મહાપદ્ય્ અપિ દીર્ઘેષુ સદ્વિચારપરો નરઃ । ન નિમજ્જતિ મોહેષુ તેજોરાશિસ્ તમસ્સ્વ્ ઇવ
મોટા અને લાંબા દુઃખોમાં પણ, સાચી વિચારણા કરતો મનુષ્ય મોહમાં ડૂબતો નથી, જેમ પ્રકાશનો ઢગલો અંધકારમાં કદી ખોવાઈ જતો નથી.
માનસે સરસિ સ્વચ્છે વિચારકમલોત્કરઃ । નૂનં વિકસિતો યસ્ય હિમવાન્ ઇવ ભાતિ સઃ
જેના મનરૂપ સરોવર સ્વચ્છ છે અને જેમાં વિચારનું કમળ સાચે ખીલી ઉઠ્યું છે, એવો માણસ હિમાલયની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
વિચારવિકલા યસ્ય મતિર્ માન્દ્યમ્ ઉપેયુષઃ । તસ્યોદેત્ય્ અશનિશ્ ચન્દ્રાન્ મુધા યક્ષશ્ શિશોર્ ઇવ
જેની બુદ્ધિ વિચાર વિના અને આળસમાં પડી ગઈ છે, તેના માટે વીજળી પણ વ્યર્થ ઊગે છે, જેમ બાળક માટે યક્ષનો ચાંદો નિષ્ફળ હોય છે.
દુઃખષણ્ડકવલ્મીકં વિપન્નવલતામધુઃ । રામ દૂરે પરિત્યાજ્યો નિર્વિવેકો નરાધમઃ
રામ, જે મનુષ્યમાં વિવેક નથી, તેને દૂરથી જ છોડી દેવો જોઈએ, કારણ કે એ દુઃખનો ઢગલો, દીમકનું બાંધ, અને વાંકડા વેલથી બગડેલું મધ છે.
યે કેચન દુરારમ્ભા દુરાચારા દુરાધયઃ । અવિચારેણ તે ભાન્તિ વેતાલાસ્ તમસા યથા
જે લોકો પાસે જવું મુશ્કેલ છે, જેમનું વર્તન ખરાબ છે અને જેમને વિશ્વાસ કરી શકાય તેમ નથી, તેઓ તો માત્ર વિચાર વિના જ ચમકે છે, જેમ અંધકારમાં ભૂત-પ્રેત દેખાય છે.
અવિચારિણમ્ એકાન્તજરદ્દ્રુમસધર્મિણમ્ । અક્ષમં સાધુકાર્યેષુ દૂરે કુરુ રઘૂદ્વહ
હે રઘુવંશી, જે માણસ વિચારી શકતો નથી, જૂના વૃક્ષ જેવો નિષ્ક્રિય છે અને સારા કામમાં અયોગ્ય છે, એવા માણસથી તું દૂર જ રહે.
વિવિક્તં હિ મનો જન્તોર્ આશાવૈવશ્યવર્જિતમ્ । પરાં નિર્વૃતિમ્ અભ્યેતિ પૂર્ણશ્ ચન્દ્ર ઇવાત્મનિ
પ્રાણીનું મન જ્યારે એકાંતમાં હોય અને ઈચ્છાની બાંધણીથી મુક્ત હોય, ત્યારે તે મન પરમ સંતોષ પામે છે, જેમ પૂર્ણ ચંદ્ર પોતે જ પ્રકાશે છે.
વિવેકિતોદિતા દેહં સર્વં શીતલયત્ય્ અલમ્ । અલઙ્કરોતિ ચાત્યન્તં જ્યોત્સ્નેવ ભુવનમ્ નવા
જે વિવેક જાગે છે, તે આખા શરીરને ઠંડક આપે છે અને તેને સુંદર પણ બનાવે છે, જેમ નવી ચાંદણી આખી દુનિયાને શોભા આપે છે.
પરમાર્થપતાકાયા ધિયો ધવલચામરમ્ । વિચારો રાજતે જન્તો રજન્યામ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ
પરમાર્થના ધ્વજ માટે શુદ્ધ સફેદ ચામર જેવું વિવેક છે, જેમ રાત્રિમાં ચાંદ્રમાએ પ્રકાશ ફેલાવેલો હોય તેમ, વિવેક મનુષ્યમાં તેજ પાથરે છે.
વિચારચારવો ભાવા ભાસયન્તો દિશો દશ । ભાન્તિ ભાસ્કરવદ્ ભગ્નભૂયોભવભયામયાઃ
વિવેક સાથે ચાલતા ભાવો દસ દિશાઓમાં પ્રકાશ ફેલાવે છે, અને જન્મમરણના અનેક ભયોને દૂર કરી, સૂર્યની જેમ તેજસ્વી બને છે.
