તસ્ય ચિન્તયતો જાતા પ્રતિભેયમ્ અથ સ્વતઃ । ભાવયામ્ય્ આશુ લીલાર્થં સામાન્યજનવૃત્તિતામ્
જ્યારે તે વિચારતો હતો, ત્યારે તેના મનમાં આપમેળે એક કલ્પના ઉદ્ભવી: 'હું રમણ માટે માનવજીવનની સામાન્ય રીત ઝડપથી કલ્પીશ.'
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચેતો ઽસ્ય સ્થિતં કિઞ્ચિન્ નરાન્તરમ્ । સ્પન્દસંસ્થાનસન્ત્યાગમાત્રેણાવર્તકે ઽમ્બ્વ્ ઇવ
આ રીતે વિચારીને, તેનું મન થોડું સમય માટે બીજાં મનુષ્ય જેવું થઈ ગયું, જેમ પાણી વાવાઝોડામાંથી શાંત થઈને પોતાનું સ્વરૂપ બદલે છે.
તેન ચિત્તનરેણાથ કૃતં નામાત્મનીચ્છયા । જીવટો ઽસ્મીતિ સહસા કાકતાલીયવત્ સ્થિતમ્
પછી એ મનરૂપ મનુષ્યે પોતાની ઈચ્છાથી 'હું જીવ છું' એવી ભાવના અચાનક અનુભવી, જાણે કોઈ સંયોગથી આવી ગઈ હોય.
જીવટો વિજહારાથ સ સ્વપ્નપુરુષશ્ ચિરમ્ । સ્વપ્નનિર્માણનગરે કસ્મિંશ્ચિત્ પુરવીથિષુ
પછી એ જીવ સ્વરૂપે, એ સ્વપ્નપુરુષ લાંબા સમય સુધી સ્વપ્નથી બનેલી નગરીની કેટલીક ગલીઓમાં ફરતો રહ્યો.
તત્ર પાનં પપૌ મત્તો ભૃઙ્ગઃ પદ્મરસં યથા । શિલયેવ દૃઢં પિષ્ટસ્ સુષ્વાપ ઘનનિદ્રયા
ત્યાં, તે મસ્ત થઈને કમળના રસને જેમ મધમાખી પીવે છે એમ પીધું; અને પછી, જાણે પથ્થર પર મજબૂતીથી પીસી નાખ્યો હોય એમ, ઊંઘમાં ઊંડે સુઈ ગયો.
સ્વપ્ને દદર્શ વિપ્રત્વં પાઠાનુષ્ઠાનતુષ્ટિમત્ । પ્રતિભામાત્રસમ્પન્નં ચિત્તદેશાન્તરાપ્તિવત્
એ ઊંઘમાં તેણે પોતાને બ્રાહ્મણ તરીકે જોયો, જે પાઠ અને ક્રિયાઓમાં સંતોષ પામતો હતો; જાણે માત્ર છાયાવત્, મનના બીજા પ્રદેશમાં પહોંચી ગયો હોય તેમ.
કદાચિત્ સ દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્ સ્વાહર્વ્યાપારનિષ્ઠયા । આજગામ ઘનાં નિદ્રાં બીજતામ્ ઇવ પાદપઃ
ક્યારેક એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, પોતાના રોજિંદા ધંધામાં તલિન રહી, ઘન ઊંઘમાં પ્રવેશ કર્યો, જેમ વૃક્ષ બીજરૂપે પાછું વળી જાય છે.
સો ઽપ્ય્ અપશ્યત્ સ્વયં સ્વપ્ને સામન્તત્વમ્ અથાત્મનિ । પતાકારથહસ્ત્યશ્વસેનાજલદમાલિતમ્
એ પણ, પોતાના સ્વપ્નમાં, પોતાને સામંત તરીકે જોયો, જે ધ્વજ, રથ, હાથી, ઘોડા અને વાદળ જેવી સેના વચ્ચે ઘેરાયેલો હતો.
સ સામન્તઃ કૃતાહારઃ કદાચિદ્ ઘનનિદ્રયા । સુષ્વાપાન્તર્વ્યવહૃતિર્ બીજતાયામ્ ઇવ દ્રુમઃ
એ સામંતે ભોજન લીધા પછી, એક વખત ઘેરી ઊંઘમાં ગરકાવ થઈ ગયો; અંદરની બધી પ્રવૃત્તિઓ શાંત થઈ ગઈ, જેમ વૃક્ષ બીજરૂપે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.
અપશ્યદ્ રાજતાં સ્વપ્ને કકુબ્વલયમાલિનીમ્ । લાલિતાં ભોગપૂગેન પુષ્પૌઘેનર્તુતામ્ ઇવ
સપનામાં તેણે પોતાને રાજા તરીકે જોયો, જેનું રાજ્ય ચારેય બાજુથી શોભાયમાન હતું, અનેક ભોગોથી લાડકવાયો હતો અને વસંત ઋતુમાં ફૂલોથી ભરપૂર હતો.
