નેહ સન્ત્યજ્યતે કિઞ્ચિન્ નેહ કિઞ્ચન ગૃહ્યતે । બાહ્યાન્તરકલાકારશ્ ચિદાત્મૈકઃ પ્રકાશતે
અહીં કશું છોડાતું નથી અને કશું પકડાતું પણ નથી; અંદર અને બહારના બધા રૂપોમાં એક જ ચેતનાત્મા પ્રકાશે છે.
ત્રિજગચ્ ચિચ્ચમત્કારસ્ ત્વ્ અલં ભેદવિકલ્પનૈઃ । ચેતિતાસ્ સ્મશ્ ચિતિ ચિતા બાહ્યાદ્ય્ અન્યન્ ન વિદ્મહે
આ ત્રણેય લોક માત્ર ચેતનાની અદ્ભુત લિલા છે; ભિન્નતાની કલ્પનાઓ હવે પૂરતી થઈ. આપણે માત્ર ચેતના જ છીએ, ચેતનાથી જ ઓળખાતા છીએ; બહાર કે બીજું કંઈ જાણતા નથી.
અબ્ધેર્ યથામલમ્ અપાસ્તસમસ્તભેદં સ્વાદ્વ્ અચ્છમ્ એવ સકલં દ્રવમ્ એકશુદ્ધમ્ । સર્વં તથેદમ્ અપહસ્તિતભેદજાતમ્ આદ્યં પરં પદમ્ અનામયમ્ એવ બુદ્ધમ્
જેમ દરિયાની શુદ્ધ અને ભેદરહિત પાણી સંપૂર્ણ સ્વાદિષ્ટ, સ્વચ્છ અને એકરૂપ પવિત્ર પ્રવાહ હોય છે, તેમ જ બધાં ભેદો દૂર થયેલું આ પરમ અને મૂળ અવસ્થાનું નામ સર્વોચ્ચ શાંત નિવાસ છે.
યો જીવસ્યોદિતસ્ સ્વપ્નો નાનાકલનકોમલઃ । તમ્ ઇમં વિદ્ધિ સંસારં ન સત્યં નાપ્ય્ અસન્મયમ્
જીવના મનમાં ઊગેલો વિવિધ કલ્પનાઓથી સજ્જ સ્વપ્ન — એ જ સંસાર છે, એ ને સાચું પણ કહી શકાય નહીં અને આખરે ખોટું પણ નહીં કહેવાય.
ન પુંસ ઇવ જીવસ્ય સ્વપ્નસ્ સમ્ભવતિ ક્વચિત્ । તેનૈતે જાગતા ભાવા જાગ્રત્સ્વપ્નૈકતાત્ર હિ
જેમ કોઈ માણસ જાગૃત અવસ્થામાં ક્યારેય સપનું નથી જુતો, તેમ જ આત્માને પણ ક્યારેય સાચું સપનું નથી આવતું. એટલે આ બધું જાગૃત જગત અને સપનાની એકતા જ છે.
જીવસ્વપ્નમ્ ઇદં દીર્ઘં ક્ષિપ્રં ચ પ્રતિભાસતે । અસત્યમ્ અપ્ય્ અવસ્તુત્વાદ્ વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર
આ આત્માનો લાંબો સપનો ક્યારેક ટૂંકો પણ લાગે છે; એ અસત્ય છે, કારણ કે તેમાં કોઈ વાસ્તવિકતા નથી. હે જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, એ જાણજે.
સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરમ્ ઇવ ગચ્છન્તો જીવજીવકાઃ । અસત્યમ્ એવ પશ્યન્તિ ઘનસત્યતયા ચિરમ્
જીવાત્માઓ એક સપનાથી બીજા સપનામાં જાય છે અને અસત્યને લાંબા સમય સુધી સાચા જેવી ઘનતા સાથે જુએ છે.
અજડા જડતાં યાતા જાડ્યે ચાજાડ્યતોદિતા । અસત્યે સત્યતા જાતા જીવાનુભવમોહતઃ
અજડ પણ જડ બની જાય છે અને જડપણમાં પણ અજડતા દેખાય છે; જીવના અનુભવના મોહથી અસત્યમાં પણ સત્ય દેખાય છે.
સ્થાણોર્ અપ્ય્ અન્તર્ અખિલં પશ્યન્તસ્ ત્રિજગદ્ભ્રમમ્ । ભ્રમન્તિ સ્વપ્નસમ્ભ્રાન્તા ઇહ જીવાહિરાશયઃ
અચળ વસ્તુમાં પણ, સમગ્ર જગતની મોહમાયાને જોઈને, સ્વપ્નમાં ભટકેલા મનવાળા જીવ અહીં ગૂંચવાયેલા ફર્યા કરે છે.