બાલસ્ય સ્વમનોમોહકલ્પિતઃ પ્રાણહારકઃ । રાત્રૌ તમસિ વેતાલો વિચારેણ વિલીયતે
બાળકના ભ્રમિત મનમાં કલ્પાયેલો, રાત્રિના અંધકારમાં ડરાવતો ભૂત, વિવેકથી ઓગળી જાય છે.
સર્વ એવ જગદ્ભાવા અવિચારણચારવઃ । અવિદ્યમાનસદ્ભાવા વિચારવિશરારવઃ
આ જગતના બધા જ ભાવો વિવેક વગર અસત્ય છે; પણ જ્યારે વિવેકની ધાર લાગે છે, ત્યારે તેમનું ખોટું અસ્તિત્વ નાશ પામે છે.
પુંસો નિજમનોમોહકલ્પિતો ઽનલ્પદુઃખદઃ । સંસારચિરવેતાલો વિચારેણ વિલીયતે
માનવીના પોતાના ભ્રાંતિગ્રસ્ત મનથી ઊભેલો અને અસંખ્ય દુઃખ આપતો સંસારનો ભૂતકાળનો ભયાનક છાયાપુરુષ, વિચારથી સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય છે.
સમસ્વચ્છં નિરાબાધમ્ અનન્તમ્ અનપાશ્રયમ્ । વિદ્ધીમં કેવલીભાવં વિચારોગ્રતરોઃ ફલમ્
સ્વચ્છ, નિર્વિઘ્ન, અનંત અને આધારરહિત એકતા — આ અવસ્થાને, વિચારના શક્તિશાળી વૃક્ષનું શ્રેષ્ઠ ફળ સમજો.
અચલસ્થિતિનોદારપ્રકટાભોગતેજસા । તેન નિષ્કામતોદેતિ શીતતેવોદિતેન્દુના
જે અવસ્થા અડગ, ઉદાર અને સ્થિરતા સાથે ઉજાસતી છે, તેમાંથી નિષ્કામતા ઉગે છે, જેમ નવચંદ્રની ઠંડક પ્રસરે છે.
ચિન્તાજ્વરમહૌષધ્યા સાધુચિત્તનિષણ્ણયા । તયોત્તમત્વપ્રદયા નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ
વિચારના મહાન ઔષધથી, સારા મનુષ્યના મનમાં સ્થાપિત અને શ્રેષ્ઠતા આપતી એ દવા દ્વારા, મનુષ્ય કંઈ ઈચ્છતો નથી અને કંઈ ત્યાગતો પણ નથી.
તત્ સદાલમ્બનં ચેતસ્ સ્ફારમ્ આભાસમ્ આગતમ્ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ખમ્ ઇવાતિતતાન્તરમ્
એ મન, જે હંમેશા આધાર પામેલું છે અને વિશાળ રૂપે પ્રગટાયું છે, તે ન તો અસ્ત થાય છે, ન તો ઉગે છે—જેમ અખૂટ આકાશ ક્યારેય અંત પામતું નથી.
ન જહાતિ ન ચાદત્તે ન તામ્યતિ ન શામ્યતિ । કેવલં સાક્ષિવત્ પશ્યઞ્ જગદ્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
તે ન તો કંઈ છોડે છે, ન તો કંઈ પકડે છે; ન તો દુઃખી થાય છે, ન તો શાંત થાય છે. માત્ર સાક્ષી બનીને, પોતામાં જ રહીને, આખું જગત પોતામાં જ જોવે છે.
ન ચ શામ્યતિ નાપ્ય્ અન્તર્ નાપિ બાહ્યે ઽવતિષ્ઠતિ । ન ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ આદત્તે ન ચ કર્મણિ મજ્જતિ
તે ક્યારેય સંપૂર્ણ શાંત થતું નથી, ન તો અંદર રહે છે, ન તો બહાર સ્થિર થાય છે; તે નિષ્ક્રિયતા સ્વીકારતું નથી, અને કર્મમાં પણ લીન થતું નથી.
ઉપેક્ષતે ગતં વસ્તુ સમ્પ્રાપ્તમ્ અનુવર્તતે । ન ક્ષુબ્ધો નાતિ ચાક્ષુબ્ધો ભાતિ પૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ
તે ગયેલી વસ્તુઓને અવગણે છે અને જે આવે છે તેનું અનુસરણ કરે છે; ન તો અત્યંત ઉલટફેરમાં પડે છે, ન તો સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિય રહે છે—પૂર્ણ સમુદ્રની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
એવંરૂપેણ મનસા મહાત્માનો મહાશયાઃ । જીવન્મુક્તા જગત્ય્ અસ્મિન્ વિહરન્તિ હિ યોગિનઃ
આવી મનોદશા ધરાવતાં મહાન આત્માવાળા, ઉદાર હૃદયવાળા યોગીઓ, જીવતાં જ મુક્તિ પામીને, આ જગતમાં નિર્વિકાર રીતે વિહાર કરે છે.
