ઇતિ સર્વપદાર્થાનામ્ અભિન્નઃ પરમેશ્વરઃ । કલ્લોલશીકરોર્મીણામ્ અબ્ધાવ્ ઇવ પયોભરઃ
આ રીતે, સર્વ વસ્તુઓમાં અખંડિત રહેલા પરમેશ્વર, સમુદ્રમાં જેમ તરંગો, ફીણ અને લહેરોમાં પાણી ભરપૂર હોય છે, તેમ સર્વત્ર વ્યાપેલા છે.
નાનાતૈષા ત્વ્ અસત્યૈષા સત્યેનાનેન ચૈવ હિ । કલ્પિતા ચિત્સ્વભાવેન વેતાલશ્ શિશુના યથા
આ વિવિધતા ખોટી છે; એ ચેતનાની કલ્પના છે, જેમ બાળક પોતાના મનમાં ભૂતને કલ્પે છે, તેમ એ માત્ર આ સત્યથી જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
સર્વત્ર સંસ્થિતિમતા વિગતામયેન વ્યાપ્તં મયેદમ્ અખિલં વિવિધૈર્ વિલાસૈઃ । ચિદ્રૂપિણૈવ કલિતાકલિતાત્મનેતિ સર્વોપશાન્તમતિર્ આસ્સ્વ સુખં મહાત્મન્
હું સર્વત્ર સ્થિત છું, પદાર્થથી રહિત છું અને ચેતનાસ્વરૂપ છું; સર્વ જગતના વિવિધ વિલાસોમાં હું વ્યાપેલો છું, ચિંતિત કે અચિંતિત સ્વરૂપે. તેથી, મહાત્મા, સર્વ શાંતિથી સુખપૂર્વક નિવાસ કરો.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
જ્યારે ઋષિએ આ રીતે કહ્યું, ત્યારે દિવસ સાંજ તરફ વળ્યો અને સૂર્ય અસ્ત ગયો; સભ્યોએ નમસ્કાર કરીને સ્નાન કરવા ગયા, અને સૂર્યકિરણો સાથે સંધ્યા તરફ ચાલ્યા.
યથાસ્માકં મુને સ્વપ્નપુરપત્તનમણ્ડલમ્ । તથૈવ પદ્મજાદીનાં યદિ દેહપરિગ્રહઃ
મુનિ, જેમ આપણા સપનામાં શહેર અને તેની આસપાસની બધી વસ્તુઓ દેખાય છે, એમ જ કમળથી જન્મેલા બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓના શરીર પણ જો હોય તો એવું જ છે.
તથૈવેદં ચ સઞ્જાતં યદિ સર્વમ્ અસન્મયમ્ । તદ્ અસ્માકં દૃઢતરઃ પ્રત્યયઃ કથમ્ ઉત્થિતઃ
આ રીતે જો આખું જગત પણ અસત્યથી ઊભું થયું હોય, તો પછી આપણામાં આટલી મજબૂત માન્યતા કેવી રીતે ઊભી થઈ ગઈ?
અસ્મત્સર્ગવદ્ આભાતિ પૂર્વસર્ગપ્રજાપતિઃ । સ્વજીવપ્રતિભાસાત્મા વિદ્યતે ન તુ વાસ્તવઃ
પહેલાંના સર્જનના પિતા પણ આપણા સર્જન જેવી જ દેખાય છે—એ માત્ર પોતાના આત્માની છબીરૂપ છે, સાચી હકીકત નથી.
સર્વગત્વાચ્ ચિતેસ્ સર્વં જીવસ્ સર્વત્ર સંસૃતિઃ । સા ચાસત્યા દર્શનોત્થા સમ્યગ્દર્શનનાશિની
ચેતના સર્વત્ર વ્યાપી હોવાથી જીવ અને જન્મમરણનો ફેરફાર બધે છે; પણ એ ખોટી દૃષ્ટિથી ઊભો થયેલો છે અને સાચી સમજથી નાશ પામે છે.
સ્વપ્નાભઃ પ્રતિભાસો ઽસ્ય ય એષ સ્વયમ્ ઉત્થિતઃ । અહન્તાપ્રત્યયૈકાત્મા સ એવાતિદૃઢસ્ સ્થિતઃ
આ સ્વપ્ન જેવું દેખાવ, જે સ્વયં ઊભું થયું છે, એ 'હું'પણના એક જ સ્વરૂપ રૂપે બહુ મજબૂત રીતે સ્થિર છે.
સ્વપ્ને ક્ષણવિનાશિત્વં યથા પુંસા ન દૃશ્યતે । સર્ગસ્વપ્ને તથૈવૈતદ્ બ્રહ્મણાપિ ન લક્ષ્યતે
જેમ સ્વપ્નમાં માણસને ક્ષણભંગુરતા દેખાતી નથી, તેમ આ સર્જનના સ્વપ્નમાં પણ બ્રહ્મા સુધી એને જોઈ શકતા નથી.
