સ્થિરાં સંહૃતિમ્ આયાન્તિ કૂર્માઙ્ગાનીવ સર્વશઃ । ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો હૃદિ જ્ઞસ્ય સ્વભાવતઃ
જેમ કાચબો પોતાની અંગો બધે ખેંચી લે છે, તેમ જ્ઞાનીએ પોતાના ઇન્દ્રિયો ઇન્દ્રિય વિષયોથી હૃદયમાં સ્વાભાવિક રીતે મજબૂતીથી ખેંચી લે છે.
ચિન્માત્રે વિતતે તન્તૌ દૃઢે સ્રગ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ । સદસદ્ગ્રથિતં વિશ્વં વિશ્વાઙ્ગે વિશ્વકર્મણિ
શુદ્ધ ચેતનાની મજબૂત અને વિસ્તૃત દોરી પર, સૃષ્ટિ અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વથી ગૂંથાયેલી માળાની જેમ, સમગ્ર વિશ્વના સર્જનહારે સમગ્ર બ્રહ્માંડના શરીરમાં સ્થાપિત કરી છે.
પ્રસારિતે પ્રસરતિ ત્વ્ અન્તર્ધિં યાતિ સંવૃતે । વિચિત્રરચનાજાલમ્ અનન્યચ્ ચિદ્વિતાનકે
જ્યારે આ સર્જનનું જાળું ફેલાય છે ત્યારે તે વિસ્તરે છે, અને જ્યારે ખેંચી લેવામાં આવે ત્યારે અદૃશ્ય થઈ જાય છે—આ અનોખી ચેતનાની છત નીચેનું રંગબેરંગી રચનાનું જાળું છે.
અનન્યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઇવ સ્વાઙ્ગરૂપમ્ અનઙ્ગવત્ । ચિત્રં વિતાનક ઇવ સ્થિતં જગદ્ ઇદં ચિતિ
આ જગત પોતે બીજું નથી છતાં બીજું જેવું દેખાય છે, પોતાનાં અંગરૂપે, જેમ દેહ વિનાનું હોય તેમ; ચેતનામાં આ વિશ્વ અદભુત છતની જેમ સ્થિર છે.
યથૈવારચિતં ચિત્રં સ્થિતં ચિત્રકૃદીહિતે । તથા જાતમ્ અજાતં ચ વિશ્વં સંસ્થિતમ્ આત્મનિ
જેમ ચિત્રકાર પોતાના મનમાં ચિત્ર રચી ને રાખે છે, એમ જ આ જગત, જન્મેલું કે અજન્મ, બધું જ આત્મામાં સ્થિર છે.
યથા સ્ફુરતિ કર્તવ્યં ચિત્રં ચિત્રકૃતશ્ ચિતિ । વિશ્વાત્મનિ તથા વિશ્વં કાલત્રયમયોદયમ્
જેમ ચિત્રકારના મનમાં બનાવવાનું ચિત્ર સ્પષ્ટ દેખાય છે, એમ જ ત્રણ કાળમાં ઉદ્ભવતું આખું જગત વિશ્વાત્મામાં પ્રકાશે છે.
અભિત્તિ ત્રિજગચ્ચિત્રં કુરુતે ચિત્તચિત્રકૃત્ । વ્યોમ્નિ વ્યોમાત્મકમ્ અપિ પ્રસ્ફુટં વૃત્તિવર્તિભિઃ
મન ચિત્રકાર બનીને, ત્રણ લોકનું ચિત્ર ભીત પર દોરે છે; અને આકાશરૂપ ભીત પર પણ, મનની અવસ્થાઓથી તે સ્પષ્ટ દેખાય છે.
ચિત્તચિત્રકરેણાદૌ ચિત્રં ચિત્રં વિતાનિતમ્ । પશ્ચાદ્ ભિત્તિઃ કૃતા વ્યોમરૂપા ચાસાવ્ અહો ભ્રમઃ
મન, જે ચિત્રકાર છે, પહેલાં ચિત્ર ફેલાવે છે; પછી તો આકાશરૂપ ભીત પણ કલ્પાય છે—આ કેવી અદભૂત મોહમાયા છે!
અપૂર્વૈવાતિમાયેયં કિલ યત્ર ખકુડ્યયોઃ । ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ સ્ફુટમ્ અપ્ય્ ઉપલબ્ધયોઃ
આ તો એક અનોખી અને અદભુત માયા છે, જ્યાં આકાશ અને દીવાલ વચ્ચે રત્તીભર પણ ફરક નથી, ભલે બંને સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.
ઇમા યા ઉપલક્ષ્યન્તે ભિત્તયશ્ ચિત્તચિત્રજાઃ । વ્યોમ્નશ્ શૂન્યતયા વિદ્ધિ તાસ્ તામરસલોચન
આ જે દીવાલો દેખાય છે, તે મનના ચિત્રમાંથી ઊભી થયેલી છે. હે કમળનેત્ર, તું જાણ કે એ તો ખાલીપા જેવી, આકાશ સ્વરૂપ જ છે.