સર્વગત્વાદ્ અનન્તસ્ય સ્વસ્ય જીવસ્ય વૈ ચિતેઃ । યદ્ ભાવયન્તિ ચેતન્તિ તદ્ એવાશ્વ્ એતિ સત્યતામ્
અનંત આત્માની ચેતના સર્વત્ર વ્યાપેલી હોવાથી, જીવ જે કંઈ કલ્પે છે કે વિચારે છે, એ જ ઝડપથી સાચું બની જાય છે.
પુણ્ડરીકાક્ષગદિતામ્ અસંસઙ્ગગતિં શુભામ્ । યામ્ આલિઙ્ગ્ય મહાબાહો જીવન્મુક્તો મહામુનિઃ
કમળની આંખવાળા ભગવાને જે નિષ્પક્ષ અને શુદ્ધ અવસ્થા સમજાવી છે, એ અવસ્થાને અપનાવીને, હે મહાબાહુ, મહાન મુનિ જીવતાં જ મુક્ત થઈ જાય છે.
પાણ્ડોઃ પુત્રો ઽર્જુનો નામ સુખં જીવિતમ્ આત્મનઃ । ક્ષપયિષ્યતિ નિર્દુઃખં તથા ક્ષપય જીવિતમ્
પાંડુનો પુત્ર અર્જુન પોતાનું જીવન આનંદથી અને દુઃખરહિત રીતે જીવશે; એ જ રીતે, તું પણ દુઃખ વિના જીવન જીવી લે.
ભવિષ્યતિ કદા બ્રહ્મન્ન્ અર્જુનઃ પાણ્ડુનન્દનઃ । કીદૃશીં ચ હરિસ્ તસ્ય કથયિષ્યત્ય્ અસક્તતામ્
હે બ્રહ્મન, પાંડુના આનંદરૂપ અર્જુન ક્યારે ઉભો થશે? અને હરિ તેને કેવી પ્રકારની અસક્તિ સમજાવશે?
અસ્તિ સન્માત્રમ્ આત્મેતિ પરિકલ્પિતનામકમ્ । સ્થિતમ્ આત્મન્ય્ અનાદ્યન્તે નભસીવ મહાનભઃ
માત્ર સત્યરૂપ જે આત્મા છે, જેને નામથી 'આત્મા' કહે છે, એ પોતામાં જ સ્થિર છે, તેની શરૂઆત કે અંત નથી, જેમ આકાશમાં વિશાળ આકાશ વ્યાપેલો છે.
દૃશ્યતે વિમલે તસ્મિન્ન્ અયં સંસારવિભ્રમઃ । કટકાદિ યથા હેમ્નિ તરઙ્ગાદિ યથામ્ભસિ
આ સ્વચ્છ આત્મામાં જ સંસારનું ભ્રમ દેખાય છે, જેમ સોનામાં આભૂષણો કે પાણીમાં તરંગો દેખાય છે.
ચતુર્દશવિધા ભૂતજાતયઃ પ્રસ્ફુરન્ત્ય્ અલમ્ । તસ્મિન્ સંસારજાલે ઽસ્મિઞ્ જાલે શકુનયો યથા
આ સંસારના જાળમાં ચૌદ પ્રકારના ભૂતજાતો ઘણી રીતે પ્રગટે છે, જેમ જાળમાં અનેક પક્ષીઓ ફસાઈ જાય છે.
તત્ર તે યમચન્દ્રાર્કશક્રાદ્યાસ્ સંસૃતિક્રમાઃ । ભૂતપઞ્ચકસંસ્થાના લોકપાલત્વમ્ આગતાઃ
અહીં યમ, ચંદ્ર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર અને અન્ય જે લોકપાલો કહેવાય છે, તેઓ પણ જન્મમરણના ચક્રમાં રહીને, પાંચ તત્વોના સંયોજનથી લોકપાલ બન્યા છે.
ઇદં પુણ્યમ્ ઉપાદેયં હેયં પાપમ્ ઇદં ત્વ્ ઇતિ । તૈસ્ સ્વસઙ્કલ્પઘટિતા વેદેન સ્થાપિતા સ્થિતિઃ
આ પunya છે, સ્વીકારવું; આ પાપ છે, ત્યાગવું — એમ એમના પોતાના મનના સંકલ્પથી, અને વેદ દ્વારા, એ વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.
એવં પ્રૌઢિં પ્રયાતાયાં વહન્ત્યાં ચ ચિરં ચિરમ્ । અચ્છિન્નાયાં વિનાશિન્યાં નદ્યામ્ ઇવ જગત્સ્થિતૌ
જેમ આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી અખંડિત અને નાશ પામતી હોવા છતાં સતત વહેતી નદીની જેમ ચાલે છે, તેમ જ જગતની સ્થિતિ પણ સતત ચાલે છે.
વૈવસ્વતો યમો નામ લોકપાલઃ પ્રતાપવાન્ । મરણાઙ્કિતસત્તાકપ્રજાસંયમને સ્થિતઃ
વૈવસ્વત નામે યમ લોકપાલ છે, જે મહાન પરાક્રમી છે અને મૃત્યુના ચિહ્નવાળા જીવોને સંયમમાં રાખવામાં સ્થિર છે.
