દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યરત્નશમ્બરશાપજાઃ । મયગન્ધર્વજનિતા અનન્તાસ્ સત્યસમ્ભવાઃ
સ્થળ, સમય, ક્રિયા, દ્રવ્ય, રત્ન, ઢગલા અને શાપથી જન્મેલા, માયા અને ગંધર્વોથી ઉત્પન્ન થયેલા, આવા અસંખ્ય અને સાચા રૂપે થતા ઘટનાઓ છે.
અસમ્ભવસ્ સમ્ભવાનામ્ અપીહાભ્યુપપદ્યતે । સમ્ભવાસમ્ભવાંશસ્ય સિદ્ધયસ્ સ્વપ્નવિભ્રમાઃ
અહીં અશક્ય પણ શક્ય માનવામાં આવે છે; શક્ય અને અશક્યની સિદ્ધિઓ સ્વપ્નની ભ્રાંતિ જેવી છે.
ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ સત્યં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મૃષા । સર્વં સર્વેણ સર્વત્ર સ્વપ્ને સર્ગાભિધાનકે
કંઈ એવું નથી કે જે સાચું નથી, અને એવું પણ કંઈ નથી કે જે ખોટું નથી; સમગ્ર સૃષ્ટિ જે સ્વપ્નરૂપ છે, તેમાં બધું બધે, સર્વ રીતે વ્યાપેલું છે.
સ્વપ્ને નિમગ્નધીર્ જન્તુઃ પશ્યતિ સ્થિરતાં યથા । સર્ગસ્વપ્ને મગ્નબુદ્ધિઃ પશ્યતિ સ્થિરતાં તથા
જેમ સ્વપ્નમાં લીન મન ધરાવતો જીવ ત્યાં સ્થિરતા અનુભવે છે, તેમ જ સૃષ્ટિરૂપ સ્વપ્નમાં મન ડૂબેલું હોય ત્યારે પણ તેને એમાં સ્થિરતા દેખાય છે.
ભ્રમાદ્ ભ્રમાન્તરં ગચ્છન્ સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં વ્રજન્ । અતિસ્થિરપ્રત્યયભાગ્ ઇહ જીવો વિમુહ્યતિ
એક ભ્રમમાંથી બીજા ભ્રમમાં, એક સ્વપ્નમાંથી બીજા સ્વપ્નમાં જતા, અત્યંત અસ્થિર માન્યતા ધરાવતો જીવ અહીં ગૂંચવાઈ જાય છે.
શ્વભ્રાન્તરં શ્વભ્રનિપાતદોષાત્ સમ્પ્રાપ્નુવન્ મુગ્ધમૃગઃ પ્રયાતિ । મોહં યથા પાતમયૈકરૂપં જીવસ્ તથા સંસૃતિપાતમૂઢઃ
જેમ મૂર્ખ હરણ એક ખાડામાંથી બીજી ખાડામાં પડીને અંતે નાશ પામે છે, તેમ જ સંસારપતનથી મોહિત થયેલો જીવ પણ વિનાશ પામે છે.
અત્ર રાઘવ વક્ષ્યે ઽહમ્ ઇતિહાસમ્ ઇમં શૃણુ । યદ્ વૃત્તં કસ્યચિદ્ ભિક્ષોઃ ક્વચિન્ મનનશાલિનઃ
અહીં, રાઘવ, હું તને એક વાર્તા કહું છું; ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, ક્યાંક એક મનનશીલ ભિક્ષુ સાથે શું બન્યું હતું.
આસીત્ કશ્ચિન્ મહાભિક્ષુસ્ સમાધ્યભ્યાસતત્પરઃ । નિત્યં સ્વવ્યવહારેણ ક્ષપયન્ન્ અખિલં દિનમ્
ક્યાંક એક મહાન ભિક્ષુ હતો, જે સમાધિના અભ્યાસમાં સતત તત્પર રહેતો હતો અને રોજ પોતાના કાર્યોમાં આખો દિવસ વિતાવતો હતો.
સમાધ્યભ્યાસશુદ્ધં તત્ તસ્ય ચિત્તં ક્ષણેન યત્ । ચિન્તયત્ય્ આશુ તદ્ભાવં ગચ્છત્ય્ અમ્બ્વ્ ઇવ વીચિતામ્
સમાધિના અભ્યાસથી તેનું મન શુદ્ધ બન્યું હતું; તે ક્ષણમાં જે વિચારતો, એ જ સ્થિતિ ઝડપથી પ્રાપ્ત કરી લેતો, જેમ પાણી તરંગ સુધી પહોંચી જાય છે.
કદાચિત્ સ સમાધાનવિરતો ઽતિષ્ઠદ્ એકધીઃ । કઞ્ચિત્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ સ્વાસનસ્થઃ ક્રિયાક્રમમ્
એક વખત, જ્યારે તેણે સમાધિમાંથી વિરામ લીધો, ત્યારે એકાગ્ર મનથી પોતાનાં આસનમાં બેઠો રહી, કોઈક કાર્ય વિશે વિચારો કરવા લાગ્યો.
