અપ્રબુદ્ધં મનો યાવત્ તાવદ્ એવ ભ્રમં વિના । ન પ્રબોધમ્ ઉપાયાતિ તાવદ્ વર્ષશતૈર્ અપિ
જ્યાં સુધી મન જાગૃત થતું નથી, ત્યાં સુધી માત્ર ગૂંચવણ જ રહે છે; સો વર્ષ વીતી જાય તો પણ એ જાગૃતિ પ્રાપ્ત થતી નથી.
યુક્ત્યૈવ બોધયિત્વૈષ જીવ આત્મનિ યોજ્યતે । યદ્ યુક્ત્યા સાધ્યતે કાર્યં ન તદ્ યત્નશતૈર્ અપિ
માત્ર યોગ્ય વિચારથી જ જીવને જાગૃતિ મળે છે અને પોતાનામાં એકરૂપ થાય છે; જે કાર્ય વિચારથી થાય છે, એ સો પ્રયત્નો કરીને પણ શક્ય નથી.
સર્વં બ્રહ્મેતિ યો બ્રૂયાદ્ અપ્રબુદ્ધસ્ય દુર્મતિઃ । સ કરોતિ સુહૃદ્ભ્રાન્ત્યા સ્થાણૌ દુઃખનિવેદનમ્
જો કોઈ અજાગૃત અને ભટકેલા મનથી કહે કે 'બધું બ્રહ્મ છે', તો એ મિત્રતામાં ભ્રમથી પોતાનું દુઃખ એક લાકડાને કહે છે.
યુક્ત્યા પ્રબોધ્યતે મૂઢઃ પ્રાજ્ઞસ્ તત્ત્વેન બોધ્યતે । મૂઢઃ પ્રાજ્ઞત્વમ્ આયાતિ ન યુક્ત્યા બોધનં વિના
મૂઢને તો વિચારથી જાગૃતિ મળે છે, અને વિદ્વાનને સત્યથી જ જ્ઞાન મળે છે; મૂઢને વિચાર વિના જ્ઞાન મળતું નથી.
એતાવન્તમ્ અબુદ્ધસ્ ત્વં કાલં યુક્ત્યા પ્રબોધિતઃ । ઇદાનીં સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસિ તત્ત્વેનૈવાવબોધ્યસે
આટલો લાંબો સમય તું અજાણ હતો, પણ હવે સમજદારીથી જાગૃત થયો છે; હવે તું સાચે જ જાગ્યો છે અને સત્યથી જ શીખી શકે છે.
બ્રહ્માહં ત્રિજગદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મ ત્વં બ્રહ્મ દૃશ્યભૂઃ । દ્વિતીયા કલ્પના નાસ્તિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ
હું બ્રહ્મ છું, ત્રણેય લોક બ્રહ્મ છે, તું પણ બ્રહ્મ છે અને જે કંઈ દેખાય છે એ પણ બ્રહ્મ જ છે; બીજું કંઈ છે જ નહીં—તારે જે ઇચ્છા હોય તે કર.
અસંવેદ્યમહાસંવિત્કોટિમાત્રં જગત્ત્રયં । એવં પ્રત્યયવાન્ અન્તઃ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યસે
આ ત્રણેય લોક તો અજાણ્ય મહાન ચેતનાની માત્ર એક ઝાંખી છે; આવી સમજણ રાખીને, તું અંદરથી જાણે છે, તો કામ કરતાં પણ તને કશું લાગતું નથી.
ભારૂપશ્ ચેતનો વ્યાપી પરમાત્માહમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । રાઘવાનુભવાન્તસ્ ત્વં તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ સ્વપઞ્ શ્વસન્
હું સર્વત્ર વ્યાપક, ચેતનાવાન અને પરમાત્મા સ્વરૂપ છું; હે રાઘવ, તું તારી અનુભૂતિમાં રહે, ચાલ, ઊંઘ કે શ્વાસ લે—જેમ તારે મન થાય તેમ.
