સા પરાત્ પરમા કાષ્ઠા સા દૃશાં દૃગ્ અનુત્તમા । સ મહિમ્નાં ચ મહિમા ગુરૂણાં સ ગુરુર્ ગુરુઃ
એ જ સર્વોચ્ચ અને અંતિમ અવસ્થા છે; એ જ દ્રષ્ટાઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રષ્ટા છે; એ જ મહાનતામાં મહાન છે; એ જ ગુરુઓમાં મહાન ગુરુ છે.
સ આત્મા તચ્ ચ વિજ્ઞાનં તચ્ છૂન્યં બ્રહ્મ તત્ પરમ્ । તચ્ છ્રેયસ્ સ શિવશ્ શાન્તસ્ સા વિદ્યાપરમા સ્થિતિઃ
એ જ આત્મા છે, એ જ જ્ઞાન છે, એ જ શૂન્ય છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ પરમ છે; એ જ શ્રેયસ છે, એ જ શિવ છે, એ જ શાંતિ છે, એ જ પરમ જ્ઞાનની અવસ્થા છે.
યો ઽયમ્ અન્તશ્ચેતનાત્મા સર્વાનુભવરૂપકઃ । યત્ર સ્વદન્તે સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ સ્વાત્મસત્તયા
આ અંતરમાં રહેલો ચેતન આત્મા, જે બધું અનુભવવાનો સ્વરૂપ છે, જેમાં બધાં પદાર્થો પોતાના સ્વરૂપથી આનંદ પામે છે.
સ જગત્તિલતૈલાત્મા સ જગદ્ગૃહદીપકઃ । સ જગત્પાદપરસસ્ સ જગત્પશુપાલકઃ
એ જગતનું તિલમાં તેલ જેવું સાર છે, એ જગતના ઘરમાં દીવો છે, એ જગતને આધાર આપનાર છે અને એ બધાં જીવજંતુઓનો રક્ષક છે.
સ તન્તુર્ ભૂતમુક્તાનાં પરિપ્રોતહૃદમ્બરઃ । સ ભૂતમરિચૌઘાનાં પરમા તિક્તતાતતા
એ મુક્ત થયેલા જીવોના હૃદયમાં ગૂંથાયેલો દોરો છે, અને મૃગમરીચિકા જેવા અનેક જીવોમાં એ સર્વોચ્ચ સત્ય છે.
સ પદાર્થે પદાર્થત્વં સ તુચ્છત્વમ્ અવસ્તુનઃ । સ સતો વસ્તુનસ્ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વમ્ અસતશ્ ચ સઃ
એ પદાર્થોમાં પદાર્થપણું છે, જે ખોટું છે તેમાં ખોટાપણું એ જ છે, જે સત્ય છે તેમાં સત્યપણું એ જ છે અને જે અસત્ય છે તેમાં અસત્યપણું પણ એ જ છે.
જગદ્ગૃહક્રિયાભાણ્ડોપસ્કરાણાં સ દીપકઃ । ચન્દ્રાર્કતારકાતેજસ્ તેનેદં પ્રકટીકૃતમ્
આ જગતના ઘર, કામકાજ, વસ્તુઓ અને સાધનો માટે એ દીવો છે; ચાંદ્રમા, સૂર્ય અને તારાઓના પ્રકાશથી બધું સ્પષ્ટ થાય છે.
સર્વં પ્રસૃતમ્ એતસ્માચ્ ચેતનાત્ પરમાત્મનઃ । સ્વસંવિત્તિવિચારેણ સ્વયમ્ આત્મૈષ લભ્યતે
આ બધું જ ચેતન પરમાત્માથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; પોતાની જ જ્ઞાનની તપાસથી એ જ આત્મા પ્રાપ્ત થાય છે.
સર્વ એવ જગદ્ભાવા અવિચારણચારવઃ । અવિદ્યમાનસદ્ભાવા વિચારવિશરારવઃ
આ જગતના બધા અવસ્થાઓ અજ્ઞાનના ભટકાવા છે; એનો અસ્તિત્વ સાચો નથી અને જ્ઞાનથી એ બધું દૂર થઈ જાય છે.
અહમ્ આદૌ જગજ્જાલે મિથ્યાભ્રમભરાત્મનિ । કો ભૂત્વા ક્વાનુબધ્નામિ ધૃતિં કથમ્ અવાસ્તવીમ્
આ જગતના જાળમાં શરૂઆતમાં હું ખોટા ભ્રમથી ભરાઈ જાઉં છું; હું કોણ છું, ક્યાં બંધાઈ રહ્યો છું અને અસત્યને કેવી રીતે ટકાવી રહ્યો છું?
આદિમધ્યાન્તમનનસઙ્કલ્પકલનાસ્વ્ અહમ્ । બ્રહ્માકાશમ્ અનાદ્યન્તં કેવેયત્તા મમાત્મનઃ
શરૂઆત, મધ્ય અને અંતના વિચારોમાં હું છું, પણ મારું પોતાનું સ્વરૂપ તો અનાદિ અને અનંત બ્રહ્મનુ આકાશ છે, શુદ્ધ અને અપરિમિત.