ક્ષણેન ચેતસિ યથા ભાતો લોકક્ષયોદયૌ । ખાત્મા જગત્ તથૈવેદં સબાહ્યાભ્યન્તરં નભઃ
જેમ મનમાં પળભરમાં જ જગતનું ઉદય અને ક્ષય દેખાય છે, એમ આ આખું જગત, અંદર અને બહારનું બધું, આકાશ સ્વરૂપમાં જ છે.
ચિરન્તનમનોરાજ્યમાત્રે ઽસ્મિન્ કિલ સત્યતા । કથમ્ આલોકિતે ઽપિ સ્યાત્ સત્યં નાસ્ત્ય્ એવ વિભ્રમે
આ તો પ્રાચીન કલ્પના રાજ્ય છે, એમાં કઈ પણ વાસ્તવિકતા કેવી રીતે હોઈ શકે? ભલે દેખાય, પણ ભ્રમમાં ક્યારેય સત્ય નથી.
ભ્રમેણાલોકિતસ્ સત્યમ્ આલોકેન વિલીયતે । દૃશ્યમાનમ્ અપિ ક્ષામં શરદીવાભ્રમ્ અમ્બરે
મોહથી જોવામાં આવતું સત્ય એ જ દૃષ્ટિથી લય પામે છે; જે દેખાય છે તે પણ પાતળું છે, શરદ ઋતુના આકાશમાં વાદળ જેવું.
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્તે સંસ્થિતાશ્ ચિત્રપુત્રિકાઃ । ભિત્ત્યભાવાદ્ અનાધારા બહિસ્ ત્રિભુવનાદિકાઃ
મન દ્વારા દોરાયેલા ચિત્રો મનમાં જ રહે છે, ચિત્રપુત્રી જેવી; દીવાલ ન હોય તો આધાર ક્યાંથી મળે? એ જ રીતે બહારના ત્રણેય લોક પણ આધાર વિના છે.
નૈતાસ્ સન્તિ ન ચાસિ ત્વં કિં કેન પરિરુધ્યતે । રોધ્યરોધકસમ્મોહં ત્યક્ત્વા ખવિમલો ભવ
આ વસ્તુઓ નથી, અને તું પણ એવો નથી—તો પછી કોણ કઈ રીતે બંધાયેલું છે? બંધન અને મુક્તિનો ભ્રમ છોડીને આકાશ જેવો નિર્મળ બની જા.
પ્રવૃત્તિર્ એવ કા વ્યોમ્નઃ પ્રવૃત્તિશ્ ચૈવ ખાત્મિકા । અતઃ કાલક્રિયાકુડ્યકલાદિ વિમલં નભઃ
આકાશ માટે કઈ પ્રવૃત્તિ? તેનું સ્વરૂપ તો નિષ્ક્રિય છે; એટલે સમય, કર્મ કે અન્ય કોઈ દીવાલ તેને સ્પર્શી શકતી નથી—આકાશ સદા શુદ્ધ રહે છે.
ચિત્તસંસ્થં યથા ચિત્રં સદ્રૂપમ્ અપિ ખાત્મકમ્ । વ્યોમ્નશ્ શૂન્યતમં વિદ્ધિ તથેદમ્ અખિલં જગત્
જેમ મનમાં ઊભરેલું ચિત્ર સાચું હોય છતાં એ આકાશ જેવું જ ખાલી હોય છે, એ જ રીતે આ આખું જગત પણ આકાશ જેવી ખાલીતા ધરાવે છે, એ જાણ.
ચિત્તભિત્તૌ કૃતં ચિત્રં યચ્ ચિચ્ચિત્રકરેણ તત્ । સર્વં શૂન્યતયા વ્યોમ્નો મનાગ્ અપિ ન ભિદ્યતે
મનના પાટ પર ચેતનાના ચિત્રકાર દ્વારા દોરાયેલું ચિત્ર પણ આખરે તો ખાલી જ છે, એમાં ذرાપણ આકાશથી ફરક નથી.
યથા પ્રકચતશ્ ચિત્તે જગન્નિર્માણસઙ્ક્ષયૌ । ક્ષણેનૈવ તથૈવેમૌ બહિસ્સ્થાવ્ ઇતિ વિદ્ધિ હે
જેમ મનમાં જગતની રચના અને વિલય પળમાં જ થાય છે, એ જ રીતે બહાર પણ એ બધું ક્ષણમાં જ બને છે, એ જાણ, પ્રિય.
આદ્યક્ષણમનોરાજ્યે નાનાભુવનનામનિ । ક્ષણભાવિનિ મોહેન કલ્પતા પરિકલ્પિતા
વિચારના પ્રથમ ક્ષણે મનમાં અનેક જગતના નામો ઊભા થાય છે; ક્ષણભંગુર ભ્રમથી એ બધાનું વાસ્તવિકપણું માત્ર કલ્પના જ છે.
