બ્રહ્મણિ ત્વ્ આત્મનાત્મૈવ સ્થિતઃ કચતિ બિમ્બતિ । દ્વૈતીભવત્ય્ અદેહો ઽપિ ચિન્મયત્વાત્ સ્વભાવતઃ
પરમાત્મામાં પોતે જ સ્થિર રહે છે, તેજ પાથરે છે અને પ્રતિબિંબિત થાય છે; શરીર ન હોવા છતાં, શુદ્ધ ચેતન સ્વભાવને કારણે, એમાં દ્વૈત દેખાય છે.
યદ્ યથૈવાત્મકચનં ચેતિતં કચતાત્મના । અસત્યમ્ અપિ તન્ નેહ વ્યભિચારિ કદાચન
જે કંઈ ચમકતા આત્મા દ્વારા પ્રકાશિત થાય છે, એ અહીં ભલે અસત્ય હોય, પણ એ દેખાવ ક્યારેય બદલાતો નથી.
હેમત્વકટકત્વે દ્વે સત્યાસત્યસ્વરૂપિણી । હેમ્નિ ભાણ્ડમતૌ યદ્વચ્ ચિત્ત્વાચિત્ત્વે તથાત્મનિ
સોનાં અને કંગણ રૂપ બંને સાચા પણ છે અને અસત્ય પણ છે; જેમ સોનામાં વાસણ કલ્પાય છે, તેમ આત્મામાં ચેતન અને અચેતનપણું કલ્પાય છે.
સર્વગત્વાચ્ ચિતેશ્ ચિત્ત્વં નિત્યં મનસિ વિદ્યતે । હેમત્વં કટકસ્યેવ જડતા ચ સ્થિતાન્યદા
ચેતના સર્વત્ર વ્યાપી હોવાથી મનમાં ચેતનપણું હંમેશા રહે છે; જેમ કંગણમાં સોનાપણું રહે છે, તેમ બીજાં સમયે જડપણ પણ સ્થિર રહે છે.
ચિત્ત્વજાડ્યાત્મકં ચિત્તં દૃઢં ભાવયતિ સ્વયમ્ । યદા યથૈવ યદ્ભાવં તદા ભવતિ તત્ તથા
મન, જે ચેતન અને જડ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તે પોતે જ જે અવસ્થાનો વિચાર કરે છે, એ અવસ્થાને મજબૂતીથી ધારણ કરે છે. જે સમયે, જેમ રીતે, જે અવસ્થાનો મનમાં ભાવ આવે છે, એ સમયે મન એ જ બની જાય છે.
કાલે કાલે ચિતા જીવસ્ ત્વ્ અન્યો ઽન્યો ભવતિ સ્વયમ્ । ભાવિતાકારવાન્ અન્તર્ વાસનાકણિકોદયાત્
વિભિન્ન સમયે, ચેતના પોતે જ જુદા-જુદા જીવરૂપે પ્રગટે છે. અંદરના સંસ્કારોમાંથી જે રૂપનું ધ્યાન કરવામાં આવે છે, એ જ રૂપે તે જીવ બને છે.
સ્વપ્ને દૃષ્ટો યથા ગ્રામો યાતિ સત્યાત્મતાં ક્ષણમ્ । દેહાદ્ દેહં તથા યાતિ જીવો ઽયં પ્રતિભાત્મકમ્
જેમ સ્વપ્નમાં જોવાયેલું ગામ થોડા સમય માટે સાચું લાગે છે, તેમ આ જીવ પણ શરીર છોડીને બીજું શરીર ધારણ કરે છે અને માત્ર દેખાવરૂપે જ રહે છે.
પ્રતિભાસો યથા સ્વપ્ને નરઃ કુડ્યં પટં ભવેત્ । ભવત્ય્ અસત્યમ્ એવૈવં દેહાદ્ દેહાન્તરં સ નઃ
જેમ સ્વપ્નમાં માણસ ક્યારેક દીવાલ કે કપડું જુએ છે, પણ એ માત્ર દેખાવ હોય છે, સાચું નથી, એ જ રીતે આપણું એક શરીર છોડીને બીજું શરીર લેવું પણ માત્ર દેખાવ છે, એ ખરેખર નથી.
અસત્યમ્ એવ મ્રિયતે ત્વ્ અસત્યં જાયતે પુનઃ । જીવસ્ સ્વપ્રતિભાસેન સ્વપ્નવત્ સ્વાન્યરૂપવત્
અસત્ય જ મરે છે અને ફરીથી અસત્ય જ જન્મે છે; જીવ પોતાનાં દેખાવથી, સ્વપ્ન જેવો, ક્યારેક પોતાનું તો ક્યારેક બીજાનું રૂપ ધારણ કરે છે.
કાલેનૈતાવતા રૂપમ્ ઇદં ત્યાજ્યં મયેત્ય્ અસૌ । પ્રાકૃતં નિશ્ચયં રૂઢં ભવત્ય્ અનુભવત્ સ્વતઃ
સમય જતાં, 'આ મારું છે' એમ માનવામાં આવતું આ શરીર છોડવું પડે છે; અનુભવથી, સ્વાભાવિક અને દૃઢ માન્યતા આપમેળે ઊભી થાય છે.
