અસદ્ એવ મનોરાજ્યં કર્તું શક્તં યથા મનઃ । ક્ષણસ્ય કલ્પીકરણે તથૈવ બલવન્ મનઃ
જેમ મન ખોટા કલ્પનાનો રાજય ઊભું કરી શકે છે, એમ જ મન ક્ષણને યૂગ જેટલું લાંબું બનાવી દેવામાં પણ શક્તિશાળી છે.
ક્ષણં કલ્પીકરોત્ય્ એતત્ તથાલ્પં કુરુતે બહુ । અસત્ સત્ કુરુતે ક્ષિપ્રમ્ ઇતીયં ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા
આ મન ક્ષણને યૂગ બનાવી દે છે, થોડુંને ઘણું કરી નાખે છે, ખોટાને સાચું દેખાડે છે—આ રીતે ભ્રાંતિ ઊભી થાય છે.
ક્ષણમ્ આદિમનોરાજ્યં પ્રતિભાતં સ્વભાવતઃ । યદ્ વિચિત્રાત્મ તદ્ ઇદં જગજ્જાલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્
મનનું પહેલું કલ્પિત રાજય સ્વભાવથી જ ક્ષણ જેટલું લાગે છે; જે અનેક પ્રકારનું છે, એ જ આ જગતનું જાળ છે.
સર્ગો નિર્વાણનિષ્ઠત્વાન્ નિમેષમ્ અયમ્ ઉત્થિતઃ । પ્રતિભામાત્રતો ઽત્રૈવ કલ્પિતા વજ્રસારતા
સૃષ્ટિ મુક્તિમાં સ્થિર હોવાથી પળમાં જ ઊભી થાય છે; અહીં માત્ર કલ્પના જ હકીકતમાં વજ્ર જેવી મજબૂત માનવામાં આવે છે.
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્સ્થં જગચ્ચિત્રં કચત્ સ્થિતમ્ । અકુડ્યમ્ અપ્ય્ અરઙ્ગાઢ્યમ્ ઇદં સ્ફારમ્ ઇવાગ્રતઃ
આ જગત મનના ચિત્રથી બનેલું છે અને ચેતનામાં જ ટકેલું છે. આ અદભુત જગત અહીં વિશાળ અને ભવ્ય રંગમંચ જેવું દેખાય છે, ભલે એ ખરેખર કોઈ મંડપ નથી.
અહો નુ ચિત્રં નિર્ભિત્તિ ચિત્રમ્ ઉજ્જ્વલમ્ ઉત્થિતમ્ । સુરઞ્જનં જગદ્ ઇતિ સ્થિતં દૃષ્ટિવિલોભનમ્
અરે, આ કેટલું અદ્ભુત છે! દીવાલ વગરનું ચમકતું ચિત્ર ઊભું થયું છે. દેવતાઓને પણ આનંદ આપતું આ જગત આંખને મોહી લે તેવું દૃશ્ય બનીને ઊભું છે.
નાનાતમોમષીલેખં નાનાતેજોઽંશરઞ્જનમ્ । નાનાકલઙ્કાવયવં નાનારાગાનુરઞ્જિતમ્
આમાં અનેક છાંયાં અને પ્રકાશની રેખાઓ છે, અનેક તેજસ્વી કિરણોથી રંગાયેલું છે, અનેક નિષ્કલંક અવયવો ધરાવે છે અને અનેક રંગોથી રંજાયું છે.
નાનાદૃષ્ટિવિલાસાઢ્યં નાનાનુભવલોચનમ્ । નાનાભ્રકોગ્રરચનં નાનાકારાગ્રપશ્ચિમમ્
આમાં અનેક દૃશ્યરમણિયતા છે, અનેક રીતે અનુભવાય છે, અનેક ઘનઘોર વાદળોથી રચાયું છે અને અનેક પ્રકારના રૂપો, પ્રારંભથી અંત સુધી, તેમાં છે.