તસ્યાદ્ય યાવદ્ અનઘ પ્રવાહાપતિતે નિજે । કર્મણ્ય્ અચલસઙ્કાશં સ્થિરં ચિત્તમ્ અવસ્થિતમ્
હે નિર્દોષ, એ દિવસે જેવું મન પોતાના કર્તવ્યમાં સ્થિર થયું, તે આજ સુધી પણ અડગ પથ્થર જેવું રહે છે, ભલે કર્મોની નદી વહેતી રહે.
ભગવાન્ સ યમઃ કિઞ્ચિદ્ વ્રતં પ્રતિચતુર્યુગમ્ । તથાપિ કુરુતે ભૂતદલનોત્થાઘશઙ્કયા
પુણ્યશાળી યમરાજ દરેક ચતુર્યુગમાં એક ખાસ વ્રત રાખે છે; છતાં પણ, જીવોના વિનાશમાં કાંઈ ખોટ રહી ન જાય એ ભયથી પોતાનું કામ કરે છે.
કદાચિદ્ અષ્ટૌ વર્ષાણિ દશ દ્વાદશ વાપિ ચ । કદાચિત્ પઞ્ચ સપ્તાપિ કદાચિત્ ષોડશાપિ વા
ક્યારેક આઠ વર્ષ, ક્યારેક દસ કે બાર વર્ષ, તો ક્યારેક પાંચ કે સાત, અને ક્યારેક તો સોળ વર્ષ સુધી પણ એવું થાય છે.
ઉદાસીનવદ્ આસીને તસ્મિન્ નિયમમ્ આસ્થિતે । ન હિનસ્તિ જગજ્જાલે મૃત્યુર્ ભૂતાનિ કાનિચિત્
જ્યારે યમરાજ નિયમમાં સ્થિર રહીને ઉદાસીન જેવો બેઠો હોય છે, ત્યારે મૃત્યુ જગતના જાળમાં રહેલા કોઈ જીવને નુકસાન પહોંચાડતું નથી.
તેન નીરન્ધ્રભૂતૌઘં નિસ્સઞ્ચારં મહીતલમ્ । ભવતિ પ્રાવૃષિ સ્વેદી કુઞ્જકો મષકૈર્ ઇવ
આ કારણે ધરતી પર જીવજંતુઓ એટલા વધે છે કે બધું જંગમ થઈ જાય છે, જાણે વરસાદી ઋતુમાં એક ઝૂંપડું મચ્છરોથી ભરાઈ જાય એમ.
અથ તાનિ વિચિત્રાણિ ભૂતાનિ બહુયુક્તિભિઃ । ક્ષપયન્તિ સુરા રામ ભુવો ભારનિવૃત્તયે
પછી, હે રામ, દેવતાઓ વિવિધ રીતો અપનાવીને એ અનેક પ્રકારના જીવજંતુઓનો નાશ કરે છે, જેથી ધરતીનો ભાર ઓછો થાય.
એવં યમસહસ્રાણિ વ્યવહારશતાનિ ચ । સમતીતાન્ય્ અનન્તાનિ ભૂતાનિ ચ જગન્તિ ચ
આ રીતે, હજારો યમદેવો અને અનેક વ્યવહારના યુગો વીતી ગયા છે, અને ગણતરીથી બહાર એવા અનેક જીવ અને જગતો પણ નાશ પામ્યા છે.
વૈવસ્વતો ઽદ્ય તુ યમો ય એવ પિતૃનાયકઃ । અનેન ત્વ્ અધુના સાધો પરિક્ષીણેષુ કેષુચિત્
આજે વૈવસ્વત યમ, જે પિતૃઓના મુખ્ય છે, એ જ યમરાજ છે; અને હે સજ્જન, હવે એના દ્વારા કેટલાંક જીવઓ ઓછા થયા છે—
યુગેષ્વ્ અઘવિઘાતાય વર્ષાણિ દ્વાદશાત્મના । વ્રતચર્યેહ કર્તવ્યા દૂરાસ્તક્રૂરકર્મણા
દરેક યુગમાં પાપ દૂર કરવા માટે અહીં બાર વર્ષનું વ્રત અને નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ; અને જે લોકો ક્રૂર કામ કરે છે, તેમને દૂર રાખવા જોઈએ.
તેનેયમ્ ઉર્વી નીરન્ધ્રા ભૂતૈર્ મર્તૈર્ અમૃત્યુભિઃ । દીના પ્રઘનગુલ્મેવ ભારભૂતૈર્ ભવિષ્યતિ
આ કારણે, ધરતી પર ક્યાંય ખાલી જગ્યા નહીં રહે, અને એ અજર અમર મનુષ્યોથી ભરાઈ જશે; એ બધા દુઃખી અને ભાર વહન કરતા જીવોથી ધરતી ઘન ઝાડઝાંખરમાં ફેરવાઈ જશે.