ષટ્પદો વિજહારાથ વને વનલતાસ્વ્ અસૌ । પદ્મિનીષુ ચ ફુલ્લાસુ તરુણીષ્વ્ ઇવ વલ્લભઃ
પછી એ મધમાખી જંગલમાં લતાવૃક્ષો વચ્ચે ફરતી રહી, જેમ કોઈ પ્રેમી ખીલેલા કમળોમાં અને યુવાન કન્યાઓમાં આનંદ માણે છે.
બિમ્બાધરં વિદલયન્ સ્વાદયન્ કૌસુમં મધુ । સ્વપન્ કુસુમશય્યાસુ ભુક્ત્વા વલ્લીવિલાસિનીઃ
એ ફૂલોનું મધ ચાખતી, ફૂલની પાંખડીઓ જેવી ઓઠાંનો સ્વાદ લેતી, લતાવૃક્ષોની સુંદરતાનો આનંદ માણીને ફૂલની પાંખડીઓના પથાર પર આરામથી સુઈ રહી.
સ બભૂવ સરોજિન્યાં વ્યસની બિસનાલવત્ । ક્વચિદ્ એવ રતિં યાતિ ચેતો જડમતેર્ અપિ
એ કમળમાં એવો મગ્ન થઈ ગયો, જેમ કમળના ડાંગરમાં રહેલો તંતુ હોય છે; મૂર્ખ મન પણ ક્યારેક ક્યાંક આનંદ પામે છે.
તામ્ આજગામ નલિનીં પરિલોડયિતું ગજઃ । રમ્યવસ્તુક્ષયાયૈવ મૂઢાનાં જૃમ્ભતે મનઃ
પછી એક હાથી એ કમળને ચકનાચૂર કરવા આવ્યો; જેમ મૂર્ખ મન હંમેશાં સુંદર વસ્તુઓના વિનાશ માટે જ ચિંતિત રહે છે.
નલિનીમથનેનૈવ સમં તેન સ ષટ્પદઃ । ગુણવત્તાન્તરે રૂઢિર્ ઇવ ચૂર્ણત્વમ્ આયયૌ
જેમ કમળને દબાવતાં મધમાખી પણ એની સાથે પીસાઈ જાય છે, એમ ગુણો બદલાય ત્યારે શરીર પણ લોહી સૂકાઈ ધૂળ બને એ રીતે નાશ પામે છે.
ભ્રમરો વારણાલોકાદ્ વારણાલોકભાવનાત્ । દદર્શાત્માનમ્ આલોલમત્તહસ્તિતયોદિતમ્
મધમાખીએ જ્યારે હાથીને જોયો અથવા હાથીને જોવાની કલ્પના કરી, ત્યારે એને એવું લાગ્યું કે જાણે એ પોતે જ ઉશ્કેરાયેલું અને મસ્ત હાથી બની ગયું હોય.
શુષ્કસાગરગમ્ભીરે ગજઃ ખાતે પપાત હ । તમોઘનઘને શૂન્યે સંસાર ઇવ જીવકઃ
હાથી ઊંડા અને સૂકા ખાડામાં પડી ગયો, જેમ જીવ આત્મા ઘન અંધકારથી ભરેલા શૂન્ય સંસારમાં પડી જાય છે.
બભૂવ વલ્લભો રાજ્ઞો મહાન્ પરબલાન્તકઃ । સદા મદબલક્ષીવો ઘૂર્ણન્ન્ ઇવ નિશાચરઃ
એ રાજાનો પ્રિય બની ગયો, શત્રુઓનો વિનાશક અને હંમેશા શક્તિના ઘમંડમાં મસ્ત, જાણે કોઈ રાત્રિચર ભટકતો હોય એમ.
કદાચિદ્ અરિનિસ્ત્રિંશચ્છિન્નસ્ સો ઽસ્તમ્ ઉપાયયૌ । વિવેકાસિલતાલૂનરૂપો જીવ ઇવાત્મનિ
ક્યારેક શત્રુએ તલવારથી કાપી નાખતાં, એનો અંત આવ્યો — જેમ વિવેક રૂપે પથ્થર ગુમાવતાં જીવ આત્મામાં પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી બેસે છે.
પશ્યન્ ગજઘટાકુમ્ભમણીન્ પ્રોચ્છલિતાન્ અલીન્ । ઉત્ક્રામન્ સ ગજાજ્ જીવો ભૂયો દ્રાગિત્ય્ અભૂદ્ અલિઃ
હાથીના શીંગારની મણિઓ અને ઘડાઓમાંથી મોતી છૂટા પડેલા જોઈ, એ જીવ હાથીમાંથી બહાર નીકળી ઝડપથી ફરીથી મધમાખી બની ગયો.