વસ્તુ દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં ચ સ્વપ્ને સમનુભૂયતે । જીવસ્વપ્નં જગદ્રૂપં વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર
સ્વપ્નમાં જોવામાં આવતાં અને ન જોવામાં આવતાં બંને પ્રકારનાં વસ્તુઓ અનુભવાય છે; હે જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ જગત પણ જીવના સ્વપ્ન જેવું જ છે, એવું જાણ.
અજાગ્રદ્દ્રષ્ટૃદૃશ્યો યસ્ સો ઽભિધાનાદિના વિના । ન સ્વપ્નો ભિદ્યતે સ્વસ્માદ્ અચ્છાત્ સંવિત્તિમાત્રકાત્
જે જાગૃતિ વગર, નામ કે બીજા કોઈ લક્ષણો વિના, જોનાર અને જોવાતું બંને છે, તે સ્વપ્નથી અલગ નથી; એ તો માત્ર શુદ્ધ ચેતના છે, એકરૂપ અને નિર્મળ.
અન્યપૂર્વાભિધબૃહત્સ્વપ્નં પશ્યતિ ના યથા । અપ્રાગ્દૃષ્ટં તથૈષા સ્વં ચેતનં ચિત્ પ્રપશ્યતિ
જેમ સ્વપ્નમાં આપણે ક્યારેય સાંભળ્યું કે જોયું નથી એવું કંઈ દેખાતું નથી, એ જ રીતે આ ચેતના પણ પહેલેથી અનુભવેલું જ બધું જુએ છે.
પ્રાક્કૃતા વાસનાદ્યાશુ પૌરુષેણૈવ જીયતે । હ્યઃકુકર્માદ્ય યત્નેન પ્રયાતિ હિ સુકર્મતામ્
પહેલાંથી મનમાં રહેલી વૃત્તિઓને પુરુષાર્થથી ઝડપથી જીતાઈ શકે છે; પ્રયત્નથી ગઇકાલે કરેલા ખરાબ કામો પણ આજે સારા બની જાય છે.
મોક્ષાદ્ ઋતે ન શામ્યન્તિ જીવાનાં ચક્ષુરાદયઃ । ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ કેવલં દેશકાલતઃ
મુક્તિ સિવાય જીવના નેત્રાદિ ઇન્દ્રિયો ક્યારેય શાંત થતી નથી; એ તો સમય અને સ્થાને પ્રમાણે વારંવાર ઊભી થાય છે અને ઓગળી જાય છે.
ચિત્ત્વસ્ય કલનાત્ તસ્ય દેહો ઽગ્ર ઇવ તિષ્ઠતિ । પઞ્ચાત્મા ભાવિતો ઽસત્યો મહાયક્ષશ્ શિશોર્ ઇવ
ચેતનાની કલ્પનાથી તેનું શરીર સાચું લાગે છે; પાંચ તત્વોથી બનેલું એ શરીર કલ્પિત અને અસત્ય છે, જેમ બાળકને મોટો ભૂત સાચો લાગે છે.
મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારસ્ તથા તન્માત્રપઞ્ચકમ્ । ઇતિ પુર્યષ્ટકં પ્રોક્તં દેહો ઽસાવ્ આતિવાહિકઃ
મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને પાંચ સૂક્ષ્મ તત્ત્વો—આ મળીને આઠ પ્રકારનું સૂક્ષ્મ શરીર કહેવાય છે; આ જ એ શરીર છે જે જીવને એક સ્થાનેથી બીજું સ્થાન લઈ જાય છે.
અમૂર્ત એવ ચિત્તાત્મા ખત્વમ્ અસ્યાતિપીનતા । વાતતાસ્ય મહાગુલ્ફો દેહતાસ્ય સુમેરુતા
ચેતનાનો સ્વરૂપ તો આકારરહિત છે, પણ તેનું વિશાળપણું આકાશ જેવું છે; તેની ચંચળતા પવન જેવી છે, શરીર એ તેનું મોટું પગ છે અને તેનું ભારપણું સુમેરુ પર્વત જેટલું છે.
દ્વિરવસ્થઃ ક્રમેણૈષ નિરવસ્થસ્ તુ મુક્તિભાક્ । સુષુપ્તતૈકાવસ્થાસ્ય જડા ક્રોડીકૃતોદયા
આ સૂક્ષ્મ શરીરને ક્રમશઃ બે અવસ્થાઓ મળે છે, પણ મુક્ત વ્યક્તિ માટે એ કોઈ અવસ્થામાં બંધાતું નથી; ઊંઘની અવસ્થામાં એ એક જ સ્થિતિમાં રહે છે, જ્યાં તેની બધી શક્તિઓ અંદર ખેંચાઈને નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.
સ્વપ્નતાસ્યેતરાવસ્થા દેહપ્રત્યયશાલિની । આમોક્ષં ભ્રમતીહાયમ્ ઇતિ સ્થાવરજઙ્ગમૈઃ
શરીર સાથેની ઓળખ ધરાવતી તેની બીજી અવસ્થાઓ સ્વપ્ન જેવી છે; મુક્તિ મળ્યા સુધી એ અહીં સ્થાવર અને જંગમ જીવોમાં ફરતી રહે છે.
