સ કદાચિન્ નૃપસ્ સ્વસ્થસ્ સુષ્વાપાસ્તમિતેહિતઃ । પુરોભાવિનિજાચારસ્ સ્વં કાર્યમ્ ઇવ કારણે
ક્યારેક એ રાજા આરામમાં હતો, ઊંઘમાં તેની બધી ક્રિયાઓ શાંત થઈ ગઈ હતી; એ સમયે તેણે આગોતરા જે વર્તન થવાનું હતું, તેનું અનુભવ કર્યું, જેમ કારણમાં પરિણામ રહેલું હોય છે.
અપશ્યદ્ આત્મનિ સ્વપ્ને સુરસ્ત્રીત્વમ્ અનિન્દિતમ્ । વૃક્ષઃ કેસરસોલ્લાસો મઞ્જરીત્વમ્ ઇવોદિતમ્
સપનામાં તેણે પોતાને નિર્દોષ દેવસ્ત્રી તરીકે જોયો, જેમ વૃક્ષમાં કેસર ફૂટી નીકળે ત્યારે તે મંજરીરૂપે દેખાય છે.
સા રેમે સુરસેનાસુ દેવોદ્યાનસ્થલીષુ ચ । ક્ષીરામ્ભોધિતરઙ્ગેષુ લોલેવ હરિવલ્લભા
તે દેવસેના વચ્ચે અને દેવતાઓના બગીચાઓમાં, દૂધના દરિયાના તરંગો પર, હરિપ્રિય લક્ષ્મી જેવી આનંદમાં રહી.
સુષ્વાપ સૈકદા બાલા મત્તોદ્યાનલતાગૃહે । સંશાન્તસ્વમનસ્સ્પન્દં ગન્ધલેખેવ પઙ્કજે
એક વખત, એ બાળાએ મદમસ્ત બગીચાની વેલીઓની છાંયમાં સુઈ રહી, મનના બધા હલનચલન શાંત થઈ ગયા, જેમ કે કમળમાં સુગંધની ઝાંખી રહે છે.
દદર્શાત્મન્ય્ અથ સ્વપ્ને સંસર્ગવશતોદિતમ્ । મૃગીત્વમ્ આત્મનિ સ્વૈરમ્ આવર્તત્વમ્ ઇવામ્બુતા
પછી, સ્વપ્નમાં, સંગતિના પ્રભાવથી, એને પોતાને હરણ તરીકે જોયું, પોતાની અંદર સ્વતંત્ર રીતે ફરતી, જેમ પાણી ઘૂમરાળામાં ફરતું હોય.
સા મૃગી લોલનયના કદાચિન્ નિદ્રયાહૃતા । સ્વપ્ને દદર્શ વલ્લીત્વં સ્વાભ્યાસાદ્ રૂઢમ્ આત્મનિ
એ હરણ, ચંચળ આંખોવાળી, એક વખત ઊંઘમાં ગરકાવ થઈ, સ્વપ્નમાં પોતાને વેલી તરીકે જોઈ, જે પોતાની જ આદતમાં મજબૂત રીતે સ્થિર હતી.
તિર્યઞ્ચો ઽપિ પ્રપશ્યન્તિ સ્વપ્નં ચિત્તસ્વભાવતઃ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર શુકાશ્વેભસઞ્જ્ઞાસ્મરણમ્ અક્ષતમ્
પશુઓ પણ મનની સ્વભાવથી સપના જુએ છે; આ માટે ઉદાહરણ તરીકે તોતા, ઘોડા અને મધમાખીનું યાદશક્તિ ક્યારેય ઓછી થતી નથી.
સા બભૂવ લતા પુષ્પફલપલ્લવશાલિની । વનદેવીવનોદ્યાનલતાગૃહવિલાસિની
તે ફૂલ, ફળ અને કૂંપળોથી શોભાયમાન લતા બની, જંગલની દેવીના બગીચા અને લતાગૃહોમાં આનંદ માણતી હતી.
બીજાન્તસ્સ્થાઙ્કુરાકારરૂપયેહાધિરૂઢયા । સાપશ્યદ્ અન્તસ્સંવિત્ત્યા સ્ફુટં લવનમ્ આત્મનઃ
બીજની અંદર અંકુરરૂપે રહીને, તેણે પોતાની અંદરની જાગૃતિથી પોતાનો ખારો સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે અનુભવ્યો.
કઞ્ચિત્ કાલં સુષુપ્તસ્થકલયા જડતાં ઘનમ્ । અનુભૂય દદર્શાથ સ્વાત્માનં ભ્રમરં સ્થિતમ્
થોડો સમય સુધી તે ઊંઘ જેવી ઘન નિર્વિકાર અવસ્થામાં રહી, પછી તેણે પોતાને ત્યાં જ એક મધમાખી તરીકે જોયું.
