ક્ષણેન ચેતસિ યથા ભાતો લોકક્ષયોદયૌ । ખાત્મા જગત્ તથૈવેદં સબાહ્યાભ્યન્તરં નભઃ
જેમ મનમાં પળભરમાં જ જગતનું ઉદય અને ક્ષય દેખાય છે, એમ આ આખું જગત, અંદર અને બહારનું બધું, આકાશ સ્વરૂપમાં જ છે.
ચિરન્તનમનોરાજ્યમાત્રે ઽસ્મિન્ કિલ સત્યતા । કથમ્ આલોકિતે ઽપિ સ્યાત્ સત્યં નાસ્ત્ય્ એવ વિભ્રમે
આ તો પ્રાચીન કલ્પના રાજ્ય છે, એમાં કઈ પણ વાસ્તવિકતા કેવી રીતે હોઈ શકે? ભલે દેખાય, પણ ભ્રમમાં ક્યારેય સત્ય નથી.
ભ્રમેણાલોકિતસ્ સત્યમ્ આલોકેન વિલીયતે । દૃશ્યમાનમ્ અપિ ક્ષામં શરદીવાભ્રમ્ અમ્બરે
મોહથી જોવામાં આવતું સત્ય એ જ દૃષ્ટિથી લય પામે છે; જે દેખાય છે તે પણ પાતળું છે, શરદ ઋતુના આકાશમાં વાદળ જેવું.
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્તે સંસ્થિતાશ્ ચિત્રપુત્રિકાઃ । ભિત્ત્યભાવાદ્ અનાધારા બહિસ્ ત્રિભુવનાદિકાઃ
મન દ્વારા દોરાયેલા ચિત્રો મનમાં જ રહે છે, ચિત્રપુત્રી જેવી; દીવાલ ન હોય તો આધાર ક્યાંથી મળે? એ જ રીતે બહારના ત્રણેય લોક પણ આધાર વિના છે.
નૈતાસ્ સન્તિ ન ચાસિ ત્વં કિં કેન પરિરુધ્યતે । રોધ્યરોધકસમ્મોહં ત્યક્ત્વા ખવિમલો ભવ
આ વસ્તુઓ નથી, અને તું પણ એવો નથી—તો પછી કોણ કઈ રીતે બંધાયેલું છે? બંધન અને મુક્તિનો ભ્રમ છોડીને આકાશ જેવો નિર્મળ બની જા.
પ્રવૃત્તિર્ એવ કા વ્યોમ્નઃ પ્રવૃત્તિશ્ ચૈવ ખાત્મિકા । અતઃ કાલક્રિયાકુડ્યકલાદિ વિમલં નભઃ
આકાશ માટે કઈ પ્રવૃત્તિ? તેનું સ્વરૂપ તો નિષ્ક્રિય છે; એટલે સમય, કર્મ કે અન્ય કોઈ દીવાલ તેને સ્પર્શી શકતી નથી—આકાશ સદા શુદ્ધ રહે છે.
ચિત્તસંસ્થં યથા ચિત્રં સદ્રૂપમ્ અપિ ખાત્મકમ્ । વ્યોમ્નશ્ શૂન્યતમં વિદ્ધિ તથેદમ્ અખિલં જગત્
જેમ મનમાં ઊભરેલું ચિત્ર સાચું હોય છતાં એ આકાશ જેવું જ ખાલી હોય છે, એ જ રીતે આ આખું જગત પણ આકાશ જેવી ખાલીતા ધરાવે છે, એ જાણ.
ચિત્તભિત્તૌ કૃતં ચિત્રં યચ્ ચિચ્ચિત્રકરેણ તત્ । સર્વં શૂન્યતયા વ્યોમ્નો મનાગ્ અપિ ન ભિદ્યતે
મનના પાટ પર ચેતનાના ચિત્રકાર દ્વારા દોરાયેલું ચિત્ર પણ આખરે તો ખાલી જ છે, એમાં ذرાપણ આકાશથી ફરક નથી.
