અહઙ્કલા સમુદયસમનન્તરમ્ એવ સા । વલિતાકાશશબ્દાઙ્ગત્રૈલોક્યપરમાણુભિઃ
‘હું’ એવી ભાવના ઉત્પન્ન થયા પછી તરત જ, એ સાથે આકાશ, ધ્વનિ અને ત્રણેય લોકના પરમાણુઓ પણ જોડાઈ જાય છે.
ઇત્ય્ અનુક્રમતો યાતા સા સંવિચ્છક્તિરૂપતામ્ । મજ્જા પ્રાક્સન્નિવેશં સ્વં તમ્ એવાપ્ય્ અસમુજ્ઝતી
આ રીતે ક્રમશઃ, આ ચેતનાની શક્તિ પોતાના સ્વરૂપને પામે છે; અને મજ્જા, પોતાના મૂળ સ્વરૂપના ગોઠવણ પહેલાં પણ, પોતાને કદી છોડતી નથી.
સંવિચ્છક્ત્યા તયા તત્ર તતસ્ તરલરૂપયા । નિજ એવ પરે રૂપે દૃગ્ ઇત્થં સમ્પ્રસારિતા
સૂક્ષ્મ અને સતત બદલાતી ચેતનાની શક્તિથી, જોવાની શક્તિ પોતાનાં અને બીજાનાં રૂપોમાં વ્યાપી જાય છે.
ઇદં વ્યોમમહાનન્તમ્ ઇયં કાલમહાકલા । ઇયં નિયતિર્ ઉદ્યુક્તા ક્રિયેયં સ્પન્દધર્મિણી
આ છે વિશાળ અને અનંત આકાશ; આ છે મહાન સમય, સર્વને નાશ કરનાર; આ છે નિશ્ચિત થયેલ ભાગ્ય, અને આ છે હંમેશા ચાલતી ક્રિયા.
અયં સઙ્કલ્પવિસ્તારસ્ ત્વ્ અયમ્ આશાભરભ્રમઃ । રાગદ્વેષસ્થિતિર્ ઇયં હેયોપાદેયધીર્ ઇયમ્
આ છે મનની ઇચ્છાઓનો પ્રસાર, અને આ છે આશાથી થતો ભ્રમ; આ છે રાગ અને દ્વેષની સ્થિતિ, અને આ છે મન જે સ્વીકારે છે અને ત્યાગે છે.
ઇયં ત્વત્તા ત્વ્ ઇયં મત્તા તત્તેયં સંસ્થિતિસ્ ત્વ્ ઇયમ્ । બ્રહ્માણ્ડૌઘો ઽયમ્ ઊર્ધ્વસ્થસ્ ત્વ્ અયમ્ અગ્રે ઽયમ્ અપ્ય્ અધઃ
આ છે તારી પાસેથી ઉત્પન્ન, આ છે મારી પાસેથી ઉત્પન્ન, આ છે તેના પરથી, અને આ છે તેની સ્થિતિ; આ છે અનેક બ્રહ્માંડો, આ છે ઉપર, આ છે આગળ, અને આ પણ નીચે છે.
અયં પુરઃ પાર્શ્વતો ઽયં પશ્ચાદ્ આરાદ્ દવીયસિ । ઇદં ભૂતં વર્તમાનં ભવિષ્યત્ ત્વ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અપિ
આ આગળ છે, આ બાજુએ છે, આ પાછળ છે, આ દૂર છે, અને એ તો હજી વધુ દૂર છે. આ ભૂતકાળ છે, આ વર્તમાન છે, અને આ પણ ભવિષ્ય છે.
ઇદમ્ અન્તસ્સ્થિતાનલ્પકલ્પનામ્ભોરુહાલયમ્ । બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપાપિણ્ડક્રીડામણ્ડપમણ્ડલમ્
આ અંદરનું નિવાસસ્થાન છે, જ્યાં કલ્પનાના અસંખ્ય કમળો ખીલેલા છે; આ આખું બ્રહ્માંડ છે, જગતની રમતમાં રમાતું મંડપ છે.
અનન્તકલનાતત્ત્વપરિપલ્લવિતા હરેઃ । હૃદબ્જકર્ણિકા ચેયં લોકપદ્માક્ષમાલિકા
અનંત સર્જનના તત્ત્વોથી પોષાયેલી, આ હરિનું હૃદયકમળ છે, જેમાં દુનિયાના કમળો મણિ સમાન આંખોની માળા બનીને જોડાયેલી છે.
ઇયં કીર્ણમહારુદ્રકણાઙ્કુરિતકોટરા । દીર્ઘાધ્વપદવી ધ્વાન્તધ્વંસનેહાપ્રભાવિની
આ માર્ગ મહાન રુદ્રોના બીજથી છવાયેલો છે, લાંબો રસ્તો છે, જે અંધકારને દૂર કરનારી પ્રકાશની તેલથી તેજસ્વી બનેલો છે.