કદાચિદ્ ધિ સુષુપ્તસ્થઃ કદાચિત્ સ્વપ્નસંસ્થિતઃ । આતિવાહિકદેહો ઽયં સર્વસ્યૈવાવતિષ્ઠતે
ક્યારેક ઊંઘની ગાઢ અવસ્થામાં અને ક્યારેક સપનાની સ્થિતિમાં, દરેક માટે આ સુક્ષ્મ શરીર સતત રહે છે.
યદા સુષુપ્તભાવસ્થો ભાવિદુઃખપ્રબોધનઃ । તદાકાશોપલસમસ્ તિષ્ઠત્ય્ અનુદિતાકૃતિઃ
જ્યારે કોઈ ઊંઘની અવસ્થામાં હોય છે અને ભવિષ્યમાં દુઃખથી જાગવાનો વારો આવે છે, ત્યારે એ આકાશમાં પથ્થર જેવો, અજાણ્યા સ્વરૂપે રહે છે.
સ્થાવરાદ્યાસ્વ્ અવસ્થાસુ કલ્પવૃક્ષદશાસુ ચ । ભવત્ય્ એષ સુષુપ્તસ્થો ઘનમોહશ્ શિલાઘનઃ
સ્થાવર પ્રાણીઓની સ્થિતિમાં કે કલ્પવૃક્ષ જેવી અવસ્થામાં પણ, આ વ્યક્તિ ઊંઘમાં જ રહે છે, ઘનમૂઢતાથી ભરેલો, પથ્થર જેવો.
સુષુપ્તતાસ્ય જડતા સ્વપ્નો ઽસ્યેયં તુ સંસૃતિઃ । યઃ પ્રબોધો ઽસ્ય સા મુક્તિસ્ તજ્ જાગ્રત્ સા ચ તુર્યતા
એની ઊંઘ એ જડતા છે; એનું સ્વપ્ન એટલે જન્મમરણનો ચક્ર; એનું જાગવું એ મુક્તિ છે; અને જે જાગૃત અવસ્થા છે, એ ચોથું અવસ્થાન છે.
જીવપ્રબોધો મુક્તિર્ હિ સા ચેહ દ્વિવિધોચ્યતે । એકા જીવન્મુક્તતેતિ દ્વિતીયાદેહમુક્તતા
આત્માનું જાગરણ એટલે મુક્તિ, અને અહીં એ બે પ્રકારની કહેવાય છે: એક તો જીવતો મુક્ત થવું અને બીજું શરીરથી મુક્ત થવું.
જીવન્મુક્તિર્ હિ તુર્યત્વં તુર્યાતીતં પરં તતઃ । મુક્તિર્ જીવપ્રબોધો હિ સ ચ બુદ્ધિપ્રયત્નતઃ
જીવતો મુક્ત થવું એ ચોથું અવસ્થાન છે, અને એથી પણ ઉપરનું પરમ અવસ્થાન છે; મુક્તિ એટલે આત્માનું જાગરણ, અને એ બુદ્ધિના પ્રયત્નથી મળે છે.
જ્ઞાનપ્રમાણો જીવો ઽન્તર્ યજ્ જાનાતિ હિ તન્મયઃ । જાનાતુ જ્ઞપ્તિમ્ એવાતો ભવત્ય્ આશુ સ તન્મયઃ
જ્ઞાનનું માપદંડ આત્મા છે; જે કંઈ એ જાણે છે, એ જ બની જાય છે; એટલે શુદ્ધ જ્ઞાનને ઓળખે, તો તરત જ એ જ બની જાય છે.
પશ્યતીમમ્ અયં જીવસ્ સુદીર્ઘં સ્વપ્નવિભ્રમમ્ । મિથ્યોદિતં સ્વહૃદયે સ્વચ્છ એવ શિલીકૃતે
આ આત્મા પોતાના હૃદયમાં ઊભેલા લાંબા અને ખોટા સ્વપ્નના ભ્રમને જુએ છે, જે સ્વચ્છ અને સ્થિર મનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.
જીવાણોર્ અન્તર્ અસ્ત્ય્ અસ્ય ન કિઞ્ચિચ્ ચિત્કલાં વિના । તામ્ એવાન્યતયા પશ્યન્ મુધૈવ પરિશોચતિ
આ જીવમાં ચેતનાની ઝાંખી સિવાય બીજું કશુંય નથી; પણ જ્યારે કોઈ એને જુદું માને છે, ત્યારે એ વ્યર્થ દુઃખ કરે છે.
જીવાણોર્ અન્તર્ અસ્ત્ય્ અસ્ય ન કિઞ્ચિત્ પરમાદ્ ઋતે । યત્ર તત્ર જગદ્ દૃષ્ટમ્ અહો માયાવિજૃમ્ભિતમ્
આ જીવમાં પરમાત્મા સિવાય બીજું કશુંય નથી; જ્યાં જ્યાં જગત દેખાય છે, ત્યાં ત્યાં માયાની લિલા જ છે.