સ્વપ્નો ઽગ્રપુરુષસ્યાસ્ય પ્રતિભાસશ્ ચ યો ભવેત્ । રામાસ્મદાદિસર્ગાત્મા ભવેત્ તાદૃશ એવ સઃ
આ મૂળ પુરુષનો જે સ્વપ્ન કે દેખાવ છે, એ જ પ્રકારનો છે જેમ રામ, હું અને બીજા સૌના સર્જનરૂપે દેખાય છે.
યત્ સ્વપ્નપુરુષાજ્ જાતં તત્ સ્વપ્નપુરુષાત્મકમ્ । ભવતીત્ય્ અનુભૂતં હિ યદ્ બીજં તત્ ફલં યથા
સ્વપ્નપુરુષમાંથી જે કંઈ જન્મે છે, એ પણ સ્વપ્નપુરુષના સ્વરૂપનું જ હોય છે; કેમ કે જેવું બીજ, એવું જ ફળ અનુભવાય છે.
અસત્યમ્ એવ તદ્ વિદ્ધિ યદ્ અસત્યેન સાધ્યતે । અસત્ય્ અર્થે સમર્થે ઽપિ ન યુક્તં ભાવબન્ધનમ્
જે કંઈ અસત્યથી પ્રાપ્ત થાય છે, એ પણ અસત્ય જ છે એમ સમજવું. અસત્ય વસ્તુમાં ભલે શક્તિ દેખાતી હોય, પણ તેમાં લાગણી બાંધવી યોગ્ય નથી.
અસત્ય્ અર્થે સમર્થે ઽપિ સત્તા ભાવનસમ્ભવા । યતસ્ તેન પરિત્યાજ્યમ્ અસદ્ભાવનભાવનમ્
અસત્ય વસ્તુમાં ભલે શક્તિ દેખાય, તેની હાજરી તો માત્ર કલ્પનાથી જ થાય છે. એટલે અસત્યમાં માન્યતા રાખવી એ છોડવી જોઈએ.
દૃઢપ્રત્યયિનસ્ સ્વપ્નપુરુષાદ્ યત્ સમુત્થિતમ્ । ભવત્ય્ આત્મનિ સર્ગાદિ દૃઢપ્રત્યયમ્ એવ તત્
મજબૂત માન્યતા ધરાવનારા સ્વપ્નપુરૂષમાંથી જે કંઈ ઊભરાય છે, જેમ કે સર્જન વગેરે, એ બધું પોતાના મનની જ પક્કી માન્યતા છે.
નિમેષમાત્રમ્ એવાયં સર્ગસ્વપ્નસ્ સ્ફુરન્ સ્થિતઃ । તસ્મિન્ નિમેષ એવાસ્મત્કલ્પતા પરિકલ્પિતા
આ સર્જનનો સ્વપ્ન માત્ર પળક ઝપકાવાની ક્ષણ જેટલો જ ટકે છે; એ જ ક્ષણે આપણું આખું યુગ પણ કલ્પાયલું છે.
સુદીર્ઘસ્વપ્નષણ્ડો ઽયં યથોદેતિ પ્રજાપતેઃ । સર્ગાદ્યાસ્ સર્વભૂતાનાં પ્રત્યેકમ્ ઉદિતાસ્ તથા
જેમ પ્રજાપતિમાંથી લાંબી સપનાની શ્રેણી ઊભી થાય છે, તેમ જ સૃષ્ટિના આરંભ અને બધા જીવોની ઉત્પત્તિ પણ એક પછી એક આવી જ રીતે થાય છે.
ચિત્તત્ત્વસ્યૈવ ભાવેન સર્ગસ્વપ્નપરમ્પરાઃ । સ્ફુરન્ત્ય્ અમ્ભો દ્રવત્વેન યથાવર્તવિવર્તનૈઃ
ચેતનાની સ્વભાવથી જ સૃષ્ટિના સપનાની શ્રેણીઓ પ્રકાશિત થાય છે, જેમ પાણીની પ્રવાહિતાને તેની તરંગોની હલચાલથી ઓળખી શકાય છે.
યદા સ્વપ્નાત્મિકૈવેયં સર્ગલક્ષ્મીર્ ન વાસ્તવી । ઇદં સમ્ભવતીદં નો વેત્ય્ અતઃ પ્રલયં ગતમ્
જ્યારે આ સૃષ્ટિનું વૈભવ માત્ર સપનાજન્ય હોય છે અને વાસ્તવિક નથી, ત્યારે 'આ સર્જાય છે' કે 'આ સર્જાતું નથી' એવા વિચારો પણ અંત પામે છે.
યદ્ યથા યાદૃશં દૃષ્ટં તત્ તાદૃગ્ વિદ્યતે તથા । ન હિ પર્યનુયુજ્યન્તે સ્વપ્નવિભ્રમનીતયઃ
જેવું અને જેમ જોવામાં આવે છે, એવુજ તે હોય છે; કારણ કે સપનાની ગેરસમજને તર્કથી પકડવી શક્ય નથી.