અયં મેરુઃ કકુપ્પત્ત્રજગત્પઙ્કજકર્ણિકા । સ્ફુરદિન્દુમધૂલ્લાસલમ્પટામરષટ્પદા
આ મેરુ પર્વત કકુપના પાંદડાવાળું જગતરૂપ કમળનું મધ્ય છે, જ્યાં ચમકતા ચાંદનીના અમૃતમાં કામના છ પાંખવાળાં ભમરા આનંદથી મંડરાય છે.
ઇયમ્ ઉદ્દામસૌગન્ધ્યા સ્વર્ગશ્રીપુષ્પમઞ્જરી । જગજ્જરઢવૃક્ષસ્ય રજોનરકમૂલિનઃ
આ સ્વર્ગની સુગંધથી ભરપૂર ફૂલની મંજરી છે, જે જગતના વૃક્ષને શોભાવે છે અને જેના મૂળ અંધકારના નરકમાં ઊંડા છે.
ઇયં ચ તારાકિઞ્જલ્કા બ્રહ્માણ્ડકતટસ્થિતા । અપારાપારપર્યન્તા વ્યોમનીલસરોજિની
આ તારાઓનું પરાગ છે, જે બ્રહ્માંડના કિનારે સ્થિત છે અને અનંત વ્યોમના વાદળી કમળમાં દુર સુધી ફેલાયેલું છે.
ઇયં ક્રિયાસરિદ્ વાતતરઙ્ગતરણાવલી । સર્ગાવર્તવિવર્તસ્થા ભૂરિભૂતપરમ્પરા
આ કર્મોની નદી છે, જેમાં પવનના તરંગો સતત વહે છે, જે સર્જનના ઘૂમરાળામાં સ્થિર છે અને અસંખ્ય જીવોની લાંબી પરંપરા જેવી છે.
ઇયં તમોભ્રમરિણી ક્ષણકલ્પાદિપલ્લવા । તેજઃકેસરિણી કાલનલિની વ્યોમપઙ્કજા
આ અંધકારની મધમાખી છે, ક્ષણ અને યુગના કૂંપળો ધરાવે છે; તે અગ્નિનો સિંહ છે, સમયનું કમળ છે, અને આકાશમાં ઉગેલું કમળ છે.
ઇમા ભાવવિકારાઢ્યા જરામૃતિવિષૂચિકાઃ । વિદ્યાવિદ્યાવિકારાઢ્યા ઇમાશ્ શાસ્ત્રાર્થદૃષ્ટયઃ
આ બધું જ જીવનના ફેરફારોથી ભરપૂર વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને રોગ જેવી પીડાઓ છે; અને જ્ઞાન-અજ્ઞાનના ફેરફારોથી ભરેલી, શાસ્ત્રોના અર્થ વિશેની વિવિધ દૃષ્ટિઓ છે.
ઇતિ સા તસ્ય બિલ્વસ્ય નિજા મજ્જાચમત્કૃતિઃ । સ્વકલ્પસન્નિવેશાન્તર્ એવૈવંકૃતસંસ્થિતિઃ
એ રીતે એ બિલ્વ વૃક્ષની પોતાની અંદરની અદ્ભુતતા, માત્ર પોતાની કલ્પનાના ગોઠવણીમાં જ સ્થિર રહી છે.
શાન્તા સ્વસ્થા નિરાબાધા સોમ્યેતરતયોજ્ઝિતા । કર્તૃત્વમ્ અપ્ય્ અકર્તૃત્વં કૃત્વા કૃત્વૈવ સંસ્થિતા
શાંત, સ્વસ્થ, નિર્વિઘ્ન અને દ્વંદ્વથી પર, તે કર્તૃત્વ અને અકર્તૃત્વ બંનેને સ્વીકારી, સ્થિર રહી છે.
એકૈકિકૈવ વિવિધેવ વિભાવ્યમાના નૈકાત્મિકા ન વિવિધા નનુ સૈવ સૈવ । સત્યાસ્થિતા સકલશાન્તિસમૈકરૂપા સર્વાત્મિકાતિમહતી ચિતિર્ એવ શક્તિઃ
જ્યારે આ ચેતના અનેક પ્રકારની અને જુદી જુદી દેખાય છે, ત્યારે પણ એ ખરેખર અનેકરૂપ કે બહુપ્રકૃતિ નથી; એ તો એક જ છે, એક જ રહે છે. સત્યમાં સ્થિર, સર્વ શાંતિ અને એકરૂપતાની સ્વરૂપ, આ ચેતના જ સર્વવ્યાપી અને અનંત શક્તિ છે.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ ત્વયૈષા બિલ્વરૂપિણી । મહાચિદ્ઘનસત્તેતિ કથિતેતિ મતિર્ મમ
હે ભગવાન, તમે સર્વ ધર્મોને જાણનારા છો. તમે આને બિલ્વફળ અને મહાન ચેતનાના ઘનરૂપ તરીકે વર્ણવ્યું છે; એ જ મારી સમજ છે.