સ કદાચિન્ નૃપસ્ સ્વસ્થસ્ સુષ્વાપાસ્તમિતેહિતઃ । પુરોભાવિનિજાચારસ્ સ્વં કાર્યમ્ ઇવ કારણે
ક્યારેક એ રાજા આરામમાં હતો, ઊંઘમાં તેની બધી ક્રિયાઓ શાંત થઈ ગઈ હતી; એ સમયે તેણે આગોતરા જે વર્તન થવાનું હતું, તેનું અનુભવ કર્યું, જેમ કારણમાં પરિણામ રહેલું હોય છે.
અપશ્યદ્ આત્મનિ સ્વપ્ને સુરસ્ત્રીત્વમ્ અનિન્દિતમ્ । વૃક્ષઃ કેસરસોલ્લાસો મઞ્જરીત્વમ્ ઇવોદિતમ્
સપનામાં તેણે પોતાને નિર્દોષ દેવસ્ત્રી તરીકે જોયો, જેમ વૃક્ષમાં કેસર ફૂટી નીકળે ત્યારે તે મંજરીરૂપે દેખાય છે.
સા રેમે સુરસેનાસુ દેવોદ્યાનસ્થલીષુ ચ । ક્ષીરામ્ભોધિતરઙ્ગેષુ લોલેવ હરિવલ્લભા
તે દેવસેના વચ્ચે અને દેવતાઓના બગીચાઓમાં, દૂધના દરિયાના તરંગો પર, હરિપ્રિય લક્ષ્મી જેવી આનંદમાં રહી.
સુષ્વાપ સૈકદા બાલા મત્તોદ્યાનલતાગૃહે । સંશાન્તસ્વમનસ્સ્પન્દં ગન્ધલેખેવ પઙ્કજે
એક વખત, એ બાળાએ મદમસ્ત બગીચાની વેલીઓની છાંયમાં સુઈ રહી, મનના બધા હલનચલન શાંત થઈ ગયા, જેમ કે કમળમાં સુગંધની ઝાંખી રહે છે.
દદર્શાત્મન્ય્ અથ સ્વપ્ને સંસર્ગવશતોદિતમ્ । મૃગીત્વમ્ આત્મનિ સ્વૈરમ્ આવર્તત્વમ્ ઇવામ્બુતા
પછી, સ્વપ્નમાં, સંગતિના પ્રભાવથી, એને પોતાને હરણ તરીકે જોયું, પોતાની અંદર સ્વતંત્ર રીતે ફરતી, જેમ પાણી ઘૂમરાળામાં ફરતું હોય.
સા મૃગી લોલનયના કદાચિન્ નિદ્રયાહૃતા । સ્વપ્ને દદર્શ વલ્લીત્વં સ્વાભ્યાસાદ્ રૂઢમ્ આત્મનિ
એ હરણ, ચંચળ આંખોવાળી, એક વખત ઊંઘમાં ગરકાવ થઈ, સ્વપ્નમાં પોતાને વેલી તરીકે જોઈ, જે પોતાની જ આદતમાં મજબૂત રીતે સ્થિર હતી.
તિર્યઞ્ચો ઽપિ પ્રપશ્યન્તિ સ્વપ્નં ચિત્તસ્વભાવતઃ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર શુકાશ્વેભસઞ્જ્ઞાસ્મરણમ્ અક્ષતમ્
પશુઓ પણ મનની સ્વભાવથી સપના જુએ છે; આ માટે ઉદાહરણ તરીકે તોતા, ઘોડા અને મધમાખીનું યાદશક્તિ ક્યારેય ઓછી થતી નથી.
સા બભૂવ લતા પુષ્પફલપલ્લવશાલિની । વનદેવીવનોદ્યાનલતાગૃહવિલાસિની
તે ફૂલ, ફળ અને કૂંપળોથી શોભાયમાન લતા બની, જંગલની દેવીના બગીચા અને લતાગૃહોમાં આનંદ માણતી હતી.
બીજાન્તસ્સ્થાઙ્કુરાકારરૂપયેહાધિરૂઢયા । સાપશ્યદ્ અન્તસ્સંવિત્ત્યા સ્ફુટં લવનમ્ આત્મનઃ
બીજની અંદર અંકુરરૂપે રહીને, તેણે પોતાની અંદરની જાગૃતિથી પોતાનો ખારો સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે અનુભવ્યો.
કઞ્ચિત્ કાલં સુષુપ્તસ્થકલયા જડતાં ઘનમ્ । અનુભૂય દદર્શાથ સ્વાત્માનં ભ્રમરં સ્થિતમ્
થોડો સમય સુધી તે ઊંઘ જેવી ઘન નિર્વિકાર અવસ્થામાં રહી, પછી તેણે પોતાને ત્યાં જ એક મધમાખી તરીકે જોયું.
