સન્તોષો હિ પરં શ્રેયસ્ સન્તોષસ્ સુખમ્ ઉચ્યતે । સન્તુષ્ટઃ પરમ્ અભ્યેતિ વિશ્રામમ્ અરિસૂદન
સંતોષ એ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે; સંતોષને જ સાચું સુખ કહેવાય છે. હે દુશ્મનોના વિનાશક, જે મનુષ્ય સંતોષી છે, તે સર્વોચ્ચ શાંતિને પામે છે.
સન્તોષૈશ્વર્યસુખિનાં ચિરવિશ્રાન્તચેતસામ્ । સામ્રાજ્યમ્ અપિ સાધૂનાં જરત્તૃણલવાયતે
જેઓના મન લાંબા સમયથી સંતોષ અને સમૃદ્ધિમાં આરામ પામ્યા છે, એવા સારા લોકો માટે રાજસિંહાસન પણ સુકા ઘાસ જેટલું મૂલ્યહીન લાગે છે.
સન્તોષશાલિની બુદ્ધી રામ સંસારવૃત્તિષુ । વિષમાસ્વ્ અપ્ય્ અનુદ્વિગ્ના ન કદાચન દૂયતે
હે રામ, જેનું મન સંતોષથી ભરેલું હોય છે, તે સંસારના ઉથલપાથલમાં પણ અડગ રહે છે અને ક્યારેય દુઃખથી પીડાતું નથી.
સન્તોષામૃતપાનેન યે પરાં તૃપ્તિમ્ આગતાઃ । ભોગશ્રીર્ અતુલા તેષામ્ એષા પ્રતિવિષાયતે
જેઓએ સંતોષના અમૃતને પીધું છે અને પરમ તૃપ્તિ પામી છે, તેમના માટે દુનિયાની તમામ ભોગવિલાસ અને વૈભવ તુચ્છ અને તુલનાતીત લાગે છે.
ન તથા તર્પયન્ત્ય્ એતાઃ પીયૂષરસવીચયઃ । યથા હિ મધુરાસ્વાદસ્ સન્તોષો દોષનાશનઃ
પિયુષ જેવી અમૃતની લહેરો પણ એટલી તૃપ્તિ આપતી નથી જેટલી મીઠી સંતોષની સ્વાદથી મળે છે, જે બધા દોષોનો નાશ કરે છે.
અપ્રાપ્તવાઞ્છામ્ ઉત્સૃજ્ય સમ્પ્રાપ્તે સમતાં ગતઃ । અદૃષ્ટખેદાખેદો ઽન્તસ્ સ સન્તુષ્ટ ઇહોચ્યતે
જે માણસ અધૂરી ઈચ્છાઓ છોડી દે છે, જે મળ્યું છે તેમાં સમાન રહે છે અને અંદરથી કોઈ દુઃખ કે ઉદ્વેગ અનુભવતો નથી, એ અહીં સંતોષી કહેવાય છે.
આત્મનાત્મનિ સન્તોષં યાવદ્ યાતિ ન માનસમ્ । ઉદ્ભવન્ત્ય્ આપદસ્ તાવલ્ લતા ઇવ મનોવનાત્
જ્યાં સુધી પોતાના અંતરમાંથી સંતોષ મન સુધી પહોંચતો નથી, ત્યાં સુધી દુઃખો વારંવાર ઉગે છે, જેમ ઉર્વર જમીનમાં વેલીઓ ફરી ફરી ઉગે છે.
સન્તોષશીતલં ચેતશ્ શુદ્ધવિજ્ઞાનદૃષ્ટિભિઃ । ભૃશં વિકાસમ્ આયાતિ સૂર્યાંશુભિર્ ઇવામ્બુજમ્
શુદ્ધ અને સ્પષ્ટ સમજથી જોવામાં આવતું સંતોષથી ઠંડુ થયેલું મન ખૂબ ફૂલે છે, જેમ સૂર્યકિરણોમાં કમળ ફૂલતું જાય છે.
આશાવૈવશ્યવિવશે ચિત્તે સન્તોષવર્જિતે । મ્લાને વક્ત્રમ્ ઇવાદર્શે ન જ્ઞાનં પ્રતિબિમ્બતિ
જ્યારે મન આશાની લહેરીમાં અસ્થિર હોય અને સંતોષ ન હોય, ત્યારે જ્ઞાનનું પ્રતિબિંબ તેમાં પડતું નથી, જેમ કે મલિન કાચમાં મુલાયમ ચહેરું દેખાતું નથી.
અજ્ઞાનઘનયામિન્યા સઙ્કોચં ન નરામ્બુજમ્ । યાત્ય્ અસાવ્ ઉદિતો યસ્ય નિત્યં સન્તોષભાસ્કરઃ
જે માણસના જીવનમાં સંતોષનું સૂર્ય હંમેશા ઉગતું રહે છે, તેના મનનું કમળ અજ્ઞાનની ઘેરી રાતમાં ક્યારેય મલિન થતું નથી.