નિર્મમો નિરહઙ્કારો બુદ્ધિમાન્ અસિ રામ ચેત્ । તદ્ બ્રહ્મવેદનં શાન્તં સર્વભૂતસ્થિતં ભવ
હે રામ, તું કોઈ વસ્તુનો મમત્વ રાખતો નથી, તારી અંદર અહંકાર નથી અને તું બુદ્ધિશાળી છે; તેથી, સર્વ જીવોમાં વસતા, શાંત અને બ્રહ્મના જ્ઞાનરૂપ બની જા.
તદ્ અનાદ્યન્તમ્ આભાસિ સત્ત્વમ્ એવ પરં પદમ્ । સ્થિતો ઽસિ સર્વગૈકાત્મા શુદ્ધસંવિન્મયાત્મકઃ
જે ચીજનું neither આરંભ છે, neither અંત છે, એવી શુદ્ધ સત્તા જ પરમ પદ છે; તું સર્વત્ર વ્યાપક એક આત્મા તરીકે, શુદ્ધ ચેતન્ય સ્વરૂપે સ્થિર છે.
યદ્ બ્રહ્માત્મા વિભુર્ યશ્ ચ યાવિદ્યા પ્રકૃતિશ્ ચ યા । તદ્ અભિન્નં સદૈકાત્મ યથા કુમ્ભશતેષુ મૃત્
જે બ્રહ્મ છે, જે આત્મા છે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, અને જેને અજ્ઞાન કે પ્રકૃતિ કહે છે—આ બધું હંમેશા એક જ સ્વરૂપ છે, જેમ માટી અનેક ઘડામાં એકસમાન હોય છે.
નાત્મનઃ પ્રકૃતિર્ ભિન્ના ઘટાન્ મૃણ્મયતા યથા । સ્પન્દમાત્રં યથા વાયુર્ આત્મૈવ પ્રકૃતિસ્ તથા
જેમ ઘડાની માટીપણું માટીથી જુદું નથી, તેમ આત્માથી પ્રકૃતિ અલગ નથી; અને જેમ હવામાં ફક્ત હલનચલન હોય છે, તેમ પ્રકૃતિ પણ આત્મા જ છે.
આવર્તસ્ સલિલસ્યેવ યસ્ સ્પન્દસ્ સ્વયમ્ આત્મનઃ । પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિશબ્દેન તેનૈવેહ સ એવ હિ
જેમ પાણીમાં ઘૂંટાળું એ પણ પાણી જ હોય છે, એ જ રીતે આત્માનો જે સ્પંદન છે, તેને 'પ્રકૃતિ' કહેવાય છે; અહીં એ પણ આત્મા જ છે.
યથૈકં સ્પન્દપવનૌ નામ્ના ભિન્નૌ ન સત્તયા । તથૈકમ્ આત્મપ્રકૃતી નામ્ના ભિન્ને ન સત્તયા
જેમ ગતિ અને પવન નામે જુદા લાગે પણ વાસ્તવમાં એક જ છે, એ જ રીતે આત્મા અને પ્રકૃતિ નામે જુદા છે, પણ હકીકતમાં એક જ છે.
અબોધાદ્ એતયોર્ ભેદો બોધેનૈવ વિલીયતે । અબોધો ઽસન્મયો ભ્રાન્તી રજ્જ્વાં સર્પભ્રમો યથા
આ બંનેનો ભેદ અજ્ઞાનથી થાય છે અને જ્ઞાનથી નાશ પામે છે; અજ્ઞાન તો અસત્યથી બનેલું છે, એ તો દોરીમાં સાપ દેખાય એવી ભ્રાંતિ જેવું છે.
ચિદ્ભૂમૌ કલનાબીજં યદ્ એતત્ પતતિ સ્ફુરત્ । ચિત્તાઙ્કુર ઉદેત્ય્ અસ્માદ્ ભાવિસંસારષણ્ડકઃ
જ્યારે ચેતનાની જમીન પર કલ્પનાનું બીજ પડે અને એ ઝળહળે, ત્યારે મનનું અંકુર ઊગે છે, અને એમાંથી ભવિષ્યના સંસારનું જંગલ ફેલાય છે.