ન તદ્ અસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિન્ યન્ ન સમ્ભવતિ ભ્રમે । વિચિત્રાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ દૃશ્યન્તે વસ્તુદૃષ્ટયઃ
આ જગતમાં એવું કંઈ નથી જે ભ્રમમાં શક્ય ન હોય; ત્રણેય લોકોમાં અજબ અજબ વસ્તુઓ દેખાય છે.
જલમધ્યે જ્વલત્ય્ અગ્નિર્ યથાબ્ધૌ વડવાનલઃ । નગરાણ્ય્ અમ્બરે સન્તિ યથા વૈમાનિકાશ્રયાઃ
જેમ પાણીની વચ્ચે અગ્નિ પ્રગટે છે, જેમ દરિયામાં વડવાનળ જ્વલતો હોય છે, અને જેમ આકાશમાં વિમાનો પર આધાર રાખી શહેરો વસે છે,
શિલાસ્વ્ અબ્જાનિ જાયન્તે હેમાદ્રાવ્ ઇવ પાદપાઃ । એકાગે સર્વપુષ્પાણિ સન્તિ કલ્પતરૌ યથા
જેમ પથ્થરમાંથી કમળ ઉગે છે, જેમ સુવર્ણ પર્વત પર વૃક્ષો ઊગે છે, અને કલ્પવૃક્ષ પર સર્વે ફૂલો એક સાથે મળે છે,
શિલાઃ ફલન્તિ ફલવદ્ યથા રત્નગુલુચ્છકાઃ । શિલાન્તઃ પ્રાણિનસ્ સન્તિ ભેકા ઇવ શિલાન્તરે
જેમ પથ્થરો પણ ફળ આપે છે, જેમ પથ્થરના ગોઠામાં રત્નો ઉગે છે, અને જેમ પથ્થરની અંદર જીવંત પ્રાણીઓ રહે છે, જેમ પથ્થરમાં દેડકા રહે છે.
દૃષદો વારિ નિર્યાતિ ચન્દ્રકાન્તોપલાદ્ ઇવ । નિમેષેણ ઘટો યાતિ પટતાં શાપવાન્ ઇવ
જેમ ચંદ્રકાંતો પથ્થરમાંથી પાણી નીકળે છે, તેમ પથ્થરમાંથી પણ પાણી બહાર આવે છે; એક પળમાં માટલુ તૂટી જાય છે, જેમ વણકરાઓમાં શાપ લાગેલો કોઈ તૂટી જાય છે.
સ્વાસત્તામ્ અપિ બુધ્યન્તે સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા । અધોગામિ જલં વ્યોમ્નિ ડીયતે ઽભ્રગતં યથા
જેમ સ્વપ્નમાં પોતાનું મૃત્યુ પણ જાણે છે, તેમ જ જેમ નીચે જતું પાણી આકાશમાં વાદળ બની ઊડી જાય છે તેમ દેખાય છે.
વિતાનમ્ ઇવ ખે વારિ તિષ્ઠતિ સ્વર્નદી યથા । ઉડ્ડીયન્તે શિલાસ્ સ્થૂલાઃ પક્ષવન્તો ઽદ્રયો યથા
જેમ આકાશમાં પાણી છત્ર જેવું ફેલાય છે, જેમ સોનાની નદી વહે છે; તેમ જ ભારે પથ્થરો પણ પાંખો હોય એવા પર્વતોની જેમ ઊડી જાય છે.
શિલાતઃ પ્રાપ્યતે સર્વં નનુ ચિન્તામણેર્ ઇવ । ચિન્તિતાનિ ફલન્ત્ય્ આશુ દેવોદ્યાનાન્તરેષ્વ્ ઇવ
પથ્થરમાંથી બધું મળે છે, જેમ ચિંતામણિમાંથી મળે છે; જે વિચારો તે તરત જ ફળે છે, જેમ દેવોના બગીચામાં થાય છે.
તાન્ય્ એવ ન ફલન્ત્ય્ આશુ મોક્ષાદીનીવ રાઘવ । અચેતનો ઽપિ કુરુતે કર્મ યન્ત્રપુમાન્ ઇવ
એવી જ વસ્તુઓ તરત ફળ આપતી નથી, રાઘવ, જેમ મુક્તિ વગેરે પણ તરત મળતી નથી; જેમ યંત્રમાં પુરુષ કામ કરે છે, તેમ જ જડ પણ કર્મ કરે છે.
એવમાદિસ્ તથાન્યશ્ ચ વિચિત્રારમ્ભવિભ્રમઃ । દૃષ્ટશ્ શમ્બરગન્ધર્વવિલાસૈર્ અપ્ય્ અસમ્ભવઃ
આ રીતે અને બીજી ઘણી રીતે પણ અનેક અજોડ અને આશ્ચર્યજનક શરૂઆતો જોવા મળે છે; શમ્બર અને ગંધર્વોના વિલાસ પણ અહીં શક્ય નથી.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યરત્નશમ્બરશાપજાઃ । મયગન્ધર્વજનિતા અનન્તાસ્ સત્યસમ્ભવાઃ
સ્થળ, સમય, ક્રિયા, દ્રવ્ય, રત્ન, ઢગલા અને શાપથી જન્મેલા, માયા અને ગંધર્વોથી ઉત્પન્ન થયેલા, આવા અસંખ્ય અને સાચા રૂપે થતા ઘટનાઓ છે.