ષટ્પદો વિજહારાથ વને વનલતાસ્વ્ અસૌ । પદ્મિનીષુ ચ ફુલ્લાસુ તરુણીષ્વ્ ઇવ વલ્લભઃ
પછી એ મધમાખી જંગલમાં લતાવૃક્ષો વચ્ચે ફરતી રહી, જેમ કોઈ પ્રેમી ખીલેલા કમળોમાં અને યુવાન કન્યાઓમાં આનંદ માણે છે.
બિમ્બાધરં વિદલયન્ સ્વાદયન્ કૌસુમં મધુ । સ્વપન્ કુસુમશય્યાસુ ભુક્ત્વા વલ્લીવિલાસિનીઃ
એ ફૂલોનું મધ ચાખતી, ફૂલની પાંખડીઓ જેવી ઓઠાંનો સ્વાદ લેતી, લતાવૃક્ષોની સુંદરતાનો આનંદ માણીને ફૂલની પાંખડીઓના પથાર પર આરામથી સુઈ રહી.
સ બભૂવ સરોજિન્યાં વ્યસની બિસનાલવત્ । ક્વચિદ્ એવ રતિં યાતિ ચેતો જડમતેર્ અપિ
એ કમળમાં એવો મગ્ન થઈ ગયો, જેમ કમળના ડાંગરમાં રહેલો તંતુ હોય છે; મૂર્ખ મન પણ ક્યારેક ક્યાંક આનંદ પામે છે.
તામ્ આજગામ નલિનીં પરિલોડયિતું ગજઃ । રમ્યવસ્તુક્ષયાયૈવ મૂઢાનાં જૃમ્ભતે મનઃ
પછી એક હાથી એ કમળને ચકનાચૂર કરવા આવ્યો; જેમ મૂર્ખ મન હંમેશાં સુંદર વસ્તુઓના વિનાશ માટે જ ચિંતિત રહે છે.
નલિનીમથનેનૈવ સમં તેન સ ષટ્પદઃ । ગુણવત્તાન્તરે રૂઢિર્ ઇવ ચૂર્ણત્વમ્ આયયૌ
જેમ કમળને દબાવતાં મધમાખી પણ એની સાથે પીસાઈ જાય છે, એમ ગુણો બદલાય ત્યારે શરીર પણ લોહી સૂકાઈ ધૂળ બને એ રીતે નાશ પામે છે.
ભ્રમરો વારણાલોકાદ્ વારણાલોકભાવનાત્ । દદર્શાત્માનમ્ આલોલમત્તહસ્તિતયોદિતમ્
મધમાખીએ જ્યારે હાથીને જોયો અથવા હાથીને જોવાની કલ્પના કરી, ત્યારે એને એવું લાગ્યું કે જાણે એ પોતે જ ઉશ્કેરાયેલું અને મસ્ત હાથી બની ગયું હોય.
શુષ્કસાગરગમ્ભીરે ગજઃ ખાતે પપાત હ । તમોઘનઘને શૂન્યે સંસાર ઇવ જીવકઃ
હાથી ઊંડા અને સૂકા ખાડામાં પડી ગયો, જેમ જીવ આત્મા ઘન અંધકારથી ભરેલા શૂન્ય સંસારમાં પડી જાય છે.
બભૂવ વલ્લભો રાજ્ઞો મહાન્ પરબલાન્તકઃ । સદા મદબલક્ષીવો ઘૂર્ણન્ન્ ઇવ નિશાચરઃ
એ રાજાનો પ્રિય બની ગયો, શત્રુઓનો વિનાશક અને હંમેશા શક્તિના ઘમંડમાં મસ્ત, જાણે કોઈ રાત્રિચર ભટકતો હોય એમ.
કદાચિદ્ અરિનિસ્ત્રિંશચ્છિન્નસ્ સો ઽસ્તમ્ ઉપાયયૌ । વિવેકાસિલતાલૂનરૂપો જીવ ઇવાત્મનિ
ક્યારેક શત્રુએ તલવારથી કાપી નાખતાં, એનો અંત આવ્યો — જેમ વિવેક રૂપે પથ્થર ગુમાવતાં જીવ આત્મામાં પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી બેસે છે.
પશ્યન્ ગજઘટાકુમ્ભમણીન્ પ્રોચ્છલિતાન્ અલીન્ । ઉત્ક્રામન્ સ ગજાજ્ જીવો ભૂયો દ્રાગિત્ય્ અભૂદ્ અલિઃ
હાથીના શીંગારની મણિઓ અને ઘડાઓમાંથી મોતી છૂટા પડેલા જોઈ, એ જીવ હાથીમાંથી બહાર નીકળી ઝડપથી ફરીથી મધમાખી બની ગયો.