અકિઞ્ચનો ઽપ્ય્ અસૌ જન્તુસ્ સામ્રાજ્યસુખમ્ અશ્નુતે । આધિવ્યાધિવિનિર્મુક્તં સન્તુષ્ટં યસ્ય માનસમ્
જેનું મન સંતોષથી ભરેલું છે અને દુઃખ તથા રોગોથી મુક્ત છે, તે માણસ પાસે કંઈ ન હોય તો પણ રાજાની જેમ સુખ અનુભવે છે.
નાભિવાઞ્છત્ય્ અસમ્પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભુઙ્ક્તે યથાક્રમમ્ । યસ્ સ સોમ્યસ્ સદાચારસ્ સન્તુષ્ટ ઇતિ કથ્યતે
જે માણસ મળતું નથી તેની ઈચ્છા રાખતો નથી અને જે મળે છે તેને શાંતિથી સ્વીકારી લે છે, એવો સૌમ્ય અને સારા વર્તનવાળો માણસ સાચો સંતોષી કહેવાય છે.
સન્તોષપરિતૃપ્તસ્ય મહતઃ પૂર્ણચેતસઃ । ક્ષીરાબ્ધેર્ ઇવ શુદ્ધસ્ય મુખે લક્ષ્મીર્ વિરાજતે
જે મહાન પુરુષ સંતોષથી તૃપ્ત છે અને જેના મનમાં શુદ્ધિ છે, તેના ચહેરા પર સમૃદ્ધિ એ રીતે તેજ આપે છે જેમ કે દૂધના સાગર પર લક્ષ્મી વિરાજે છે.
પૂર્ણતામ્ અલમ્ આશ્રિત્ય સ્વાત્મન્ય્ એવાત્મના સ્વયમ્ । પૌરુષેણ પ્રયત્નેન તૃષ્ણાં સર્વત્ર વર્જયેત્
પೂರ್ಣતાનો આધાર લઈને, પોતાના આત્મામાં પોતે સ્થિર રહી, પુરુષાર્થ અને પ્રયત્નથી સર્વત્ર તૃષ્ણાને છોડવી જોઈએ.
સન્તોષામૃતપૂર્ણસ્ય સ્વાન્તશ્ શીતલતા સ્વયમ્ । સ્થૈર્યમ્ આયાત્ય્ અરિક્તસ્ય શીતાંશોર્ ઇવ શાશ્વતમ્
જેના હૃદયમાં સંતોષરૂપ અમૃત ભરેલું છે, તેમાં આપોઆપ ઠંડક આવે છે; અને જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, તેમાં ચાંદની જેવી શાશ્વત સ્થિરતા આવે છે.
સન્તોષપુષ્ટમનસં ભૃત્યા ઇવ મહર્દ્ધયઃ । રાજાનમ્ ઉપતિષ્ઠન્તે કિઙ્કરત્વમ્ ઉપાગતાઃ
જેના મનને સંતોષથી પોષણ મળ્યું છે, એવા મનુષ્ય પાસે મહાન ધન-સંપત્તિ દાસી બનીને આવે છે, જેમ રાજાને સેવકો સેવા આપે છે.
આત્મનૈવાત્મનિ સ્વચ્છે સન્તુષ્ટે પુરુષે સ્થિતે । પ્રશામ્યન્ત્ય્ આધયસ્ સર્વે પ્રાવૃષીવાશુ પાંસવઃ
જ્યારે મનુષ્ય પોતાનાં સ્વચ્છ અને સંતોષી સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે બધાં દુઃખો વરસાદમાં ધૂળ ઝડપથી બેસી જાય છે એ રીતે શાંત થઈ જાય છે.
નિત્યં શીતલયા નામ કલઙ્કપરિહીનયા । પુરુષશ્ શુદ્ધયા વૃત્ત્યા ભાતિ પૂર્ણતયેન્દુવત્
જે મનુષ્ય હંમેશાં શાંત અને નિર્દોષ જીવન જીવે છે, તેની પવિત્ર વર્તનથી એ પૂર્ણ ચાંદની જેમ તેજસ્વી દેખાય છે.
સમતાસુન્દરં વક્ત્રં પુરુષસ્યાવલોકયન્ । તોષમ્ એતિ યથા લોકો ન તથા ધનસઙ્ગમૈઃ
સમતા ધરાવનાર મનુષ્યનું સુંદર ચહેરું જોતા લોકો જે સંતોષ પામે છે, એ ધન-સંપત્તિથી મળતો નથી.
સમતયા મતયા ગુણશાલિનાં પુરુષરાડ્ ઇહ યસ્ સમલઙ્કૃતઃ । તમ્ અમલં પ્રણમન્તિ નભશ્ચરા અપિ મહામુનયો રઘુનન્દન
રઘુનંદન, જે મનુષ્ય સમતા અને ઉત્તમ બુદ્ધિથી યુક્ત છે, એવા નિર્મળ વ્યક્તિને મહાન ઋષિઓ અને દેવતાઓ પણ વંદન કરે છે.