ષટ્પદો વિજહારાથ વને વનલતાસ્વ્ અસૌ । પદ્મિનીષુ ચ ફુલ્લાસુ તરુણીષ્વ્ ઇવ વલ્લભઃ
પછી એ મધમાખી જંગલમાં લતાવૃક્ષો વચ્ચે ફરતી રહી, જેમ કોઈ પ્રેમી ખીલેલા કમળોમાં અને યુવાન કન્યાઓમાં આનંદ માણે છે.
બિમ્બાધરં વિદલયન્ સ્વાદયન્ કૌસુમં મધુ । સ્વપન્ કુસુમશય્યાસુ ભુક્ત્વા વલ્લીવિલાસિનીઃ
એ ફૂલોનું મધ ચાખતી, ફૂલની પાંખડીઓ જેવી ઓઠાંનો સ્વાદ લેતી, લતાવૃક્ષોની સુંદરતાનો આનંદ માણીને ફૂલની પાંખડીઓના પથાર પર આરામથી સુઈ રહી.
સ બભૂવ સરોજિન્યાં વ્યસની બિસનાલવત્ । ક્વચિદ્ એવ રતિં યાતિ ચેતો જડમતેર્ અપિ
એ કમળમાં એવો મગ્ન થઈ ગયો, જેમ કમળના ડાંગરમાં રહેલો તંતુ હોય છે; મૂર્ખ મન પણ ક્યારેક ક્યાંક આનંદ પામે છે.
તામ્ આજગામ નલિનીં પરિલોડયિતું ગજઃ । રમ્યવસ્તુક્ષયાયૈવ મૂઢાનાં જૃમ્ભતે મનઃ
પછી એક હાથી એ કમળને ચકનાચૂર કરવા આવ્યો; જેમ મૂર્ખ મન હંમેશાં સુંદર વસ્તુઓના વિનાશ માટે જ ચિંતિત રહે છે.
નલિનીમથનેનૈવ સમં તેન સ ષટ્પદઃ । ગુણવત્તાન્તરે રૂઢિર્ ઇવ ચૂર્ણત્વમ્ આયયૌ
જેમ કમળને દબાવતાં મધમાખી પણ એની સાથે પીસાઈ જાય છે, એમ ગુણો બદલાય ત્યારે શરીર પણ લોહી સૂકાઈ ધૂળ બને એ રીતે નાશ પામે છે.
ભ્રમરો વારણાલોકાદ્ વારણાલોકભાવનાત્ । દદર્શાત્માનમ્ આલોલમત્તહસ્તિતયોદિતમ્
મધમાખીએ જ્યારે હાથીને જોયો અથવા હાથીને જોવાની કલ્પના કરી, ત્યારે એને એવું લાગ્યું કે જાણે એ પોતે જ ઉશ્કેરાયેલું અને મસ્ત હાથી બની ગયું હોય.
શુષ્કસાગરગમ્ભીરે ગજઃ ખાતે પપાત હ । તમોઘનઘને શૂન્યે સંસાર ઇવ જીવકઃ
હાથી ઊંડા અને સૂકા ખાડામાં પડી ગયો, જેમ જીવ આત્મા ઘન અંધકારથી ભરેલા શૂન્ય સંસારમાં પડી જાય છે.
બભૂવ વલ્લભો રાજ્ઞો મહાન્ પરબલાન્તકઃ । સદા મદબલક્ષીવો ઘૂર્ણન્ન્ ઇવ નિશાચરઃ
એ રાજાનો પ્રિય બની ગયો, શત્રુઓનો વિનાશક અને હંમેશા શક્તિના ઘમંડમાં મસ્ત, જાણે કોઈ રાત્રિચર ભટકતો હોય એમ.
કદાચિદ્ અરિનિસ્ત્રિંશચ્છિન્નસ્ સો ઽસ્તમ્ ઉપાયયૌ । વિવેકાસિલતાલૂનરૂપો જીવ ઇવાત્મનિ
ક્યારેક શત્રુએ તલવારથી કાપી નાખતાં, એનો અંત આવ્યો — જેમ વિવેક રૂપે પથ્થર ગુમાવતાં જીવ આત્મામાં પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી બેસે છે.
પશ્યન્ ગજઘટાકુમ્ભમણીન્ પ્રોચ્છલિતાન્ અલીન્ । ઉત્ક્રામન્ સ ગજાજ્ જીવો ભૂયો દ્રાગિત્ય્ અભૂદ્ અલિઃ
હાથીના શીંગારની મણિઓ અને ઘડાઓમાંથી મોતી છૂટા પડેલા જોઈ, એ જીવ હાથીમાંથી બહાર નીકળી ઝડપથી ફરીથી મધમાખી બની ગયો.