વ્યોમનીલસરઃફુલ્લતારાચન્દ્રાર્કપઙ્કજમ્ । વિચિત્રરચનોદ્યુક્તમેઘાલીપત્ત્રમઞ્જરિ
આ આકાશ તો એક સરોવર છે, જેમાં તારાઓ, ચાંદ્ર અને સૂર્ય કમળની જેમ ખીલી રહ્યા છે; અને વાદળોના વિવિધ ગોઠવણો તેની પાંદડીઓ અને મંજરીઓ જેવી શોભા વધારે છે.
સ્વકોષ્ઠકાભિલિખિતસુરાસુરનૃપુત્રિકમ્ । પરમાલોકમક્કોલધવલાકાશકુડ્યકમ્
આ પોતાના ઘર જેવા આકાશમાં દેવીઓ, દાનવીઓ અને મનુષ્યોની પુત્રીઓનું ચિત્ર અંકિત છે; એ સર્વોચ્ચ લોક છે, જેના દીપ્તિમાન અને શુદ્ધ આકાશ જેવા દિવાલો છે.
આકાશ એવ રચિતા પ્રતિભૈકરઙ્ગા મુગ્ધા જગત્ત્રયમનોહરપુત્રિકેયમ્ । ચિન્માત્રવક્ત્રપરિરઞ્જિતસર્વલોકા લીલાકુલા ચપલચિત્તકચિત્રકર્ત્રા
આ મનમોહક ગૂડી, જે ત્રણેય લોકને આનંદ આપે છે, માત્ર આકાશમાં કલ્પનાની રમતથી રચાઈ છે; સર્વ લોક ચૈતન્યના ચહેરાથી રંગાઈ ગયા છે અને એ ચંચળ મનની લીલાથી ભરપૂર છે.
હેમાચલાઙ્ગલતિકા ઘનકેશપાશા ચન્દ્રાર્કલોચનવિચાલનદૃષ્ટલોકા । ધર્માર્થકામત્રિકયન્ત્રિતશાસ્ત્રવસ્ત્રા પાતાલતાલચરણોન્નતભૂનિતમ્બા
એ હિમાલયની વેલ છે, વાદળ જેવા ઘન ઘાટ વાળ ધરાવે છે, ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવું નજરે આખા જગતને હલાવે છે; ધર્મ, અર્થ અને કામથી બનેલા શાસ્ત્રો તેના વસ્ત્ર છે, અને પાતાળના મૂળથી ઊંચી થયેલી ધરતી તેની કટિ છે.
બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રહરિબાહુચતુષ્ટયોગ્રા સત્યાનૃતોન્નતકુચા કકુબઙ્ગયષ્ટિઃ । અબ્ધ્યન્ત્રવેષ્ટિતમહીતલપદ્મપીઠપત્ત્રીકૃતાચલમહાભુવનોદરી ચ
મહાવિશ્વનું વિશાળ પેટ એ છે, જે પર્વતો કમળની પાંખડી બની ધરાને ઘેરતા દરિયાઓની વચ્ચે બેઠું છે. બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર અને હરિ એના ચાર હાથ છે. સત્ય અને અસત્ય એના ઉન્નત સ્તન છે. એનું રૂપ દિશાઓના ધ્રુવ જેવું છે.
રાત્ર્યન્ધકારચપલભ્રુરહસ્સ્મિતોચ્ચૈસ્ તારાકરાલપુલકા ગ્રહદન્તપઙ્ક્તિઃ । ચઞ્ચચ્ચતુર્દશવિધાકુલભૂતજાતરોમા ધ્વનત્પ્રલયવારિદકમ્બુપૂગા
એના ભ્રૂ રાત્રિના અંધકાર જેવી ચંચળ છે, એનું ઊંચું સ્મિત તારાઓની રોમાંચક ઝલક છે, ગ્રહોની પંક્તિઓ એના દાંત છે. ચૌદ જાતિના જીવોની ગતિશીલ ભીડ એના રોમ છે અને પ્રલયના પાણીની ગર્જના એનો અવાજ છે.