સ્વપ્નો ઽગ્રપુરુષસ્યાસ્ય પ્રતિભાસશ્ ચ યો ભવેત્ । રામાસ્મદાદિસર્ગાત્મા ભવેત્ તાદૃશ એવ સઃ
આ મૂળ પુરુષનો જે સ્વપ્ન કે દેખાવ છે, એ જ પ્રકારનો છે જેમ રામ, હું અને બીજા સૌના સર્જનરૂપે દેખાય છે.
યત્ સ્વપ્નપુરુષાજ્ જાતં તત્ સ્વપ્નપુરુષાત્મકમ્ । ભવતીત્ય્ અનુભૂતં હિ યદ્ બીજં તત્ ફલં યથા
સ્વપ્નપુરુષમાંથી જે કંઈ જન્મે છે, એ પણ સ્વપ્નપુરુષના સ્વરૂપનું જ હોય છે; કેમ કે જેવું બીજ, એવું જ ફળ અનુભવાય છે.
અસત્યમ્ એવ તદ્ વિદ્ધિ યદ્ અસત્યેન સાધ્યતે । અસત્ય્ અર્થે સમર્થે ઽપિ ન યુક્તં ભાવબન્ધનમ્
જે કંઈ અસત્યથી પ્રાપ્ત થાય છે, એ પણ અસત્ય જ છે એમ સમજવું. અસત્ય વસ્તુમાં ભલે શક્તિ દેખાતી હોય, પણ તેમાં લાગણી બાંધવી યોગ્ય નથી.
અસત્ય્ અર્થે સમર્થે ઽપિ સત્તા ભાવનસમ્ભવા । યતસ્ તેન પરિત્યાજ્યમ્ અસદ્ભાવનભાવનમ્
અસત્ય વસ્તુમાં ભલે શક્તિ દેખાય, તેની હાજરી તો માત્ર કલ્પનાથી જ થાય છે. એટલે અસત્યમાં માન્યતા રાખવી એ છોડવી જોઈએ.
દૃઢપ્રત્યયિનસ્ સ્વપ્નપુરુષાદ્ યત્ સમુત્થિતમ્ । ભવત્ય્ આત્મનિ સર્ગાદિ દૃઢપ્રત્યયમ્ એવ તત્
મજબૂત માન્યતા ધરાવનારા સ્વપ્નપુરૂષમાંથી જે કંઈ ઊભરાય છે, જેમ કે સર્જન વગેરે, એ બધું પોતાના મનની જ પક્કી માન્યતા છે.
નિમેષમાત્રમ્ એવાયં સર્ગસ્વપ્નસ્ સ્ફુરન્ સ્થિતઃ । તસ્મિન્ નિમેષ એવાસ્મત્કલ્પતા પરિકલ્પિતા
આ સર્જનનો સ્વપ્ન માત્ર પળક ઝપકાવાની ક્ષણ જેટલો જ ટકે છે; એ જ ક્ષણે આપણું આખું યુગ પણ કલ્પાયલું છે.
સુદીર્ઘસ્વપ્નષણ્ડો ઽયં યથોદેતિ પ્રજાપતેઃ । સર્ગાદ્યાસ્ સર્વભૂતાનાં પ્રત્યેકમ્ ઉદિતાસ્ તથા
જેમ પ્રજાપતિમાંથી લાંબી સપનાની શ્રેણી ઊભી થાય છે, તેમ જ સૃષ્ટિના આરંભ અને બધા જીવોની ઉત્પત્તિ પણ એક પછી એક આવી જ રીતે થાય છે.
ચિત્તત્ત્વસ્યૈવ ભાવેન સર્ગસ્વપ્નપરમ્પરાઃ । સ્ફુરન્ત્ય્ અમ્ભો દ્રવત્વેન યથાવર્તવિવર્તનૈઃ
ચેતનાની સ્વભાવથી જ સૃષ્ટિના સપનાની શ્રેણીઓ પ્રકાશિત થાય છે, જેમ પાણીની પ્રવાહિતાને તેની તરંગોની હલચાલથી ઓળખી શકાય છે.
યદા સ્વપ્નાત્મિકૈવેયં સર્ગલક્ષ્મીર્ ન વાસ્તવી । ઇદં સમ્ભવતીદં નો વેત્ય્ અતઃ પ્રલયં ગતમ્
જ્યારે આ સૃષ્ટિનું વૈભવ માત્ર સપનાજન્ય હોય છે અને વાસ્તવિક નથી, ત્યારે 'આ સર્જાય છે' કે 'આ સર્જાતું નથી' એવા વિચારો પણ અંત પામે છે.
યદ્ યથા યાદૃશં દૃષ્ટં તત્ તાદૃગ્ વિદ્યતે તથા । ન હિ પર્યનુયુજ્યન્તે સ્વપ્નવિભ્રમનીતયઃ
જેવું અને જેમ જોવામાં આવે છે, એવુજ તે હોય છે; કારણ કે સપનાની ગેરસમજને તર્કથી પકડવી શક્ય નથી.
