ન કદાચન પાકેન પાતાન્તેન સમેતિ યત્ । સદૈવ પક્વમ્ અપ્ય્ અઙ્ગ જરસા યન્ ન બાધ્યતે
આ ફળ કદી રાંધવાથી કે જમીન પર પડવાથી પાકતું નથી; હંમેશા પાકેલું હોવા છતાં, કદી વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાતું નથી.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યા જરઢાઃ કેચિદ્ એવ નો । યસ્યોત્પત્તિં વિજાનન્તિ મૂલં વા વૃક્ષમ્ એવ વા
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર જેવા થોડા જ લોકો તેના મૂળ, ઉત્પત્તિ કે આખા વૃક્ષને જાણે છે; બાકીના બધા તો વૃદ્ધ થઇ ગયા છે પણ જાણતા નથી.
અદૃષ્ટાઙ્કુરવૃક્ષસ્ય ત્વ્ અદૃષ્ટકુસુમોદ્ગતેઃ । અસ્તમ્ભમૂલશાખસ્ય ફલમ્ એવાવલોક્યતે
આ વૃક્ષનું અંકુર કે ફૂલ કોઈએ ક્યારેય જોયું નથી, તેની ડાળી, મૂળ કે થડ પણ અજાણ છે; માત્ર ફળ જ દેખાય છે.
એકપિણ્ડઘનાકારવ્યાતતસ્થૌલ્યશાલિનઃ । યસ્યોત્પત્તિવિકારાદિપરિણામો ન દૃશ્યતે
આનું સ્વરૂપ એક જ ઘન અને વિશાળ પિંડ જેવું છે; તેની ઉત્પત્તિ, ફેરફાર કે બીજી કોઈ સ્થિતિ કોઈને દેખાતી નથી.
સમસ્તફલસારસ્ય ફલસ્યાસ્ય મહાકૃતેઃ । મજ્જાન્તર્ અસ્તિ વિતતો નિર્વિકારો રસાન્તરઃ
આ મહાન ફળ, જે બધા ફળોનું સાર છે, તેની મજ્જામાં એક વ્યાપક અને અડગ એવો આંતરિક રસ રહેલો છે.
શિલાન્તર્ ઇવ નીરન્ધ્રસ્ સ્યન્દમાનેન્દુબિમ્બવત્ । રસં સ્વસંવિદાસ્વાદ્યં સ્યન્દમાન ઋતામૃતમ્
જેમ પથ્થરની અંદર ખોખલુંપણું નથી, અથવા જેમ ચાંદનીની કિરણો વહે છે, તેમ પોતાનાં જ અનુભવથી માણી શકાય એવો અમૃતમય રસ સતત વહે છે.
સેકસ્ સકલસૌખ્યાનાં શીતલાલોકકારકઃ । શૈલાભો ઽમૃતપિણ્ડાભો મણ્ડ આત્મફલસ્થિતેઃ
આ વહેતો પ્રવાહ બધા સુખોનું મૂળ છે, જે ઠંડક અને પ્રકાશ ફેલાવે છે; તે પર્વત જેવો કે અમૃતના ગોળા જેવો લાગે છે અને આત્મારૂપ ફળમાં સ્થિર છે.
તસ્માત્ પરમમજ્જા તુ યાસૌ સ્વાદ્વી ચમત્કૃતિઃ । અન્તર્ અક્ષુભિતા નિત્યમ્ અનન્યા શ્રીફલાઙ્ગતઃ
આથી, સર્વોચ્ચ મજ્જા એ છે કે જે મધુર અને આશ્ચર્યજનક છે, હંમેશાં અંદરથી અશાંતિરહિત છે, અનન્ય છે અને પવિત્ર ફળના સ્વરૂપમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્વસન્નિવેશવૈચિત્ર્યમ્ અનન્યત્વફલાઙ્ગકમ્ । અત્યજન્ત્યા તયા તન્વ્યા સ્થૂલયાપ્ય્ અતિબાલયા
પોતાના સ્વરૂપની વિશિષ્ટ રચના ધરાવતી, અને એકરૂપતાનું ફળ આપતી, એ સુક્ષ્મ, નાજુક કે અત્યંત નરમ આકારથી પણ કદી છૂટતી નથી.
ઇયમ્ અસ્મીતિ કલનાદ્ અસત્સદન્યતામલમ્ । ભેદાદ્ય્ અસમ્ભવદ્ ઇદં સ્વયમ્ ઉત્પાદ્ય ભાવિતમ્
‘હું આ છું’ એવી કલ્પનાથી સત્ય અને અસત્યનું ભેદ ઊભો થાય છે; એ વિભાજનથી, આ પોતે જ પેદા થાય છે અને મનમાં ઘડાય છે.