ઉષિત્વા સુચિરં કાલં ધીરાસ્ તે યાવદીપ્સિતમ્ । તનુમ્ અન્તે પરિત્યજ્ય યાન્તિ કેવલતાં તતામ્
એ ધીરજવાન લોકો, પોતાની ઈચ્છા મુજબ લાંબો સમય જીવ્યા પછી, અંતે શરીર ત્યજીને શુદ્ધ સ્વરૂપમાં લીન થઈ જાય છે.
કો ઽહં કસ્ય ચ સંસાર ઇત્ય્ આપદ્ય્ અપિ ધીમતા । ચિન્તનીયં પ્રયત્નેન સપ્રતીકારમ્ આત્મના
'હું કોણ છું? આ સંસાર કોનો છે?' — આવી શંકા આવે ત્યારે પણ, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ પ્રયત્નપૂર્વક આત્મવિચાર અને યોગ્ય ઉપાય દ્વારા વિચાર કરવો જોઈએ.
કાર્યસઙ્કટસન્દેહં રાજા જાનાતિ રાઘવ । નિષ્ફલં સફલં વાપિ વિચારેણૈવ નાન્યથા
રાઘવ, રાજા કાર્યમાં ઉદ્ભવતા સંકટ અને સંશયને માત્ર વિચારશક્તિથી જ ઓળખે છે — કાર્ય નિષ્ફળ હોય કે સફળ, એ સમજવું વિચાર વિના શક્ય નથી.
વેદવેદાન્તસિદ્ધાન્તસ્થિતયસ્ સ્થિતિકારણમ્ । નિર્ણીયન્તે વિચારેણ દીપેનેવ ભુવો નિશિ
વેદ અને વેદાંતના નિષ્કર્ષો અને એના આધારના કારણો, વિચારના પ્રકાશથી એવી રીતે જાણી શકાય છે જેમ કે રાત્રે દીવો ધરતીને પ્રકાશિત કરે છે.
અનષ્ટમ્ અન્ધકારેષુ બહુતેજસ્સ્વ્ અજિહ્મિતમ્ । પશ્યત્ય્ અપિ વ્યવહિતં વિચારચ્ ચારુલોચનમ્
અંધકારમાં પણ, જેની આંખ નિર્ભય અને વિચારથી તેજસ્વી છે, તે છુપાયેલું પણ જોઈ શકે છે, જેમ કે તેજસ્વી પ્રકાશ ક્યારેય નિષ્ફળ થતો નથી.
વિવેકાન્ધો હિ જાત્યન્ધશ્ શોચ્યશ્ સર્વસ્ય દુર્મતિઃ । દિવ્યચક્ષુર્ વિવેકાત્મા જયત્ય્ અખિલવસ્તુષુ
વિચારથી અંધ માનવી જન્મથી અંધ જેવા દયનીય છે અને તેની બુદ્ધિ પણ નબળી હોય છે; પણ વિચારરૂપ દિવ્ય દ્રષ્ટિવાળો આત્મા બધાંમાં વિજયી બને છે.
પરમાત્મમયી પાલ્યા મહાનન્દૈકસાધની । ક્ષણમ્ એકં પરિત્યાજ્યા ન વિચારચમત્કૃતિઃ
વિચારની અદભૂતતા, જે પરમાત્માથી ભરપૂર છે અને મહાન આનંદ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય છે, તેને હંમેશા સાચવી રાખવી જોઈએ અને એક ક્ષણ માટે પણ છોડવી નહીં.
વિચારચારુઃ પુરુષો મહતામ્ અપિ રોચતે । પરિપક્વં ચમત્કારિ સહકારફલં યથા
વિચારથી શોભિત મનુષ્ય મહાન લોકોમાં પણ માન પામે છે, જેમ કે પૂરેપૂરું પકવેલુ કેરીફળ સૌને આનંદ આપે છે.
વિચારકાન્તમતયો નાનેકેષુ પુનઃ પુનઃ । પતન્તિ દુઃખગર્તેષુ જ્ઞાતોર્ધ્વગતયો નરાઃ
જેનાં મનમાં વિચારની સુંદરતા નથી, એવા લોકો જ્ઞાનમાં ઊંચા ચઢે છતાં વારંવાર દુઃખના ખાડામાં પડી જાય છે.