સેવમાનો વનલતાઃ પુનર્ આયાત્ સ પદ્મિનીમ્ । દુસ્તરો હિ ચિરાભ્યાસો વાસનાનામ્ અબોધતઃ
ફરીથી વનમાં લતાવૃક્ષો વચ્ચે ફરતો એ પદ્મી તળાવ પાસે પાછો આવ્યો — કારણ કે અજ્ઞાનમાં જૂની વાસનાઓનો વળાવો સહેલાઈથી છૂટતો નથી.
તત્ર હસ્તિખુરાક્રાન્ત્યા પુનર્ આચૂર્ણતાં યયૌ । પાર્શ્વસ્થહંસસંવિત્ત્યા બભૂવ કલહંસકઃ
ત્યાં ફરી હાથીના પગ નીચે આવીને એ ચૂર્ણ થઈ ગયો; પણ બાજુમાં રહેલા હંસની જાણથી એ નવતર હંસ બની ગયો.
સ હંસઃ ફુલ્લપદ્માસુ સરસીષુ ચિરં ચરન્ । કદાચિદ્ બહુભિર્ હંસૈસ્ સઙ્ગતો વિરરાજ હ
એ હંસ લાંબા સમય સુધી ખીલેલા કમળો વચ્ચે સરોવરોમાં ફરતો રહ્યો. ક્યારેક તે ઘણા હંસો સાથે મળીને વધુ તેજસ્વી લાગતો.
બ્રહ્મહંસાત્મિકા સંવિદ્ અશબ્દાર્થવતી મનાક્ । તત્ર પુસ્ફોર તસ્યાન્તઃ પ્રાગ્જાણ્ડરસબર્હિવત્
ત્યાં, બ્રહ્મહંસરૂપ ચેતના, જે શબ્દોથી પર છે, એ અચાનક અંદર ખીલી ઉઠી, જેમ હંસના ઈંડામાંથી નરમ પાંખો ઉગે છે.
સ તાં વિભાવયન્ દૂરાદ્ દૃઢં દાશેષુણા હતઃ । તત્સંવિત્ત્યનુસન્ધાનાજ્ જાતઃ પદ્મજસારસઃ
તેને દૂરથી જોઈને, તે મજબૂત શિકારીના તીરે ઘાયલ થયો. પણ એ ચેતનાની યાદથી, તે ફરી કમળમાં વસતા હંસ તરીકે જન્મ્યો.
તત્રાતિસન્તતવિવેકવચોવિલાસૈર્ આબોધિતો ઽધિગતપાવનવસ્તુદૃષ્ટિઃ । મુક્તસ્ સ્થિતો નનુ યુગાન્તવિધૌ વિદેહમુક્તેન તેન કિલ ભાવ્યમ્ અવશ્યમ્ એવ
ત્યાં સતત વિવેક અને અવિવેકના રમણથી તે જાગૃત થયો અને શુદ્ધ તત્ત્વનું દર્શન પ્રાપ્ત કર્યું. મુક્ત બનીને રહ્યો અને યુગના અંતે, તે નિશ્ચિતપણે શરીરવિહિન મુક્તિ પામશે.
સ કદાચિદ્ દદર્શાથ રુદ્રં રુદ્રપુરે ખગઃ । વૈરિઞ્ચનલિનીનાલલીલાલાનેભલીલયા
ક્યારેક એ પંખીએ રુદ્રપુરમાં રુદ્રને જોયા, જે બ્રહ્માના કમળ સરોવરનાં આનંદમાં લીન હતા.
તત્ર બુદ્ધિર્ અભૂત્ તસ્ય રુદ્રો ઽહમ્ ઇતિ નિશ્ચિતા । પ્રતિબિમ્બં વરાદર્શે ઝગિત્ય્ એવ હિ બિમ્બતિ
ત્યાં એના મનમાં સ્પષ્ટ વિચાર આવ્યો: 'હું રુદ્ર છું', જેમ નિર્વિકાર દર્પણમાં પ્રતિબિંબ તરત દેખાય છે.
રુદ્રીભૂતવપુસ્ તત્ર તનું તત્યાજ તામ્ અસૌ । ગન્ધઃ પવનતાં ગચ્છન્ કુસુમસ્તબકં યથા
પછી એ પંખીએ રુદ્રનું રૂપ ધારણ કરીને પોતાની જૂની દેહ છોડી દીધી, જેમ સુગંધ પવન બની જાય છે કે ફૂલોનો ગુચ્છ વિખેરાઈ જાય છે.
રુદ્રો ઽથ રુદ્રભવને વિજહાર યદૃચ્છયા । તૈસ્ તૈશ્ શિવપુરાચારૈર્ ગણગોષ્ઠીગરિષ્ઠયા
પછી રુદ્ર રૂપે એ રુદ્રભવનમાં મનમુકીણે ફરવા લાગ્યા અને શિવપુરના વિવિધ રીતરિવાજોમાં, શિવના ગણો સાથે આનંદ માણ્યો.