અહઙ્કલા સમુદયસમનન્તરમ્ એવ સા । વલિતાકાશશબ્દાઙ્ગત્રૈલોક્યપરમાણુભિઃ
‘હું’ એવી ભાવના ઉત્પન્ન થયા પછી તરત જ, એ સાથે આકાશ, ધ્વનિ અને ત્રણેય લોકના પરમાણુઓ પણ જોડાઈ જાય છે.
ઇત્ય્ અનુક્રમતો યાતા સા સંવિચ્છક્તિરૂપતામ્ । મજ્જા પ્રાક્સન્નિવેશં સ્વં તમ્ એવાપ્ય્ અસમુજ્ઝતી
આ રીતે ક્રમશઃ, આ ચેતનાની શક્તિ પોતાના સ્વરૂપને પામે છે; અને મજ્જા, પોતાના મૂળ સ્વરૂપના ગોઠવણ પહેલાં પણ, પોતાને કદી છોડતી નથી.
સંવિચ્છક્ત્યા તયા તત્ર તતસ્ તરલરૂપયા । નિજ એવ પરે રૂપે દૃગ્ ઇત્થં સમ્પ્રસારિતા
સૂક્ષ્મ અને સતત બદલાતી ચેતનાની શક્તિથી, જોવાની શક્તિ પોતાનાં અને બીજાનાં રૂપોમાં વ્યાપી જાય છે.
ઇદં વ્યોમમહાનન્તમ્ ઇયં કાલમહાકલા । ઇયં નિયતિર્ ઉદ્યુક્તા ક્રિયેયં સ્પન્દધર્મિણી
આ છે વિશાળ અને અનંત આકાશ; આ છે મહાન સમય, સર્વને નાશ કરનાર; આ છે નિશ્ચિત થયેલ ભાગ્ય, અને આ છે હંમેશા ચાલતી ક્રિયા.
અયં સઙ્કલ્પવિસ્તારસ્ ત્વ્ અયમ્ આશાભરભ્રમઃ । રાગદ્વેષસ્થિતિર્ ઇયં હેયોપાદેયધીર્ ઇયમ્
આ છે મનની ઇચ્છાઓનો પ્રસાર, અને આ છે આશાથી થતો ભ્રમ; આ છે રાગ અને દ્વેષની સ્થિતિ, અને આ છે મન જે સ્વીકારે છે અને ત્યાગે છે.
ઇયં ત્વત્તા ત્વ્ ઇયં મત્તા તત્તેયં સંસ્થિતિસ્ ત્વ્ ઇયમ્ । બ્રહ્માણ્ડૌઘો ઽયમ્ ઊર્ધ્વસ્થસ્ ત્વ્ અયમ્ અગ્રે ઽયમ્ અપ્ય્ અધઃ
આ છે તારી પાસેથી ઉત્પન્ન, આ છે મારી પાસેથી ઉત્પન્ન, આ છે તેના પરથી, અને આ છે તેની સ્થિતિ; આ છે અનેક બ્રહ્માંડો, આ છે ઉપર, આ છે આગળ, અને આ પણ નીચે છે.
અયં પુરઃ પાર્શ્વતો ઽયં પશ્ચાદ્ આરાદ્ દવીયસિ । ઇદં ભૂતં વર્તમાનં ભવિષ્યત્ ત્વ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અપિ
આ આગળ છે, આ બાજુએ છે, આ પાછળ છે, આ દૂર છે, અને એ તો હજી વધુ દૂર છે. આ ભૂતકાળ છે, આ વર્તમાન છે, અને આ પણ ભવિષ્ય છે.
ઇદમ્ અન્તસ્સ્થિતાનલ્પકલ્પનામ્ભોરુહાલયમ્ । બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપાપિણ્ડક્રીડામણ્ડપમણ્ડલમ્
આ અંદરનું નિવાસસ્થાન છે, જ્યાં કલ્પનાના અસંખ્ય કમળો ખીલેલા છે; આ આખું બ્રહ્માંડ છે, જગતની રમતમાં રમાતું મંડપ છે.
અનન્તકલનાતત્ત્વપરિપલ્લવિતા હરેઃ । હૃદબ્જકર્ણિકા ચેયં લોકપદ્માક્ષમાલિકા
અનંત સર્જનના તત્ત્વોથી પોષાયેલી, આ હરિનું હૃદયકમળ છે, જેમાં દુનિયાના કમળો મણિ સમાન આંખોની માળા બનીને જોડાયેલી છે.
ઇયં કીર્ણમહારુદ્રકણાઙ્કુરિતકોટરા । દીર્ઘાધ્વપદવી ધ્વાન્તધ્વંસનેહાપ્રભાવિની
આ માર્ગ મહાન રુદ્રોના બીજથી છવાયેલો છે, લાંબો રસ્તો છે, જે અંધકારને દૂર કરનારી પ્રકાશની તેલથી તેજસ્વી બનેલો છે.