ન તદ્ અસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિન્ યન્ ન સમ્ભવતિ ભ્રમે । વિચિત્રાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ દૃશ્યન્તે વસ્તુદૃષ્ટયઃ
આ જગતમાં એવું કંઈ નથી જે ભ્રમમાં શક્ય ન હોય; ત્રણેય લોકોમાં અજબ અજબ વસ્તુઓ દેખાય છે.
જલમધ્યે જ્વલત્ય્ અગ્નિર્ યથાબ્ધૌ વડવાનલઃ । નગરાણ્ય્ અમ્બરે સન્તિ યથા વૈમાનિકાશ્રયાઃ
જેમ પાણીની વચ્ચે અગ્નિ પ્રગટે છે, જેમ દરિયામાં વડવાનળ જ્વલતો હોય છે, અને જેમ આકાશમાં વિમાનો પર આધાર રાખી શહેરો વસે છે,
શિલાસ્વ્ અબ્જાનિ જાયન્તે હેમાદ્રાવ્ ઇવ પાદપાઃ । એકાગે સર્વપુષ્પાણિ સન્તિ કલ્પતરૌ યથા
જેમ પથ્થરમાંથી કમળ ઉગે છે, જેમ સુવર્ણ પર્વત પર વૃક્ષો ઊગે છે, અને કલ્પવૃક્ષ પર સર્વે ફૂલો એક સાથે મળે છે,
શિલાઃ ફલન્તિ ફલવદ્ યથા રત્નગુલુચ્છકાઃ । શિલાન્તઃ પ્રાણિનસ્ સન્તિ ભેકા ઇવ શિલાન્તરે
જેમ પથ્થરો પણ ફળ આપે છે, જેમ પથ્થરના ગોઠામાં રત્નો ઉગે છે, અને જેમ પથ્થરની અંદર જીવંત પ્રાણીઓ રહે છે, જેમ પથ્થરમાં દેડકા રહે છે.
દૃષદો વારિ નિર્યાતિ ચન્દ્રકાન્તોપલાદ્ ઇવ । નિમેષેણ ઘટો યાતિ પટતાં શાપવાન્ ઇવ
જેમ ચંદ્રકાંતો પથ્થરમાંથી પાણી નીકળે છે, તેમ પથ્થરમાંથી પણ પાણી બહાર આવે છે; એક પળમાં માટલુ તૂટી જાય છે, જેમ વણકરાઓમાં શાપ લાગેલો કોઈ તૂટી જાય છે.
સ્વાસત્તામ્ અપિ બુધ્યન્તે સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા । અધોગામિ જલં વ્યોમ્નિ ડીયતે ઽભ્રગતં યથા
જેમ સ્વપ્નમાં પોતાનું મૃત્યુ પણ જાણે છે, તેમ જ જેમ નીચે જતું પાણી આકાશમાં વાદળ બની ઊડી જાય છે તેમ દેખાય છે.
વિતાનમ્ ઇવ ખે વારિ તિષ્ઠતિ સ્વર્નદી યથા । ઉડ્ડીયન્તે શિલાસ્ સ્થૂલાઃ પક્ષવન્તો ઽદ્રયો યથા
જેમ આકાશમાં પાણી છત્ર જેવું ફેલાય છે, જેમ સોનાની નદી વહે છે; તેમ જ ભારે પથ્થરો પણ પાંખો હોય એવા પર્વતોની જેમ ઊડી જાય છે.
શિલાતઃ પ્રાપ્યતે સર્વં નનુ ચિન્તામણેર્ ઇવ । ચિન્તિતાનિ ફલન્ત્ય્ આશુ દેવોદ્યાનાન્તરેષ્વ્ ઇવ
પથ્થરમાંથી બધું મળે છે, જેમ ચિંતામણિમાંથી મળે છે; જે વિચારો તે તરત જ ફળે છે, જેમ દેવોના બગીચામાં થાય છે.
તાન્ય્ એવ ન ફલન્ત્ય્ આશુ મોક્ષાદીનીવ રાઘવ । અચેતનો ઽપિ કુરુતે કર્મ યન્ત્રપુમાન્ ઇવ
એવી જ વસ્તુઓ તરત ફળ આપતી નથી, રાઘવ, જેમ મુક્તિ વગેરે પણ તરત મળતી નથી; જેમ યંત્રમાં પુરુષ કામ કરે છે, તેમ જ જડ પણ કર્મ કરે છે.
એવમાદિસ્ તથાન્યશ્ ચ વિચિત્રારમ્ભવિભ્રમઃ । દૃષ્ટશ્ શમ્બરગન્ધર્વવિલાસૈર્ અપ્ય્ અસમ્ભવઃ
આ રીતે અને બીજી ઘણી રીતે પણ અનેક અજોડ અને આશ્ચર્યજનક શરૂઆતો જોવા મળે છે; શમ્બર અને ગંધર્વોના વિલાસ પણ અહીં શક્ય નથી.