સેવમાનો વનલતાઃ પુનર્ આયાત્ સ પદ્મિનીમ્ । દુસ્તરો હિ ચિરાભ્યાસો વાસનાનામ્ અબોધતઃ
ફરીથી વનમાં લતાવૃક્ષો વચ્ચે ફરતો એ પદ્મી તળાવ પાસે પાછો આવ્યો — કારણ કે અજ્ઞાનમાં જૂની વાસનાઓનો વળાવો સહેલાઈથી છૂટતો નથી.
તત્ર હસ્તિખુરાક્રાન્ત્યા પુનર્ આચૂર્ણતાં યયૌ । પાર્શ્વસ્થહંસસંવિત્ત્યા બભૂવ કલહંસકઃ
ત્યાં ફરી હાથીના પગ નીચે આવીને એ ચૂર્ણ થઈ ગયો; પણ બાજુમાં રહેલા હંસની જાણથી એ નવતર હંસ બની ગયો.
સ હંસઃ ફુલ્લપદ્માસુ સરસીષુ ચિરં ચરન્ । કદાચિદ્ બહુભિર્ હંસૈસ્ સઙ્ગતો વિરરાજ હ
એ હંસ લાંબા સમય સુધી ખીલેલા કમળો વચ્ચે સરોવરોમાં ફરતો રહ્યો. ક્યારેક તે ઘણા હંસો સાથે મળીને વધુ તેજસ્વી લાગતો.
બ્રહ્મહંસાત્મિકા સંવિદ્ અશબ્દાર્થવતી મનાક્ । તત્ર પુસ્ફોર તસ્યાન્તઃ પ્રાગ્જાણ્ડરસબર્હિવત્
ત્યાં, બ્રહ્મહંસરૂપ ચેતના, જે શબ્દોથી પર છે, એ અચાનક અંદર ખીલી ઉઠી, જેમ હંસના ઈંડામાંથી નરમ પાંખો ઉગે છે.
સ તાં વિભાવયન્ દૂરાદ્ દૃઢં દાશેષુણા હતઃ । તત્સંવિત્ત્યનુસન્ધાનાજ્ જાતઃ પદ્મજસારસઃ
તેને દૂરથી જોઈને, તે મજબૂત શિકારીના તીરે ઘાયલ થયો. પણ એ ચેતનાની યાદથી, તે ફરી કમળમાં વસતા હંસ તરીકે જન્મ્યો.
તત્રાતિસન્તતવિવેકવચોવિલાસૈર્ આબોધિતો ઽધિગતપાવનવસ્તુદૃષ્ટિઃ । મુક્તસ્ સ્થિતો નનુ યુગાન્તવિધૌ વિદેહમુક્તેન તેન કિલ ભાવ્યમ્ અવશ્યમ્ એવ
ત્યાં સતત વિવેક અને અવિવેકના રમણથી તે જાગૃત થયો અને શુદ્ધ તત્ત્વનું દર્શન પ્રાપ્ત કર્યું. મુક્ત બનીને રહ્યો અને યુગના અંતે, તે નિશ્ચિતપણે શરીરવિહિન મુક્તિ પામશે.
સ કદાચિદ્ દદર્શાથ રુદ્રં રુદ્રપુરે ખગઃ । વૈરિઞ્ચનલિનીનાલલીલાલાનેભલીલયા
ક્યારેક એ પંખીએ રુદ્રપુરમાં રુદ્રને જોયા, જે બ્રહ્માના કમળ સરોવરનાં આનંદમાં લીન હતા.
તત્ર બુદ્ધિર્ અભૂત્ તસ્ય રુદ્રો ઽહમ્ ઇતિ નિશ્ચિતા । પ્રતિબિમ્બં વરાદર્શે ઝગિત્ય્ એવ હિ બિમ્બતિ
ત્યાં એના મનમાં સ્પષ્ટ વિચાર આવ્યો: 'હું રુદ્ર છું', જેમ નિર્વિકાર દર્પણમાં પ્રતિબિંબ તરત દેખાય છે.
રુદ્રીભૂતવપુસ્ તત્ર તનું તત્યાજ તામ્ અસૌ । ગન્ધઃ પવનતાં ગચ્છન્ કુસુમસ્તબકં યથા
પછી એ પંખીએ રુદ્રનું રૂપ ધારણ કરીને પોતાની જૂની દેહ છોડી દીધી, જેમ સુગંધ પવન બની જાય છે કે ફૂલોનો ગુચ્છ વિખેરાઈ જાય છે.
રુદ્રો ઽથ રુદ્રભવને વિજહાર યદૃચ્છયા । તૈસ્ તૈશ્ શિવપુરાચારૈર્ ગણગોષ્ઠીગરિષ્ઠયા
પછી રુદ્ર રૂપે એ રુદ્રભવનમાં મનમુકીણે ફરવા લાગ્યા અને શિવપુરના વિવિધ રીતરિવાજોમાં, શિવના ગણો સાથે આનંદ માણ્યો.