વિશેષેણ મહાબુદ્ધે સંસારોત્તરણે નૃણામ્ । સર્વત્રોપકરોતીહ સાધુસ્ સાધુસમાગમઃ
હે મહાન બુદ્ધિવાન, આ સંસારના દરિયાને પાર કરવા માટે સારા લોકોની સંગત સર્વ રીતે હંમેશાં લાભદાયી છે.
સાધુસઙ્ગતરોર્ જાતં વિવેકકુસુમં શુભમ્ । રક્ષન્તિ યે મહાત્માનો ભાજનં તે ફલશ્રિયઃ
સારા લોકોની સંગતના વૃક્ષ પર ઉગેલું શુભ વિવેકનું ફૂલ જેમ મહાન આત્માઓ સાચવે છે, એમ તેઓ એ ફળના ધનના સાચા હકદાર બને છે.
શૂન્યમ્ આકીર્ણતામ્ એતિ મૃતિર્ અપ્ય્ ઉત્સવાયતે । આપત્ સમ્પદ્ ઇવાભાતિ વિદ્વજ્જનસમાગમે
જ્યાં વિદ્વાન લોકોની સંગત મળે છે, ત્યાં ખાલીપણું પણ ભરપૂર લાગે છે, મૃત્યુ પણ ઉત્સવ જેવું લાગે છે અને મુશ્કેલી પણ સુખ સમાન તેજ આપે છે.
હિમમ્ આપત્સરોજિન્યા મોહનીહારમારુતઃ । જયત્ય્ એકો જગત્ય્ અસ્મિન્ સાધુસ્ સાધુસમાગમઃ
આ જગતમાં સારા લોકોની સંગત એકલી જ દુર્ભાગ્યની ઠંડી, મોહની હવા અને અજ્ઞાનના અંધકારને જીતે છે.
પરં વિવર્ધનં બુદ્ધેર્ અજ્ઞાનતરુશાતનમ્ । સમુત્સરણમ્ આધીનાં વિદ્ધિ સાધુસમાગમમ્
સજ્જનોની સંગત બુદ્ધિને વધારનાર, અજ્ઞાનના વૃક્ષને નાશ કરનાર અને દુઃખો દૂર કરનાર છે — એ જાણો.
વિવેકઃ પરમો દીપો જાયતે સાધુસઙ્ગમાત્ । મનોહરોજ્જ્વલો નૂનમ્ અશોકાદ્ ઇવ ગુચ્છકમ્
સજ્જનોની સંગતથી વિવેકનો શ્રેષ્ઠ દીવો પ્રગટે છે, જે નિશ્ચિત રૂપે તેજસ્વી અને મનોહર હોય છે, જાણે દુઃખરહિત વૃક્ષના ફૂલોનો ગુચ્છ.
નિરપાયાં નિરાબાધાં નિર્વૃતિં નિત્યપીવરીમ્ । અનુત્તમાં પ્રયચ્છન્તિ સાધુસઙ્ગવિભૂતયઃ
સજ્જનોની સંગતથી મળતી શક્તિઓ એવી સુખશાંતિ આપે છે કે જેમાં કોઈ ભય નથી, કોઈ વિઘ્ન નથી, હંમેશા ભરપૂર છે અને સર્વોત્તમ છે.
અપિ કષ્ટતરાં પ્રાપ્તૈર્ દશાં વિવશતાં ગતૈઃ । મનાગ્ અપિ ન સન્ત્યાજ્યા માનવૈસ્ સાધુસઙ્ગતિઃ
માણસે જો અત્યંત મુશ્કેલ અને લાચાર સ્થિતિમાં પણ પહોંચી ગયો હોય, તો પણ સજ્જનોની સંગત કદીયે, જરા પણ, છોડવી નહીં.
સાધુસઙ્ગતયો લોકે સન્માર્ગશુભદીપિકાઃ । હાર્દાન્ધકારહારિણ્યો ભાસો જ્ઞાનવિવસ્વતઃ
આ દુનિયામાં સારા માણસોની સાથે રહેવું એ સારા માર્ગ પર પ્રકાશ આપતી દીવો છે; એ હૃદયની અંધકારને દૂર કરે છે અને જ્ઞાનના પ્રકાશથી ચમકે છે.
યસ્ સ્નાતશ્ શીતસિતયા સાધુસઙ્ગતિગઙ્ગયા । કિં તસ્ય દાનૈઃ કિં તીર્થૈઃ કિં તપોભિઃ કિમ્ અધ્વરૈઃ
જે માણસે સારા લોકોની સંગતરૂપે ઠંડા અને શુદ્ધ ગંગામાં સ્નાન કર્યું છે, તેને દાન, તીર્થ, તપ કે યજ્ઞની શું જરૂર છે?