યથા પ્રકચતશ્ ચિત્તે જગન્નિર્માણસઙ્ક્ષયૌ । ક્ષણેનૈવ તથૈવેમૌ બહિસ્સ્થાવ્ ઇતિ વિદ્ધિ હે
જેમ મનમાં જગતની રચના અને વિલય પળમાં જ થાય છે, એ જ રીતે બહાર પણ એ બધું ક્ષણમાં જ બને છે, એ જાણ, પ્રિય.
આદ્યક્ષણમનોરાજ્યે નાનાભુવનનામનિ । ક્ષણભાવિનિ મોહેન કલ્પતા પરિકલ્પિતા
વિચારના પ્રથમ ક્ષણે મનમાં અનેક જગતના નામો ઊભા થાય છે; ક્ષણભંગુર ભ્રમથી એ બધાનું વાસ્તવિકપણું માત્ર કલ્પના જ છે.
અસદ્ એવ મનોરાજ્યં કર્તું શક્તં યથા મનઃ । ક્ષણસ્ય કલ્પીકરણે તથૈવ બલવન્ મનઃ
જેમ મન ખોટા કલ્પનાનો રાજય ઊભું કરી શકે છે, એમ જ મન ક્ષણને યૂગ જેટલું લાંબું બનાવી દેવામાં પણ શક્તિશાળી છે.
ક્ષણં કલ્પીકરોત્ય્ એતત્ તથાલ્પં કુરુતે બહુ । અસત્ સત્ કુરુતે ક્ષિપ્રમ્ ઇતીયં ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા
આ મન ક્ષણને યૂગ બનાવી દે છે, થોડુંને ઘણું કરી નાખે છે, ખોટાને સાચું દેખાડે છે—આ રીતે ભ્રાંતિ ઊભી થાય છે.
ક્ષણમ્ આદિમનોરાજ્યં પ્રતિભાતં સ્વભાવતઃ । યદ્ વિચિત્રાત્મ તદ્ ઇદં જગજ્જાલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્
મનનું પહેલું કલ્પિત રાજય સ્વભાવથી જ ક્ષણ જેટલું લાગે છે; જે અનેક પ્રકારનું છે, એ જ આ જગતનું જાળ છે.
સર્ગો નિર્વાણનિષ્ઠત્વાન્ નિમેષમ્ અયમ્ ઉત્થિતઃ । પ્રતિભામાત્રતો ઽત્રૈવ કલ્પિતા વજ્રસારતા
સૃષ્ટિ મુક્તિમાં સ્થિર હોવાથી પળમાં જ ઊભી થાય છે; અહીં માત્ર કલ્પના જ હકીકતમાં વજ્ર જેવી મજબૂત માનવામાં આવે છે.
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્સ્થં જગચ્ચિત્રં કચત્ સ્થિતમ્ । અકુડ્યમ્ અપ્ય્ અરઙ્ગાઢ્યમ્ ઇદં સ્ફારમ્ ઇવાગ્રતઃ
આ જગત મનના ચિત્રથી બનેલું છે અને ચેતનામાં જ ટકેલું છે. આ અદભુત જગત અહીં વિશાળ અને ભવ્ય રંગમંચ જેવું દેખાય છે, ભલે એ ખરેખર કોઈ મંડપ નથી.
અહો નુ ચિત્રં નિર્ભિત્તિ ચિત્રમ્ ઉજ્જ્વલમ્ ઉત્થિતમ્ । સુરઞ્જનં જગદ્ ઇતિ સ્થિતં દૃષ્ટિવિલોભનમ્
અરે, આ કેટલું અદ્ભુત છે! દીવાલ વગરનું ચમકતું ચિત્ર ઊભું થયું છે. દેવતાઓને પણ આનંદ આપતું આ જગત આંખને મોહી લે તેવું દૃશ્ય બનીને ઊભું છે.
નાનાતમોમષીલેખં નાનાતેજોઽંશરઞ્જનમ્ । નાનાકલઙ્કાવયવં નાનારાગાનુરઞ્જિતમ્
આમાં અનેક છાંયાં અને પ્રકાશની રેખાઓ છે, અનેક તેજસ્વી કિરણોથી રંગાયેલું છે, અનેક નિષ્કલંક અવયવો ધરાવે છે અને અનેક રંગોથી રંજાયું છે.