ચિન્મજ્જરૂપમ્ અખિલમ્ અહન્તાદીદમ્ આતતમ્ । ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ દ્વૈતૈક્યકલનાત્મકઃ
આ બધું, 'હું'ની ભાવના થી લઈને બધું, ચેતનાના તત્ત્વથી વ્યાપ્ત છે; તેમાં દ્વૈત કે અદ્વૈતના કલ્પિત ભેદનો લેશમાત્ર પણ અંશ નથી.
યથા બ્રહ્માણ્ડકૂષ્માણ્ડમજ્જા મેર્વાદિસંસ્થિતિઃ । તથા ચિદ્બિલ્વમજ્જેયં બ્રહ્માણ્ડાદ્યા જગત્સ્થિતિઃ
જેમ અંડાના છોલમાં પીળું હોય છે, અથવા મેરુ પર્વત જગતમાં સ્થિત છે, તેમ ચેતનાના બિલ્વફળમાં બ્રહ્માંડથી લઈને સમગ્ર જગતની સ્થિતિ સમાઈ ગઈ છે.
સૃષ્ટિશ્ ચિદ્બિલ્વમજ્જસ્ય જગદાખ્યા ચમત્કૃતિઃ । સ્થિતા સુષુપ્તસોમ્યાન્તસ્ શિલાન્તસ્ સન્નિવેશવત્
ચેતનાના બિલ્વના ગૂઢમાંથી જે સર્જન થાય છે, તેને જ આ જગત કહે છે, જે એક અદ્ભુત ચમત્કાર છે. આ જગત ઊંઘમાં કે પથ્થરના અંદર જેમ છુપાયેલી સ્થિતિમાં રહે છે, એમ જ તે અદૃશ્ય રીતે સ્થિત રહે છે.
અત્રેમામ્ ઇન્દુવદન ચિત્રાં વિસ્મયકારિણીમ્ । વર્ણ્યમાનાં મયા રમ્યામ્ અન્યામ્ આખ્યાયિકાં શૃણુ
હવે, ચાંદની જેવું મુખ ધરાવનારી, હું તને બીજી એક મનોહર અને આશ્ચર્યજનક વાર્તા કહું છું, જે સાંભળવા લાયક અને આનંદદાયી છે.
સ્નિગ્ધા સ્પષ્ટા મૃદુસ્પર્શા મહાવિસ્તારશાલિની । નિબિડા નિત્યનીરન્ધ્રા ક્વચિદ્ અસ્તિ મહાશિલા
તેમાં એક વિશાળ પથ્થર છે, જે મૃદુ, ચોખ્ખું અને સ્પર્શે કોમળ છે, તેની વિસ્તૃતિ બહુ મોટી છે, તે ઘન છે, હંમેશા અખંડિત છે અને તેમાં કયાંયે પણ ફાટ નથી.
તસ્યામ્ અન્તઃ પ્રફુલ્તાનિ પદ્માનિ સુબહૂન્ય્ અપિ । કર્ણિકાજાતમૂલાનિ મૂલાન્તઃકર્ણિકાનિ ચ । ઊર્ધ્વમૂલાન્ય્ અધોમૂલાન્ય્ અમૂલાનીતરાણિ ચ
આ પથ્થરના અંદર અનેક કમળો ફૂલેલા છે, જેનાં ડાંઠ અને મૂળ મધ્યમાંથી ઉગેલા છે. તેમાં ક્યારેક મૂળ ઉપર છે, ક્યારેક નીચે છે, ક્યારેક મૂળ વગરના છે અને ક્યારેક જુદા પ્રકારના પણ છે.
તેષાં ચ નિકટે સન્તિ શઙ્ખાશ્ શતસહસ્રશઃ । ચક્રૌઘાશ્ ચ મહાકારાઃ પદ્મવત્ સન્નિવેશિનઃ
તેમના આસપાસ અસંખ્ય શંખો અને મોટાં મોટાં ચક્રોના ઢગલા છે, જે કમળની જેમ ગોઠવાયેલા છે.
સત્યમ્ એતન્ મયા દૃષ્ટા તાદૃશી સા મહાશિલા । સાલિગ્રામે હરેર્ ધામ્નિ વિદ્યતે પરિવારિણી
હું સાચે જ એવી મહાન શિલાને શાલિગ્રામમાં, હરિનું નિવાસસ્થાન છે ત્યાં, આ બધાંથી ઘેરાયેલી જોઈ છે.
એવમ્ એતદ્ વિજાનાસિ દૃષ્ટવાન્ અસિ તાશ્ શિલાઃ । યો યશ્ ચ તત્ર પાષાણસ્ સ સર્વસ્ તાદૃગન્તરઃ
આ રીતે તું જાણે છે, તું એ શિલાઓ જોઈ છે; ત્યાં જે પણ પથ્થર છે, બધાં અંદરથી એકસરખાં જ છે.
મયા ત્વ્ ઇયમ્ અપૂર્વૈવ શિલેયં વર્ણ્યતે તવ । યસ્યામ્ અન્તર્ મહાકુક્ષૌ સર્વમ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ
હવે હું તને એક અનોખી શિલાની વાત કહું છું, જેના વિશાળ આંતરમાં બધું છે પણ એ જ સમયે નથી પણ.