રુદ્રસ્ ત્વ્ અનુત્તરજ્ઞાનવિલાસૈકતયા તયા । સ્વમ્ અશેષમ્ ઉદન્તં તમ્ અપશ્યત્ પ્રાક્તનં ધિયા
રુદ્રે સર્વોચ્ચ જ્ઞાનના રમણમાં એકરૂપ થઈ, પોતાની પેહેલી આખી અવસ્થાને જૂની સ્મૃતિથી જોઈ લીધી.
નિરાવરણવિજ્ઞાનવપુસ્ સ ભગવાન્ હરઃ । ઉવાચ સ્વયમ્ એકાન્તે સ્વસ્વપ્નશતવિસ્મિતઃ
જે ભગવાન હર, જેમનું સ્વરૂપ અવરોધરહિત જ્ઞાન છે, એ એકાંતમાં પોતે જ, પોતાના અનેક સ્વપ્નોથી આશ્ચર્યચકિત થઈ, બોલ્યા.
અહો નુ ચિત્રા માયેયં બત વિશ્વવિમોહિની । અસત્ય્ એવાપિ સદ્રૂપા સુરૂઢા મરુવારિવત્
આહા, ખરેખર આ માયા કેટલી અદભુત છે! આખા જગતને ભ્રમમાં મૂકનાર છે—અસત્ય હોવા છતાં સાચી જેવી દેખાય છે, રણની મૃગજળ જેવી દૃઢ છે.
ઇદમ્પ્રથમમ્ આક્રાન્તચેત્યો ઽહં ચિત્તતાં ગતઃ । પૂર્વસમ્પન્નસર્ગસ્થગગનાદિવિભાવનાત્
પ્રથમ તો, જ્યારે મારું મન આમાં ફસાઈ ગયું, ત્યારે હું ચિત્તરૂપ થયો અને પેહેલા સર્જનના આકાશાદિ તત્વોને જાણ્યો.
યદૃચ્છાસ્થિતજીવત્વો ભૂતતન્માત્રરઞ્જિતઃ । કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં સર્ગે ભિક્ષુર્ અક્ષુભિતો ઽભિતઃ
મારી જીંદગી યથાસંભવ ચાલતી હતી, પંચમહાભૂતોથી રંગાઈને, કોઈ એક સર્જનમાં હું ભિક્ષુક બન્યો હતો અને સર્વ રીતે નિશ્ચલ રહ્યો હતો.
તેનાલયનિબદ્ધેન બહિસ્ સ્વૈરવિહારિતા । લીલાવિલુલિતાકારા યદા રમ્યેતિ ભાવિતા
આવી રીતે ઘર બાંધીને, હું બહાર મનમુકી રીતે ફરતો રહ્યો; જ્યારે આ દેહ લીલા કરીને હલતો હતો, ત્યારે તેને આનંદદાયક માનવામાં આવતો હતો.
સર્વભાવોપમર્દેન તદભ્યાસવશાત્ તદા । તામ્ એવ સો ઽન્વભૂદ્ ભિક્ષુસ્ ત્યક્ત્વાન્યં મનનોદયમ્
બધી સ્થિતિઓનો નાશ કરીને, એ અભ્યાસના બળે, એ ભિક્ષુક એ જ બની ગયો, બીજા કોઈ વિચાર ઉદ્ભવે તે પહેલાં જ તેને ત્યજી દીધા.
ચમત્કૃતિશ્ ચેતસિ યા રૂઢા સૈવ વિજૃમ્ભતે । વલ્લી ત્યજતિ નૈદાઘી પીતમ્ અપ્ય્ અમ્બુ માધવમ્
જે અદ્દભુતતા મનમાં ઊંડે વસી ગઈ છે, એ જ ફૂટી નીકળે છે; જેમ ઉનાળાની વેલ વસંતનું પાણી પી લીધા પછી પણ છોડતી નથી.
સ ભિક્ષુર્ જીવટો ભૂત્વા જન્તુર્ જરઢવાસનઃ । તેષુ દેશેષુ બભ્રામ રન્ધ્રેષ્વ્ ઇવ પિપીલકઃ
એ ભિક્ષુક, જીવતો બની, વૃદ્ધ વૃત્તિઓ ધરાવતો પ્રાણી હતો; એ અનેક સ્થળોએ એમ ભટકતો હતો જેમ કે ચીંટી છિદ્રોમાંથી જાય છે.
આત્મનિ દ્વિજભક્તત્વાત્ સો ઽપશ્યદ્ દ્વિજતામ્ અથ । ભાવો ભાવવિપર્યાસે બલવાન્ એવ વર્ધતે
પોતાના અંતરમાં દ્વિજ પ્રત્યે ભક્તિ હોવાથી, પછી એને દ્વિજપદનું દર્શન થયું; ખરેખર, જ્યારે મનનો ભાવ બદલે છે ત્યારે એ વધુ જ પકડુ બની જાય છે.