તસ્ય ચિન્તયતો જાતા પ્રતિભેયમ્ અથ સ્વતઃ । ભાવયામ્ય્ આશુ લીલાર્થં સામાન્યજનવૃત્તિતામ્
જ્યારે તે વિચારતો હતો, ત્યારે તેના મનમાં આપમેળે એક કલ્પના ઉદ્ભવી: 'હું રમણ માટે માનવજીવનની સામાન્ય રીત ઝડપથી કલ્પીશ.'
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચેતો ઽસ્ય સ્થિતં કિઞ્ચિન્ નરાન્તરમ્ । સ્પન્દસંસ્થાનસન્ત્યાગમાત્રેણાવર્તકે ઽમ્બ્વ્ ઇવ
આ રીતે વિચારીને, તેનું મન થોડું સમય માટે બીજાં મનુષ્ય જેવું થઈ ગયું, જેમ પાણી વાવાઝોડામાંથી શાંત થઈને પોતાનું સ્વરૂપ બદલે છે.
તેન ચિત્તનરેણાથ કૃતં નામાત્મનીચ્છયા । જીવટો ઽસ્મીતિ સહસા કાકતાલીયવત્ સ્થિતમ્
પછી એ મનરૂપ મનુષ્યે પોતાની ઈચ્છાથી 'હું જીવ છું' એવી ભાવના અચાનક અનુભવી, જાણે કોઈ સંયોગથી આવી ગઈ હોય.
જીવટો વિજહારાથ સ સ્વપ્નપુરુષશ્ ચિરમ્ । સ્વપ્નનિર્માણનગરે કસ્મિંશ્ચિત્ પુરવીથિષુ
પછી એ જીવ સ્વરૂપે, એ સ્વપ્નપુરુષ લાંબા સમય સુધી સ્વપ્નથી બનેલી નગરીની કેટલીક ગલીઓમાં ફરતો રહ્યો.
તત્ર પાનં પપૌ મત્તો ભૃઙ્ગઃ પદ્મરસં યથા । શિલયેવ દૃઢં પિષ્ટસ્ સુષ્વાપ ઘનનિદ્રયા
ત્યાં, તે મસ્ત થઈને કમળના રસને જેમ મધમાખી પીવે છે એમ પીધું; અને પછી, જાણે પથ્થર પર મજબૂતીથી પીસી નાખ્યો હોય એમ, ઊંઘમાં ઊંડે સુઈ ગયો.
સ્વપ્ને દદર્શ વિપ્રત્વં પાઠાનુષ્ઠાનતુષ્ટિમત્ । પ્રતિભામાત્રસમ્પન્નં ચિત્તદેશાન્તરાપ્તિવત્
એ ઊંઘમાં તેણે પોતાને બ્રાહ્મણ તરીકે જોયો, જે પાઠ અને ક્રિયાઓમાં સંતોષ પામતો હતો; જાણે માત્ર છાયાવત્, મનના બીજા પ્રદેશમાં પહોંચી ગયો હોય તેમ.
કદાચિત્ સ દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્ સ્વાહર્વ્યાપારનિષ્ઠયા । આજગામ ઘનાં નિદ્રાં બીજતામ્ ઇવ પાદપઃ
ક્યારેક એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, પોતાના રોજિંદા ધંધામાં તલિન રહી, ઘન ઊંઘમાં પ્રવેશ કર્યો, જેમ વૃક્ષ બીજરૂપે પાછું વળી જાય છે.
સો ઽપ્ય્ અપશ્યત્ સ્વયં સ્વપ્ને સામન્તત્વમ્ અથાત્મનિ । પતાકારથહસ્ત્યશ્વસેનાજલદમાલિતમ્
એ પણ, પોતાના સ્વપ્નમાં, પોતાને સામંત તરીકે જોયો, જે ધ્વજ, રથ, હાથી, ઘોડા અને વાદળ જેવી સેના વચ્ચે ઘેરાયેલો હતો.
સ સામન્તઃ કૃતાહારઃ કદાચિદ્ ઘનનિદ્રયા । સુષ્વાપાન્તર્વ્યવહૃતિર્ બીજતાયામ્ ઇવ દ્રુમઃ
એ સામંતે ભોજન લીધા પછી, એક વખત ઘેરી ઊંઘમાં ગરકાવ થઈ ગયો; અંદરની બધી પ્રવૃત્તિઓ શાંત થઈ ગઈ, જેમ વૃક્ષ બીજરૂપે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.
અપશ્યદ્ રાજતાં સ્વપ્ને કકુબ્વલયમાલિનીમ્ । લાલિતાં ભોગપૂગેન પુષ્પૌઘેનર્તુતામ્ ઇવ
સપનામાં તેણે પોતાને રાજા તરીકે જોયો, જેનું રાજ્ય ચારેય બાજુથી શોભાયમાન હતું, અનેક ભોગોથી લાડકવાયો હતો અને વસંત ઋતુમાં ફૂલોથી ભરપૂર હતો.
