળ આપી છે.
દૃઢાભ્યાસો ય એવાસ્ય જીવસ્યોદેત્ય્ અવિઘ્નતઃ । યોન્યન્તરશતેનાપિ તમ્ એવૈષો ઽનુધાવતિ
જે દૃઢ અભ્યાસ આ જીવમાં અવરોધ વિના ઊભો થાય છે, એ પછી પણ—even after a hundred different births—એ જ અભ્યાસને એ સતત અનુસરે છે.
કાકતાલીયયોગેન કદાચિત્ સાધુસઙ્ગમાત્ । અશુભો વાસનાભ્યાસો જીવસ્ય વિનિવર્તતે
ક્યારેક અચાનક સંજોગે, કે સારા માણસોનું સંગ થવાથી, જીવમાં રહેલી ખરાબ વૃત્તિઓની આદત છૂટી જાય છે.
સઙ્ગત્યાદિકમ્ એવૈષ કેવલં સ્વોદયં પ્રતિ । પ્રાક્તનો વાસનાભ્યાસો હેતું લઘુમ્ અપેક્ષતે
આવો સંગાદિ અનુભવ માત્ર પોતાના ભાગ્ય પ્રમાણે જ થાય છે; જૂની વૃત્તિઓને બદલવા માટે બહુ મોટો કારણ જોઈએ નહીં.
યદ્ યદ્ અભ્યસ્યતે ઽજસ્રમ્ અન્યદેહાન્તરે ઽપિ ચ । જાગ્રત્સ્વપ્નેષ્વ્ અસદ્ અપિ તત્ સદ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે
જે કંઈ વારંવાર કરવામાં આવે છે, એ બીજી દેહમાં, જાગૃત કે સ્વપ્ન અવસ્થામાં—even અસત્ય હોય તો પણ—સત્ય જેવું અનુભવાય છે.
તત્ તદ્ અર્થક્રિયાકારિ દુઃખાય ચ સુખાય ચ । ઉદેતિ ભાવના તસ્માદ્ ભાવનાભાવનં જયઃ
આ કલ્પના ક્યારેક દુઃખ આપે છે, ક્યારેક આનંદ આપે છે; એટલે સાચો વિજય તો કલ્પનાનો અંત લાવવામાં છે.
ભાવનૈવ સ્વમ્ આત્માનં દેહો ઽયમ્ ઇતિ પશ્યતિ । સ્વસત્તામાત્રવિસ્તારં તં ગુલ્મત્વમ્ ઇવાઙ્કુરઃ
માત્ર કલ્પના જ પોતાને આ શરીર તરીકે જુએ છે, જ્યારે એ તો પોતાની જ સત્તાનો ફેલાવો છે, જેમ કે એક અંકુર માત્ર ઝાડના ફેલાવાનો જ ભાગ છે.
ભાવના પ્રેક્ષ્યમાણૈષા ન કિઞ્ચિદ્ અપિ શિષ્યતે । નૈવ વિદ્યત એવેતિ તદ્ભ્રમેણાલમ્ અસ્તુ નઃ
જ્યારે આપણે આ કલ્પનાને ધ્યાનથી નિહાળીએ છીએ, ત્યારે કંઈ જ બાકી રહેતું નથી; ખરેખર એ તો અસ્તિત્વ જ ધરાવતું નથી—આ ભ્રમને હવે છોડીએ.