જીવાન્વિતા ગગન એવ કૃતા વિચિત્રા વ્યોમાત્મિકાચિરવિલક્ષણચિત્રકર્ત્રા । ચિત્તેન ચિત્રપરિકર્મવિદા ત્રિલોકી નાનાવિલાસવલિતા વરપુત્રિકેતિ
પ્રાણથી ભરપૂર, એ આકાશમાં જ અદભુત રીતે રચાઈ છે, એનું સ્વરૂપ આકાશમય છે, અને સદા અનોખા કલાપ્રવિણ દ્વારા ઘડાયું છે. ત્રણેય લોક, ચતુર મનથી શોભાયમાન, અનેક લિલાઓથી ભરપૂર એ સુંદર ગૂડી છે.
ઇદં વિદ્ધિ મહાશ્ચર્યમ્ અર્જુનેહ હિ યત્ કિલ । પૂર્વં સઞ્જાયતે ચિત્રં પશ્ચાદ્ ભિત્તિર્ ઉદેતિ હિ
અર્જુન, આ મહાન આશ્ચર્ય જાણ—અહીં પહેલાં ચિત્ર ઊભું થાય છે અને પછી દીવાલ દેખાય છે.
અભિત્તાવ્ ઉત્થિતે ચિત્રે દૃશ્યતે ભિત્તિર્ આતતા । અહો નુ ચિત્રા માયેયં મગ્નં તુમ્બુ શિલા પ્લુતા
જ્યારે દિવાલ પર ચિત્ર દેખાય છે, ત્યારે દિવાલ જ ફેલાયેલી દેખાય છે; અરે, ખરેખર, આ અજાયબી માયા તો પાણીમાં ડૂબેલી દુધી કે પાણી પર તરતી પથ્થર જેવી છે.
ચિત્તસ્થચિત્રસદૃશે વ્યોમાત્મનિ જગત્ત્રયે । વ્યોમાત્મનસ્ તે કિમ્ ઇયમ્ અહન્તા વ્યોમતોદિતા
જેમ મનમાં ચિત્ર વસે છે, એ જ રીતે ત્રણેય લોક ચેતનાના આકાશમાં વસે છે; તો, તારા સ્વરૂપના આકાશમાંથી ઊભી થતી આ 'હું'પણા શું છે?
સર્ગવ્યોમ કૃતં વ્યોમ્ના વ્યોમ્નિ વ્યોમ વિલીયતે । ભુજ્યતે વ્યોમનિ વ્યોમ વ્યોમ વ્યોમનિ ચાતતમ્
સૃષ્ટિનું આકાશ પણ આકાશથી બન્યું છે અને એ જ આકાશમાં લય પામે છે; આકાશમાં જ આકાશનો આનંદ લેવાય છે અને આખું આકાશ સર્વત્ર વ્યાપેલું છે.
વેષ્ટિતં વાસનારજ્જ્વા દીર્ઘસંસૃતિદામ યત્ । વાસનોદ્વેષ્ટનેનૈવ તદ્ ઇહોદ્વેષ્ટ્યતે ઽર્જુન
અત્યંત લાંબી જન્મમરણની સાંકળ જે વાસનાની દોરીથી બંધાયેલી છે, એ અહીં વાસનાને દૂર કરવાથી જ ખુલ્લી પડે છે, અર્જુન.
પ્રતિબિમ્બં યથાદર્શે તથેદં બ્રહ્મણિ સ્વયમ્ । અગમ્યં છેદભેદાદેર્ આધારાનન્યતાવશાત્
જેમ દર્પણમાં પ્રતિબિંબ દેખાય છે, તેમ આ બધું બ્રહ્મમાં જ પ્રગટે છે; કારણ કે એ પોતાના આધારથી અલગ નથી, એને કાપી કે વહેંચી શકાય એવું નથી.
અનન્યચ્ છેદભેદાદિ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ ચામ્બરમ્ । કિં કથં કસ્ય કેનૈતચ્ છિદ્યતે વા ક્વ ભિદ્યતે
જેમ આકાશમાં કાપવું કે વહેંચવું શક્ય નથી, તેમ બ્રહ્મમાં પણ એ શક્ય નથી; તો પછી શું, કેમ, કોણ, કોને, કઈ રીતે કાપે કે વહેંચે?