એતદ્ એવાત્મવિજ્ઞાનદગ્ધં સદ્વાસનાજલૈઃ । સંસિક્તમ્ અપિ યત્નેન ન ભવત્ય્ અઙ્કુરક્ષમમ્
આત્મજ્ઞાનની આગે જે બળીને ખાખ થઈ ગયું છે, તેને ભલે સારા સંસ્કારોના પાણીથી વારંવાર પલાવો, પણ એ ફરીથી ઉગવા લાયક નથી રહેતું.
નો ચેત્ પતતિ ચિત્ક્ષેત્રે કલનાબીજકં તતઃ । ચિત્તાઙ્કુરા ન જાયન્તે સુખદુઃખફલદ્રુમાઃ
જ્યારે કલ્પનાનું બીજ ચેતનાના ખેતરમાં પડતું જ નથી, ત્યારે મનના અંકુરો પણ ઉગતા નથી અને સુખ-દુઃખના વૃક્ષો પણ ફળરૂપે ઊભા થતા નથી.
દ્વિત્વં જગત્ય્ અસદુપાત્તમ્ અબોધજાતં બોધક્ષયં જહિહિ બોધમ્ ઉપાગતો ઽસિ । આત્મૈકભાવવિભવેન ભવાભયાત્મા નાસ્ત્ય્ એવ દુઃખમ્ ઇતિ નઃ પરમાર્થસારઃ
આ જગતમાં દ્વૈતભાવ ખોટા માન્ય છે અને અજ્ઞાનથી જ પેદા થાય છે. હવે તું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી લીધું છે, તો એ અજ્ઞાનને ત્યજી દે. એકમાત્ર આત્માની જ શક્તિથી, જે ભયમુક્ત જીવનનું સ્વરૂપ છે, દુઃખ તો હકીકતમાં છે જ નહીં—આ જ અમારો સર્વોચ્ચ ઉપદેશ છે.
જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમ્ અખિલં દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમ્ અક્ષતમ્ । પરેણ પરિપૂર્ણાસ્ સ્મો બ્રહ્મઞ્ જ્ઞાનામૃતેન તે
હવે બધું જ જાણવાનું જાણી લીધું, બધું જ જોવાનું જોઈ લીધું, અને એમાં કશી ખોટ પણ રહી નથી. તારા જ્ઞાનરૂપ અમૃતથી, હે બ્રહ્મન, અમે સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત થઈ ગયા છીએ.
પૂર્ણાત્મકમ્ ઇદં પૂર્ણં પૂર્ણાત્ પૂર્ણં પ્રપૂર્યતે । પૂર્ણેન પૂરિતં પૂર્ણં સ્થિતા પૂર્ણૈવ પૂર્ણતા
આ પૂર્ણતા એ સંપૂર્ણ સ્વરૂપ છે; પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ ભરે છે; પૂર્ણમાં પૂર્ણ ભરીને પણ, તે પૂર્ણ જ રહે છે—પૂર્ણતાની આ જ પ્રકૃતિ છે.
લીલયેદં તુ પૃચ્છામિ ભૂયો બોધાભિવૃદ્ધયે । બાલસ્યેવ પિતા બ્રહ્મન્ ન રોષં કર્તુમ્ અર્હસિ
હું તો રમતમાં ફરીથી પૂછું છું, સમજ વધે એ માટે; જેમ પિતા પોતાના બાળકને પૂછે તેમ, હે બ્રહ્મન, તમે રોષ ન કરો.