નાનાદૃષ્ટિવિલાસાઢ્યં નાનાનુભવલોચનમ્ । નાનાભ્રકોગ્રરચનં નાનાકારાગ્રપશ્ચિમમ્
આમાં અનેક દૃશ્યરમણિયતા છે, અનેક રીતે અનુભવાય છે, અનેક ઘનઘોર વાદળોથી રચાયું છે અને અનેક પ્રકારના રૂપો, પ્રારંભથી અંત સુધી, તેમાં છે.
વ્યોમનીલસરઃફુલ્લતારાચન્દ્રાર્કપઙ્કજમ્ । વિચિત્રરચનોદ્યુક્તમેઘાલીપત્ત્રમઞ્જરિ
આ આકાશ તો એક સરોવર છે, જેમાં તારાઓ, ચાંદ્ર અને સૂર્ય કમળની જેમ ખીલી રહ્યા છે; અને વાદળોના વિવિધ ગોઠવણો તેની પાંદડીઓ અને મંજરીઓ જેવી શોભા વધારે છે.
સ્વકોષ્ઠકાભિલિખિતસુરાસુરનૃપુત્રિકમ્ । પરમાલોકમક્કોલધવલાકાશકુડ્યકમ્
આ પોતાના ઘર જેવા આકાશમાં દેવીઓ, દાનવીઓ અને મનુષ્યોની પુત્રીઓનું ચિત્ર અંકિત છે; એ સર્વોચ્ચ લોક છે, જેના દીપ્તિમાન અને શુદ્ધ આકાશ જેવા દિવાલો છે.
આકાશ એવ રચિતા પ્રતિભૈકરઙ્ગા મુગ્ધા જગત્ત્રયમનોહરપુત્રિકેયમ્ । ચિન્માત્રવક્ત્રપરિરઞ્જિતસર્વલોકા લીલાકુલા ચપલચિત્તકચિત્રકર્ત્રા
આ મનમોહક ગૂડી, જે ત્રણેય લોકને આનંદ આપે છે, માત્ર આકાશમાં કલ્પનાની રમતથી રચાઈ છે; સર્વ લોક ચૈતન્યના ચહેરાથી રંગાઈ ગયા છે અને એ ચંચળ મનની લીલાથી ભરપૂર છે.
હેમાચલાઙ્ગલતિકા ઘનકેશપાશા ચન્દ્રાર્કલોચનવિચાલનદૃષ્ટલોકા । ધર્માર્થકામત્રિકયન્ત્રિતશાસ્ત્રવસ્ત્રા પાતાલતાલચરણોન્નતભૂનિતમ્બા
એ હિમાલયની વેલ છે, વાદળ જેવા ઘન ઘાટ વાળ ધરાવે છે, ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવું નજરે આખા જગતને હલાવે છે; ધર્મ, અર્થ અને કામથી બનેલા શાસ્ત્રો તેના વસ્ત્ર છે, અને પાતાળના મૂળથી ઊંચી થયેલી ધરતી તેની કટિ છે.
બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રહરિબાહુચતુષ્ટયોગ્રા સત્યાનૃતોન્નતકુચા કકુબઙ્ગયષ્ટિઃ । અબ્ધ્યન્ત્રવેષ્ટિતમહીતલપદ્મપીઠપત્ત્રીકૃતાચલમહાભુવનોદરી ચ
મહાવિશ્વનું વિશાળ પેટ એ છે, જે પર્વતો કમળની પાંખડી બની ધરાને ઘેરતા દરિયાઓની વચ્ચે બેઠું છે. બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર અને હરિ એના ચાર હાથ છે. સત્ય અને અસત્ય એના ઉન્નત સ્તન છે. એનું રૂપ દિશાઓના ધ્રુવ જેવું છે.