અસદ્ એવ મનોરાજ્યં કર્તું શક્તં યથા મનઃ । ક્ષણસ્ય કલ્પીકરણે તથૈવ બલવન્ મનઃ
જેમ મન ખોટા કલ્પનાનો રાજય ઊભું કરી શકે છે, એમ જ મન ક્ષણને યૂગ જેટલું લાંબું બનાવી દેવામાં પણ શક્તિશાળી છે.
ક્ષણં કલ્પીકરોત્ય્ એતત્ તથાલ્પં કુરુતે બહુ । અસત્ સત્ કુરુતે ક્ષિપ્રમ્ ઇતીયં ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા
આ મન ક્ષણને યૂગ બનાવી દે છે, થોડુંને ઘણું કરી નાખે છે, ખોટાને સાચું દેખાડે છે—આ રીતે ભ્રાંતિ ઊભી થાય છે.
ક્ષણમ્ આદિમનોરાજ્યં પ્રતિભાતં સ્વભાવતઃ । યદ્ વિચિત્રાત્મ તદ્ ઇદં જગજ્જાલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્
મનનું પહેલું કલ્પિત રાજય સ્વભાવથી જ ક્ષણ જેટલું લાગે છે; જે અનેક પ્રકારનું છે, એ જ આ જગતનું જાળ છે.
સર્ગો નિર્વાણનિષ્ઠત્વાન્ નિમેષમ્ અયમ્ ઉત્થિતઃ । પ્રતિભામાત્રતો ઽત્રૈવ કલ્પિતા વજ્રસારતા
સૃષ્ટિ મુક્તિમાં સ્થિર હોવાથી પળમાં જ ઊભી થાય છે; અહીં માત્ર કલ્પના જ હકીકતમાં વજ્ર જેવી મજબૂત માનવામાં આવે છે.
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્સ્થં જગચ્ચિત્રં કચત્ સ્થિતમ્ । અકુડ્યમ્ અપ્ય્ અરઙ્ગાઢ્યમ્ ઇદં સ્ફારમ્ ઇવાગ્રતઃ
આ જગત મનના ચિત્રથી બનેલું છે અને ચેતનામાં જ ટકેલું છે. આ અદભુત જગત અહીં વિશાળ અને ભવ્ય રંગમંચ જેવું દેખાય છે, ભલે એ ખરેખર કોઈ મંડપ નથી.
અહો નુ ચિત્રં નિર્ભિત્તિ ચિત્રમ્ ઉજ્જ્વલમ્ ઉત્થિતમ્ । સુરઞ્જનં જગદ્ ઇતિ સ્થિતં દૃષ્ટિવિલોભનમ્
અરે, આ કેટલું અદ્ભુત છે! દીવાલ વગરનું ચમકતું ચિત્ર ઊભું થયું છે. દેવતાઓને પણ આનંદ આપતું આ જગત આંખને મોહી લે તેવું દૃશ્ય બનીને ઊભું છે.
નાનાતમોમષીલેખં નાનાતેજોઽંશરઞ્જનમ્ । નાનાકલઙ્કાવયવં નાનારાગાનુરઞ્જિતમ્
આમાં અનેક છાંયાં અને પ્રકાશની રેખાઓ છે, અનેક તેજસ્વી કિરણોથી રંગાયેલું છે, અનેક નિષ્કલંક અવયવો ધરાવે છે અને અનેક રંગોથી રંજાયું છે.
નાનાદૃષ્ટિવિલાસાઢ્યં નાનાનુભવલોચનમ્ । નાનાભ્રકોગ્રરચનં નાનાકારાગ્રપશ્ચિમમ્
આમાં અનેક દૃશ્યરમણિયતા છે, અનેક રીતે અનુભવાય છે, અનેક ઘનઘોર વાદળોથી રચાયું છે અને અનેક પ્રકારના રૂપો, પ્રારંભથી અંત સુધી, તેમાં છે.
વ્યોમનીલસરઃફુલ્લતારાચન્દ્રાર્કપઙ્કજમ્ । વિચિત્રરચનોદ્યુક્તમેઘાલીપત્ત્રમઞ્જરિ
આ આકાશ તો એક સરોવર છે, જેમાં તારાઓ, ચાંદ્ર અને સૂર્ય કમળની જેમ ખીલી રહ્યા છે; અને વાદળોના વિવિધ ગોઠવણો તેની પાંદડીઓ અને મંજરીઓ જેવી શોભા વધારે છે.
સ્વકોષ્ઠકાભિલિખિતસુરાસુરનૃપુત્રિકમ્ । પરમાલોકમક્કોલધવલાકાશકુડ્યકમ્
આ પોતાના ઘર જેવા આકાશમાં દેવીઓ, દાનવીઓ અને મનુષ્યોની પુત્રીઓનું ચિત્ર અંકિત છે; એ સર્વોચ્ચ લોક છે, જેના દીપ્તિમાન અને શુદ્ધ આકાશ જેવા દિવાલો છે.