અસમ્ભવસ્ સમ્ભવાનામ્ અપીહાભ્યુપપદ્યતે । સમ્ભવાસમ્ભવાંશસ્ય સિદ્ધયસ્ સ્વપ્નવિભ્રમાઃ
અહીં અશક્ય પણ શક્ય માનવામાં આવે છે; શક્ય અને અશક્યની સિદ્ધિઓ સ્વપ્નની ભ્રાંતિ જેવી છે.
ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ સત્યં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મૃષા । સર્વં સર્વેણ સર્વત્ર સ્વપ્ને સર્ગાભિધાનકે
કંઈ એવું નથી કે જે સાચું નથી, અને એવું પણ કંઈ નથી કે જે ખોટું નથી; સમગ્ર સૃષ્ટિ જે સ્વપ્નરૂપ છે, તેમાં બધું બધે, સર્વ રીતે વ્યાપેલું છે.
સ્વપ્ને નિમગ્નધીર્ જન્તુઃ પશ્યતિ સ્થિરતાં યથા । સર્ગસ્વપ્ને મગ્નબુદ્ધિઃ પશ્યતિ સ્થિરતાં તથા
જેમ સ્વપ્નમાં લીન મન ધરાવતો જીવ ત્યાં સ્થિરતા અનુભવે છે, તેમ જ સૃષ્ટિરૂપ સ્વપ્નમાં મન ડૂબેલું હોય ત્યારે પણ તેને એમાં સ્થિરતા દેખાય છે.
ભ્રમાદ્ ભ્રમાન્તરં ગચ્છન્ સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં વ્રજન્ । અતિસ્થિરપ્રત્યયભાગ્ ઇહ જીવો વિમુહ્યતિ
એક ભ્રમમાંથી બીજા ભ્રમમાં, એક સ્વપ્નમાંથી બીજા સ્વપ્નમાં જતા, અત્યંત અસ્થિર માન્યતા ધરાવતો જીવ અહીં ગૂંચવાઈ જાય છે.
શ્વભ્રાન્તરં શ્વભ્રનિપાતદોષાત્ સમ્પ્રાપ્નુવન્ મુગ્ધમૃગઃ પ્રયાતિ । મોહં યથા પાતમયૈકરૂપં જીવસ્ તથા સંસૃતિપાતમૂઢઃ
જેમ મૂર્ખ હરણ એક ખાડામાંથી બીજી ખાડામાં પડીને અંતે નાશ પામે છે, તેમ જ સંસારપતનથી મોહિત થયેલો જીવ પણ વિનાશ પામે છે.
અત્ર રાઘવ વક્ષ્યે ઽહમ્ ઇતિહાસમ્ ઇમં શૃણુ । યદ્ વૃત્તં કસ્યચિદ્ ભિક્ષોઃ ક્વચિન્ મનનશાલિનઃ
અહીં, રાઘવ, હું તને એક વાર્તા કહું છું; ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, ક્યાંક એક મનનશીલ ભિક્ષુ સાથે શું બન્યું હતું.
આસીત્ કશ્ચિન્ મહાભિક્ષુસ્ સમાધ્યભ્યાસતત્પરઃ । નિત્યં સ્વવ્યવહારેણ ક્ષપયન્ન્ અખિલં દિનમ્
ક્યાંક એક મહાન ભિક્ષુ હતો, જે સમાધિના અભ્યાસમાં સતત તત્પર રહેતો હતો અને રોજ પોતાના કાર્યોમાં આખો દિવસ વિતાવતો હતો.
સમાધ્યભ્યાસશુદ્ધં તત્ તસ્ય ચિત્તં ક્ષણેન યત્ । ચિન્તયત્ય્ આશુ તદ્ભાવં ગચ્છત્ય્ અમ્બ્વ્ ઇવ વીચિતામ્
સમાધિના અભ્યાસથી તેનું મન શુદ્ધ બન્યું હતું; તે ક્ષણમાં જે વિચારતો, એ જ સ્થિતિ ઝડપથી પ્રાપ્ત કરી લેતો, જેમ પાણી તરંગ સુધી પહોંચી જાય છે.
કદાચિત્ સ સમાધાનવિરતો ઽતિષ્ઠદ્ એકધીઃ । કઞ્ચિત્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ સ્વાસનસ્થઃ ક્રિયાક્રમમ્
એક વખત, જ્યારે તેણે સમાધિમાંથી વિરામ લીધો, ત્યારે એકાગ્ર મનથી પોતાનાં આસનમાં બેઠો રહી, કોઈક કાર્ય વિશે વિચારો કરવા લાગ્યો.