અયં મેરુઃ કકુપ્પત્ત્રજગત્પઙ્કજકર્ણિકા । સ્ફુરદિન્દુમધૂલ્લાસલમ્પટામરષટ્પદા
આ મેરુ પર્વત કકુપના પાંદડાવાળું જગતરૂપ કમળનું મધ્ય છે, જ્યાં ચમકતા ચાંદનીના અમૃતમાં કામના છ પાંખવાળાં ભમરા આનંદથી મંડરાય છે.
ઇયમ્ ઉદ્દામસૌગન્ધ્યા સ્વર્ગશ્રીપુષ્પમઞ્જરી । જગજ્જરઢવૃક્ષસ્ય રજોનરકમૂલિનઃ
આ સ્વર્ગની સુગંધથી ભરપૂર ફૂલની મંજરી છે, જે જગતના વૃક્ષને શોભાવે છે અને જેના મૂળ અંધકારના નરકમાં ઊંડા છે.
ઇયં ચ તારાકિઞ્જલ્કા બ્રહ્માણ્ડકતટસ્થિતા । અપારાપારપર્યન્તા વ્યોમનીલસરોજિની
આ તારાઓનું પરાગ છે, જે બ્રહ્માંડના કિનારે સ્થિત છે અને અનંત વ્યોમના વાદળી કમળમાં દુર સુધી ફેલાયેલું છે.
ઇયં ક્રિયાસરિદ્ વાતતરઙ્ગતરણાવલી । સર્ગાવર્તવિવર્તસ્થા ભૂરિભૂતપરમ્પરા
આ કર્મોની નદી છે, જેમાં પવનના તરંગો સતત વહે છે, જે સર્જનના ઘૂમરાળામાં સ્થિર છે અને અસંખ્ય જીવોની લાંબી પરંપરા જેવી છે.
ઇયં તમોભ્રમરિણી ક્ષણકલ્પાદિપલ્લવા । તેજઃકેસરિણી કાલનલિની વ્યોમપઙ્કજા
આ અંધકારની મધમાખી છે, ક્ષણ અને યુગના કૂંપળો ધરાવે છે; તે અગ્નિનો સિંહ છે, સમયનું કમળ છે, અને આકાશમાં ઉગેલું કમળ છે.
ઇમા ભાવવિકારાઢ્યા જરામૃતિવિષૂચિકાઃ । વિદ્યાવિદ્યાવિકારાઢ્યા ઇમાશ્ શાસ્ત્રાર્થદૃષ્ટયઃ
આ બધું જ જીવનના ફેરફારોથી ભરપૂર વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને રોગ જેવી પીડાઓ છે; અને જ્ઞાન-અજ્ઞાનના ફેરફારોથી ભરેલી, શાસ્ત્રોના અર્થ વિશેની વિવિધ દૃષ્ટિઓ છે.
ઇતિ સા તસ્ય બિલ્વસ્ય નિજા મજ્જાચમત્કૃતિઃ । સ્વકલ્પસન્નિવેશાન્તર્ એવૈવંકૃતસંસ્થિતિઃ
એ રીતે એ બિલ્વ વૃક્ષની પોતાની અંદરની અદ્ભુતતા, માત્ર પોતાની કલ્પનાના ગોઠવણીમાં જ સ્થિર રહી છે.
શાન્તા સ્વસ્થા નિરાબાધા સોમ્યેતરતયોજ્ઝિતા । કર્તૃત્વમ્ અપ્ય્ અકર્તૃત્વં કૃત્વા કૃત્વૈવ સંસ્થિતા
શાંત, સ્વસ્થ, નિર્વિઘ્ન અને દ્વંદ્વથી પર, તે કર્તૃત્વ અને અકર્તૃત્વ બંનેને સ્વીકારી, સ્થિર રહી છે.
એકૈકિકૈવ વિવિધેવ વિભાવ્યમાના નૈકાત્મિકા ન વિવિધા નનુ સૈવ સૈવ । સત્યાસ્થિતા સકલશાન્તિસમૈકરૂપા સર્વાત્મિકાતિમહતી ચિતિર્ એવ શક્તિઃ
જ્યારે આ ચેતના અનેક પ્રકારની અને જુદી જુદી દેખાય છે, ત્યારે પણ એ ખરેખર અનેકરૂપ કે બહુપ્રકૃતિ નથી; એ તો એક જ છે, એક જ રહે છે. સત્યમાં સ્થિર, સર્વ શાંતિ અને એકરૂપતાની સ્વરૂપ, આ ચેતના જ સર્વવ્યાપી અને અનંત શક્તિ છે.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ ત્વયૈષા બિલ્વરૂપિણી । મહાચિદ્ઘનસત્તેતિ કથિતેતિ મતિર્ મમ
હે ભગવાન, તમે સર્વ ધર્મોને જાણનારા છો. તમે આને બિલ્વફળ અને મહાન ચેતનાના ઘનરૂપ તરીકે વર્ણવ્યું છે; એ જ મારી સમજ છે.