ઇતિનિશ્ચયવાન્ યો ઽન્તસ્ સમવ્યવહૃતિર્ બહિઃ । ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તસ્ સ્થિતો ઽનન્તસ્ સ સર્વદા
જે મનમાં આ રીતે નિશ્ચય ધરાવે છે અને બહાર સમતા સાથે વર્તે છે, ઉદય અને અસ્તથી મુક્ત રહીને, એ હંમેશા અનંત સ્વરૂપે સ્થિર રહે છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ સામ્યં સમમ્ અવસ્થિતમ્ । યસ્ય ખસ્યેવ શૂન્યત્વં સ મહાત્મેહ સદ્વપુઃ
જેને neither ઉદય છે કે ન અસ્ત, જે સમતામાં સ્થિર છે, અને જેનું શૂન્યપણું આકાશ જેવું છે, એ અહીં મહાત્મા છે અને સાચું સ્વરૂપ ધરાવે છે.
ભાવાદ્વૈતપદારૂઢસ્ સુષુપ્તપરયા ધિયા । વ્યવહાર્ય્ અપિ હૃત્ક્ષોભં નૈત્ય્ આદર્શનરો યથા
જે ભાવાદ્વિત્યની અવસ્થામાં સ્થિર છે, ઊંઘ જેવી સર્વોચ્ચ બુદ્ધિ ધરાવે છે, અને વ્યવહારમાં રહેતાં પણ હૃદયમાં કદી ઉથલપાથલ થતી નથી, એ દર્પણ જેવો અડગ રહે છે.
આદર્શપુરુષસ્યેવ વ્યવહારવતો ઽપિ ચ । ન યસ્ય હૃદયોલ્લેખો મનાગ્ અપિ સ મુક્તિભાક્
જેમ દરપણમાં દેખાતા માણસને, ભલે તે દુનિયાના કામકાજમાં જોડાયેલો હોય, પણ જેના હૃદયમાં રત્તીભર પણ ઉથલપાથલ થતી નથી, એવો માણસ મુક્તિ પામે છે.
અવિભાગમતાવ્ એવ જ્ઞમણૌ પ્રતિબિમ્બતિ । ચિતેઃ પરમવૈમલ્યાદ્ વ્યવહારો યથાગતઃ
જ્યારે સમજણ એકરૂપ થાય છે, ત્યારે જ્ઞાનના રત્નમાં પ્રતિબિંબ દેખાય છે; ચેતનાની સર્વોત્તમ સ્વચ્છતાથી, દુનિયાના કામકાજ જેમ આવે તેમ ચાલે છે.
ચિચ્ચમત્કૃતિર્ એવેયં જગદ્ ઇત્ય્ અવભાસતે । નેહાસ્ત્ય્ ઐક્યં ન ચ દ્વિત્વમ્ ઉપદેશો ઽપિ તન્મયઃ
આ આખું જગત તો ચેતનાનો અદભુત ખેલ છે એમ જ દેખાય છે; અહીં એકપણપણ નથી, બેપણપણ નથી, અને ઉપદેશ પણ એ જ સ્વરૂપનો છે.
વાચ્યવાચકશિષ્યેહાગુર્વાખ્યૈસ્ સ્વચમત્કૃતૈઃ । આત્મનાત્મનિ શાન્તૈવ ચિચ્ ચમત્કુરુતે ચિતિ
પોતાના અદભુતપણે, શબ્દ, અર્થ, શિષ્ય, ગુરુ અને તેમના નામો દ્વારા, ચેતના પોતામાં જ શાંત રહીને પોતામાં જ આનંદ માણે છે.
ચિત્પ્રસ્પન્દો હિ સંસારસ્ તદસ્પન્દઃ પરં પદમ્ । ચિત્સ્પન્દશમનેનેયં પરિશામ્યતિ સંસૃતિઃ
ચેતનાનો હલનચલન એટલે સંસાર છે; અને તેનું શાંત થવું એ પરમ અવસ્થા છે. જ્યારે ચેતનાનો આ હલનચલન શાંત થાય છે, ત્યારે સંસારનો ચક્ર પણ થમાઈ જાય છે.
મહાચિતેર્ નઞર્થાંશભાવો યો ઽભાવનક્ષયઃ । અસન્ન્ ઇવ સ્વભાવેન સ ચિત્સ્પન્દ ઉદાહૃતઃ
મહાન ચેતનામાં જે અભાવની કલ્પનાનો અંત આવે છે, એ જ ચેતનાનો હલનચલન કહેવાય છે. એ સ્વભાવથી જાણે અસ્તિત્વમાં જ નથી એવું લાગે છે.