સ કદાચિન્ નૃપસ્ સ્વસ્થસ્ સુષ્વાપાસ્તમિતેહિતઃ । પુરોભાવિનિજાચારસ્ સ્વં કાર્યમ્ ઇવ કારણે
ક્યારેક એ રાજા આરામમાં હતો, ઊંઘમાં તેની બધી ક્રિયાઓ શાંત થઈ ગઈ હતી; એ સમયે તેણે આગોતરા જે વર્તન થવાનું હતું, તેનું અનુભવ કર્યું, જેમ કારણમાં પરિણામ રહેલું હોય છે.
અપશ્યદ્ આત્મનિ સ્વપ્ને સુરસ્ત્રીત્વમ્ અનિન્દિતમ્ । વૃક્ષઃ કેસરસોલ્લાસો મઞ્જરીત્વમ્ ઇવોદિતમ્
સપનામાં તેણે પોતાને નિર્દોષ દેવસ્ત્રી તરીકે જોયો, જેમ વૃક્ષમાં કેસર ફૂટી નીકળે ત્યારે તે મંજરીરૂપે દેખાય છે.
સા રેમે સુરસેનાસુ દેવોદ્યાનસ્થલીષુ ચ । ક્ષીરામ્ભોધિતરઙ્ગેષુ લોલેવ હરિવલ્લભા
તે દેવસેના વચ્ચે અને દેવતાઓના બગીચાઓમાં, દૂધના દરિયાના તરંગો પર, હરિપ્રિય લક્ષ્મી જેવી આનંદમાં રહી.
સુષ્વાપ સૈકદા બાલા મત્તોદ્યાનલતાગૃહે । સંશાન્તસ્વમનસ્સ્પન્દં ગન્ધલેખેવ પઙ્કજે
એક વખત, એ બાળાએ મદમસ્ત બગીચાની વેલીઓની છાંયમાં સુઈ રહી, મનના બધા હલનચલન શાંત થઈ ગયા, જેમ કે કમળમાં સુગંધની ઝાંખી રહે છે.
દદર્શાત્મન્ય્ અથ સ્વપ્ને સંસર્ગવશતોદિતમ્ । મૃગીત્વમ્ આત્મનિ સ્વૈરમ્ આવર્તત્વમ્ ઇવામ્બુતા
પછી, સ્વપ્નમાં, સંગતિના પ્રભાવથી, એને પોતાને હરણ તરીકે જોયું, પોતાની અંદર સ્વતંત્ર રીતે ફરતી, જેમ પાણી ઘૂમરાળામાં ફરતું હોય.
સા મૃગી લોલનયના કદાચિન્ નિદ્રયાહૃતા । સ્વપ્ને દદર્શ વલ્લીત્વં સ્વાભ્યાસાદ્ રૂઢમ્ આત્મનિ
એ હરણ, ચંચળ આંખોવાળી, એક વખત ઊંઘમાં ગરકાવ થઈ, સ્વપ્નમાં પોતાને વેલી તરીકે જોઈ, જે પોતાની જ આદતમાં મજબૂત રીતે સ્થિર હતી.
તિર્યઞ્ચો ઽપિ પ્રપશ્યન્તિ સ્વપ્નં ચિત્તસ્વભાવતઃ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર શુકાશ્વેભસઞ્જ્ઞાસ્મરણમ્ અક્ષતમ્
પશુઓ પણ મનની સ્વભાવથી સપના જુએ છે; આ માટે ઉદાહરણ તરીકે તોતા, ઘોડા અને મધમાખીનું યાદશક્તિ ક્યારેય ઓછી થતી નથી.
સા બભૂવ લતા પુષ્પફલપલ્લવશાલિની । વનદેવીવનોદ્યાનલતાગૃહવિલાસિની
તે ફૂલ, ફળ અને કૂંપળોથી શોભાયમાન લતા બની, જંગલની દેવીના બગીચા અને લતાગૃહોમાં આનંદ માણતી હતી.
બીજાન્તસ્સ્થાઙ્કુરાકારરૂપયેહાધિરૂઢયા । સાપશ્યદ્ અન્તસ્સંવિત્ત્યા સ્ફુટં લવનમ્ આત્મનઃ
બીજની અંદર અંકુરરૂપે રહીને, તેણે પોતાની અંદરની જાગૃતિથી પોતાનો ખારો સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે અનુભવ્યો.
કઞ્ચિત્ કાલં સુષુપ્તસ્થકલયા જડતાં ઘનમ્ । અનુભૂય દદર્શાથ સ્વાત્માનં ભ્રમરં સ્થિતમ્
થોડો સમય સુધી તે ઊંઘ જેવી ઘન નિર્વિકાર અવસ્થામાં રહી, પછી તેણે પોતાને ત્યાં જ એક મધમાખી તરીકે જોયું.