રાત્ર્યન્ધકારચપલભ્રુરહસ્સ્મિતોચ્ચૈસ્ તારાકરાલપુલકા ગ્રહદન્તપઙ્ક્તિઃ । ચઞ્ચચ્ચતુર્દશવિધાકુલભૂતજાતરોમા ધ્વનત્પ્રલયવારિદકમ્બુપૂગા
એના ભ્રૂ રાત્રિના અંધકાર જેવી ચંચળ છે, એનું ઊંચું સ્મિત તારાઓની રોમાંચક ઝલક છે, ગ્રહોની પંક્તિઓ એના દાંત છે. ચૌદ જાતિના જીવોની ગતિશીલ ભીડ એના રોમ છે અને પ્રલયના પાણીની ગર્જના એનો અવાજ છે.
જીવાન્વિતા ગગન એવ કૃતા વિચિત્રા વ્યોમાત્મિકાચિરવિલક્ષણચિત્રકર્ત્રા । ચિત્તેન ચિત્રપરિકર્મવિદા ત્રિલોકી નાનાવિલાસવલિતા વરપુત્રિકેતિ
પ્રાણથી ભરપૂર, એ આકાશમાં જ અદભુત રીતે રચાઈ છે, એનું સ્વરૂપ આકાશમય છે, અને સદા અનોખા કલાપ્રવિણ દ્વારા ઘડાયું છે. ત્રણેય લોક, ચતુર મનથી શોભાયમાન, અનેક લિલાઓથી ભરપૂર એ સુંદર ગૂડી છે.
ઇદં વિદ્ધિ મહાશ્ચર્યમ્ અર્જુનેહ હિ યત્ કિલ । પૂર્વં સઞ્જાયતે ચિત્રં પશ્ચાદ્ ભિત્તિર્ ઉદેતિ હિ
અર્જુન, આ મહાન આશ્ચર્ય જાણ—અહીં પહેલાં ચિત્ર ઊભું થાય છે અને પછી દીવાલ દેખાય છે.
અભિત્તાવ્ ઉત્થિતે ચિત્રે દૃશ્યતે ભિત્તિર્ આતતા । અહો નુ ચિત્રા માયેયં મગ્નં તુમ્બુ શિલા પ્લુતા
જ્યારે દિવાલ પર ચિત્ર દેખાય છે, ત્યારે દિવાલ જ ફેલાયેલી દેખાય છે; અરે, ખરેખર, આ અજાયબી માયા તો પાણીમાં ડૂબેલી દુધી કે પાણી પર તરતી પથ્થર જેવી છે.
ચિત્તસ્થચિત્રસદૃશે વ્યોમાત્મનિ જગત્ત્રયે । વ્યોમાત્મનસ્ તે કિમ્ ઇયમ્ અહન્તા વ્યોમતોદિતા
જેમ મનમાં ચિત્ર વસે છે, એ જ રીતે ત્રણેય લોક ચેતનાના આકાશમાં વસે છે; તો, તારા સ્વરૂપના આકાશમાંથી ઊભી થતી આ 'હું'પણા શું છે?
સર્ગવ્યોમ કૃતં વ્યોમ્ના વ્યોમ્નિ વ્યોમ વિલીયતે । ભુજ્યતે વ્યોમનિ વ્યોમ વ્યોમ વ્યોમનિ ચાતતમ્
સૃષ્ટિનું આકાશ પણ આકાશથી બન્યું છે અને એ જ આકાશમાં લય પામે છે; આકાશમાં જ આકાશનો આનંદ લેવાય છે અને આખું આકાશ સર્વત્ર વ્યાપેલું છે.
વેષ્ટિતં વાસનારજ્જ્વા દીર્ઘસંસૃતિદામ યત્ । વાસનોદ્વેષ્ટનેનૈવ તદ્ ઇહોદ્વેષ્ટ્યતે ઽર્જુન
અત્યંત લાંબી જન્મમરણની સાંકળ જે વાસનાની દોરીથી બંધાયેલી છે, એ અહીં વાસનાને દૂર કરવાથી જ ખુલ્લી પડે છે, અર્જુન.