શૂન્યત્વમ્ અજડં યત્ તત્ પરમ્ આહુશ્ ચિતેર્ વપુઃ । નઞર્થાભાવના યાત્ર સંસૃતિસ્ સાનુભૂયતે
જે ખાલીપણું છે પણ જડ નથી, તેને ચેતનાનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે. જ્યાં અભાવની કલ્પના રહી નથી, ત્યાં સંસારનો અનુભવ થાય છે.
અભાવનામાત્રલયા સા ચ નિસ્સારરૂપિણી । કેવલં કેવલીભાવસ્ સ્વસ્ સદ્રૂપો ઽવશિષ્યતે
જ્યારે માત્ર કલ્પનાઓનો અંત આવી જાય છે અને એમાં કોઈ સાર નથી રહેતો, ત્યારે માત્ર શુદ્ધ સ્વરૂપ, પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જ બાકી રહે છે.
ચિત્સ્પન્દ એવ સંસારચક્રપ્રવહણં વિદુઃ । માતૃમાનપ્રમેયાદિ કટકાદીવ હેમનિ
જ્ઞાનની જે લહેર છે, એ જ સંસારનું ફેરવાતું ચક્ર છે એમ જ્ઞાની લોકો જાણે છે. જાણનાર, જાણવાની રીત અને જાણવાનું જે વિષય છે, એ બધું તો સોનાની કડીઓ જેવી જ છે.
પૃથગ્ અસ્તિ ન ચ સ્પન્દશ્ ચિતેર્ યસ્ સંસૃતિર્ ભવેત્ । ચિત્ત્વમ્ એવ ચિતેસ્ સ્પન્દસ્ તદબોધો હિ સંસૃતિઃ
ચેતનાની લહેર ચેતના સિવાય અલગથી ક્યાંય નથી; જો એ અલગ હોય, તો એ જ સંસાર છે. ચેતનાની લહેર એટલે મન, અને એનું અજ્ઞાન જ સંસાર છે.
અબોધમાત્રં ચિત્સ્પન્દઃ કટકત્વમ્ ઇવોત્થિતમ્ । બોધમાત્રવિલીને ઽસ્મિઞ્ શુદ્ધં ચિદ્ધેમ શિષ્યતે
ચેતનાની લહેર માત્ર અજ્ઞાન જ છે, જે કડીએ જેવી દેખાય છે. જ્યારે એ અજ્ઞાન ઓગળી જાય છે ત્યારે શુદ્ધ ચેતના, એટલે કે સોનાં જેવું શુદ્ધ સ્વરૂપ, બાકી રહે છે.
સત્યાવબોધમાત્રેણ ક્ષીયતે ભોગભાવના । ભોગાભાવનમ્ એવેહ પરમં જ્ઞત્વલક્ષણમ્
સાચી સમજણથી જ ભોગવાની વૃત્તિ નાશ પામે છે. અહીં ભોગવાની ઈચ્છા ન હોવી જ જ્ઞાનનું સર્વોચ્ચ લક્ષણ છે.
ઇમે ઽનભિમતાસ્ સર્વે જ્ઞસ્ય ભોગાસ્ સ્વભાવતઃ । ભવન્તિ કો ઽતિતૃપ્તો હિ દુરન્નં કિલ વાઞ્છતિ
આ બધા ભોગો જ્ઞાની માણસ માટે સ્વાભાવિક રીતે રસહીન છે; કેમ કે જે સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયો હોય, એ ક્યારેય નીચા પ્રકારનું ખોરાક ઈચ્છે નહીં.
એતદ્ એવ પરં વિદ્ધિ જ્ઞત્વસ્ય પરલક્ષણમ્ । સ્વભાવેનૈવ ભોગાનાં યત્ કિલાનભિવાઞ્છનમ્
ભોગોની ઈચ્છા સ્વભાવથી જ ન રહેવી, એ જ જ્ઞાનનું સર્વોચ્ચ લક્ષણ છે, એવું જાણી લે.
ચિદ્ અસ્પન્દૈવ સર્વાત્મરૂપિણ્ય્ અસ્તીતિ નિશ્ચયઃ । યો ઽન્તઃ પ્રરૂઢસ્ સ્વાભ્યાસાજ્ જ્ઞત્વશબ્દેન સ સ્મૃતઃ
જ્યારે મનુષ્યને સતત અભ્યાસથી એ પક્કી સમજણ થઈ જાય કે ચેતના જ સર્વત્ર વ્યાપેલી છે અને એમાં કોઈ હલચલ નથી, ત્યારે એ જ્ઞાન કહેવાય છે.
યો ન ભુઙ્ક્તે ભુજ્યમાનાન્ અપિ ભોગાન્ અબુદ્ધિમાન્ । લોકાનુરોધસિદ્ધ્યર્થં સ હન્તિ લગુડૈર્ નભઃ
જે માણસ ભોગો માણતો હોય છતાં અજ્ઞાનતાથી એમાં ભાગ લેતો નથી, એ તો દુનિયાની રીતી માટે આકાશને લાકડાથી મારતો હોય એવો છે.