બ્રહ્મતા બ્રહ્મતાપૂરે જલે જલમ્ ઇવ સ્ફુરત્ । સ્થિતા સમસમા વ્યોમ નિર્મલા શાન્તમ્ આત્મનિ
બ્રહ્મ પોતાનાં પૂર્ણ સ્વરૂપે, પાણીમાં પાણીની જેમ, તેજસ્વી રહે છે; એ સર્વત્ર સમાન, શુદ્ધ, શાંત અને આત્માના આકાશમાં સ્થિર છે.
વાસ્યવાસકભાવો ઽતો મનાગ્ અપિ ન ભિદ્યતે । તેનેહાવાસનીભાવો બોધાત્ સમ્પન્ન એવ તે
આથી, પાત્ર અને તેમાં રહેલા વચ્ચે જરા પણ ભેદ રહેતો નથી; જ્ઞાનથી તું ખરેખર વાસનાઓથી મુક્ત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
યો ન નિર્વાસનો નૂનં સર્વધર્મપરો ઽપિ સઃ । સર્વજ્ઞો ઽપ્ય્ અતિબદ્ધાત્મા તપસ્વ્ય્ અપિ સ રાગવાન્
જેને મનમાં છુપાયેલા સંસ્કારોથી મુક્તિ નથી, એ માણસ ભલે બધાં ધર્મોનું પાલન કરે, બધું જાણે કે કેટલાય તપ પણ કરે, તો પણ એ અંદરથી બંધાયેલો અને રાગથી ભરેલો જ રહે છે.
યસ્યાસ્તિ વાસનાબીજમ્ અત્યલ્પં ચિતિભૂમિગમ્ । બૃહત્ સઞ્જાયતે તસ્ય પુનસ્ સંસૃતિકાનનમ્
જેના મનમાં સંસ્કારનું બીજ થોડું પણ બાકી હોય, એના ચેતનામાંથી ફરીથી સંસારનું વિશાળ જંગલ ઊભું થાય છે.
અભ્યાસાદ્ ધૃદિ રૂઢેન સત્યસમ્બોધવહ્નિના । નિર્દગ્ધં વાસનાબીજં ન ભૂયઃ પરિરોહતિ
જ્યારે સતત અભ્યાસ અને હૃદયમાં પક્કડથી સ્થિર થયેલી સાચી સમજના અગ્નિથી સંસ્કારનું બીજ બળી જાય છે, ત્યારે એ ફરીથી ઉગતું નથી.
દગ્ધં તુ વાસનાબીજં ન નિમજ્જતિ વસ્તુષુ । સુખદુઃખાદિષુ સ્વચ્છં તુમ્બીપત્ત્રમ્ ઇવામ્ભસિ
પણ જ્યારે સંસ્કારનું બીજ બળી જાય છે, ત્યારે એ વિષયોમાં ડૂબતું નથી; સુખ-દુઃખ વગેરેમાં એ પાણી પર તરતા દુધીના પાન જેવું સ્વચ્છ રહે છે.
શાન્તાત્મા વિગતભવામયો ઽસિ જાતો નિર્વાણો દલિતમહામનોવિમોહઃ । સમ્યગ્જ્ઞશ્ શ્રુતમ્ અવગમ્ય પાવનં તત્ તિષ્ઠાત્મવ્યવહૃતિર્ એકશાન્તરૂપઃ
હવે તારો મન શાંત થઈ ગયું છે, જન્મમરણના રોગથી મુક્ત થઈને તું મુક્તિ પામ્યો છે, મનનો મોટો મોહ તૂટ્યો છે. સાચી સમજ મેળવીને અને પવિત્ર ઉપદેશને સમજ્યા પછી, તારો વ્યવહાર હંમેશા અંદરની એકાગ્ર શાંતિમાં સ્થિર રહે.
નષ્ટો મોહસ્ સ્મૃતિર્ લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્ મયાચ્યુત । સ્થિતો ઽસ્મિ ગતસન્દેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ
હે અચ્યૂત, તારી કૃપાથી મારો મોહ દૂર થઈ ગયો છે અને મારી સ્મૃતિ પાછી આવી છે. હવે હું નિર્ભય અને નિશ્ચિત છું અને તું જે કહેશે તે કરું છું.