શ્રોત્રં ચક્ષુસ્ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમ્ એવ ચ । વિદ્યમાનમ્ અપિ બ્રહ્મન્ દૃશ્યમાનમ્ અપિ સ્ફુટમ્
શ્રવણ, દ્રષ્ટિ, સ્પર્શ, સ્વાદ અને વાસના—even though they exist, O Brahman, and are clearly perceived— શ્રવણ, દ્રષ્ટિ, સ્પર્શ, સ્વાદ અને વાસના—આ બધું હોવા છતાં, અને સ્પષ્ટ દેખાતા હોવા છતાં પણ, હે બ્રહ્મન,
કથં મૃતસ્યૈવ જન્તોર્ વિષયં સ્વં ન પશ્યતિ । જીવતશ્ ચ કથં સર્વં વિષયં સ્વં પ્રપશ્યતિ
મૃત પ્રાણી પોતાનું વિષય કેમ જોઈ શકતું નથી? અને જીવતું હોય ત્યારે પોતાનું બધું વિષય કેમ જોઈ શકે છે?
કથં ઘટાદિ બાહ્યસ્થમ્ ઇન્દ્રિયાણિ જડાન્ય્ અપિ । શરીરે ઽનુભવન્ત્ય્ અન્તઃ પુનર્ નાનુભવન્ત્ય્ અપિ
કેમ રીતે બહારના, માટલા જેવી વસ્તુઓની જેમ, ઇન્દ્રિયો પણ જડ હોવા છતાં શરીરમાં અંદર અનુભવ કરે છે, પણ બહારના વિષયોને અનુભવતી નથી?
અયશ્શલાકોપમયોર્ ઘટાદીન્દ્રિયયોઃ કિલ । અશ્લિષ્ટયોર્ નીરસયોઃ કથં સત્તોદિતા મિથઃ
બે લોખંડની સળિયાં જેમ, માટલો અને ઇન્દ્રિયો પણ, જ્યારે એકબીજાને જોડાય છે અને અંદરથી ખાલી હોય છે, ત્યારે એમની વચ્ચે જીવંતપણું કેવી રીતે આવે છે?
જાનન્ન્ અપિ યદ્ એતત્ ત્વાં વિશેષાશઙ્કયા પુનઃ । પૃચ્છામિ તદ્ અશેષેણ કથયાશ્વ્ અનુકમ્પયા
હું આ વાત જાણતો હોવા છતાં, ખાસ શંકા હોવાથી ફરીથી તને પૂછી રહ્યો છું; કૃપા કરીને મને આ બધું સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ.
ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ચિત્તાદિ ઘટાદ્ય્ અપિ ન કિઞ્ચન । પૃથક્ સમ્ભવતીહાઙ્ગ નિર્મલાચ્ ચેતનાદ્ ઋતે
ઇન્દ્રિયો, મન અને એવી જ વસ્તુઓ, તેમજ માટલો વગેરે પોતે કંઈ નથી; એ બધું અહીં અલગ-અલગ રીતે દેખાય છે, પણ શુદ્ધ ચેતના સિવાય બીજું કશું નથી, હે મિત્ર.
ગગનાદ્ અપિ યાચ્છા ચિત્ તયા રૂપં સ્વમ્ આત્મના । ચિત્ત્વાત્ પુર્યષ્ટકત્વેન ભાવવૃત્ત્યૈવ ભાવિતમ્
આ ચેતના, આકાશથી પણ, પોતાનું સ્વરૂપ પોતે જ લે છે; મનના સ્વરૂપે, સૂક્ષ્મ શરીર તરીકે, માત્ર વિચારોની પ્રવૃત્તિથી જ આકાર પામે છે.
તદ્ એવેદં પ્રકૃતિતાં ગતં જગદ્ અવસ્થિતમ્ । તસ્યાવયવજાતં તદ્ ઇન્દ્રિયાદિ ઘટાદિ ચ
આ જગત્, પોતાની સ્વભાવને પામી, સ્થિર થયું છે; તેની અંદરથી જ ઉદ્ભવેલા અંગો, જેમ કે ઇન્દ્રિયો અને ઘડો વગેરે, તેમાં સમાવાયા છે.