અવસ્ત્વ્ એતદ્ વિકલ્પાત્મ ચિત્તાદિ શશશૃઙ્ગવત્ । સર્વત્વાદ્ આત્મનસ્ તસ્માત્ તદ્ વિબોધાદ્ વિલીયતે
મન અને એ જેવી વસ્તુઓ કલ્પનાથી બનેલી છે, એટલે એ અસત્ય છે, બિલાડીના શિંગડા જેવી. આત્મા સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી, સાચા જ્ઞાનથી એ બધું ઓગળી જાય છે.
ચિત્તં સત્ત્વં સમાયાતં કઞ્ચિત્ કાલં જગત્સ્થિતૌ । વિહૃત્ય તુર્યાવસ્થાયાં તુર્યાતીતં ભવત્ય્ અતઃ
મન જગતના રહેવાણ દરમ્યાન થોડો સમય માટે સત્તા બની રહે છે; પછી, ચોથા અવસ્થાથી પણ પરની સ્થિતિમાં, એ ચોથા અવસ્થાને પણ પાર થઈ જાય છે.
બ્રહ્મૈવ ભૂરિભુવનભ્રમવિભ્રમૌઘૈર્ ઇત્થં સ્થિતં સમમ્ અનેકતયૈકમ્ એવ । સર્વાત્મ સમ્ભવતિ નેતરદ્ અઙ્ગ કિઞ્ચિચ્ ચૈત્તાદિ કાઞ્ચનહૃદીવ હિ સન્નિવેશઃ
બ્રહ્મ જ અનેક જગતના ભ્રમ અને ગૂંચવણ વચ્ચે પણ એકરૂપ અને સમાન રહે છે. બધું જ આત્મામાંથી જ ઉદ્ભવે છે; બીજું કશુંય ભાગરૂપ નથી. મન અને બીજા બધાંનું ગોઠવણ એ રીતે છે જેમ કે સોનાની હૃદયમાં સોનું જ હોય છે.
અત્રેમામ્ અવબોધાય વિસ્મયોત્ફુલ્લકારિણીમ્ । અપૂર્વામ્ એવ સઙ્ક્ષેપાદ્ રામ રમ્યાં કથાં શૃણુ
હવે, તારી સમજ માટે, હે રામ, એક અદભુત અને મનોહર વાર્તા સંક્ષિપ્તમાં સાંભળ, જે નવાઈ પેદા કરે છે અને પહેલાં ક્યારેય સાંભળેલી નથી.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ વિપુલં વિમલં સ્ફુટમ્ । યુગૈર્ અપ્ય્ અજરદ્રૂપમ્ અસ્તિ બિલ્વફલં મહત્
હજારો યોજન જેટલું વિશાળ, શુદ્ધ અને સ્પષ્ટ એવું એક મહાન બિલ્વફળ છે, જેનું રૂપ યુગો સુધી અવિનાશી અને અજુન છે.
અવિનાશરસાધારં સુધામધુરસારવત્ । પુરાણમ્ અપિ બાલેન્દુદલમાર્દવસુન્દરમ્
તે અમરત્વના રસથી ભરેલું છે, અમૃત જેવી મીઠાસ ધરાવે છે, પ્રાચીન હોવા છતાં નવચંદ્રની કિરણો જેવી કોમળતા અને સૌંદર્ય ધરાવે છે.
વ્યૂઢસહ્યમહામેરુમન્દરાદ્રિતૃણાવલેઃ । મહાકલ્પાન્તવાત્યાયા અપિ વેગૈર્ અચાલિતમ્
સહ્ય, મહામેરુ અને મન્દર જેવા ઊંચા પર્વતોની વચ્ચે—even જો એ બધાં ઘાસના પાંદડાં જેટલા લાગે—પછી પણ મહાપ્રલયના તોફાની પવન પણ એને હલાવી શકતા નથી.
યોજનાયુતકોટીનાં કોટિલક્ષશતૈર્ અપિ । વૈપુલ્યેનાપરિચ્છેદ્યં ફલમ્ આદ્યં જગત્સ્થિતેઃ
એનું વિશાળપણું એટલું છે કે કરોડો યોજન—even લાખો કરોડ ગણ્યા પછી પણ—એની પહોળાઈ માપી શકાતી નથી; એ જ છે જગતની શરૂઆતનું મૂળ ફળ.
અસ્ય બિલ્વફલસ્યોચ્ચૈર્ બ્રહ્માણ્ડાનિ સમીપતઃ । હરન્તિ લીલાં શૈલે ઽધો રાજિકાકણપદ્ધતેઃ
આ બિલ્વવૃક્ષનું ઊંચું ફળ બ્રહ્માંડોને એમ ખેંચી લે છે, જાણે કોઈ પર્વત નીચે રાઈના દાણા જેવી નાની વસ્તુઓને રમતમાં ખેંચી લે.
સ્યન્દમાનરસાપૂરાં સ્વાદ્વીં રસચમત્કૃતિમ્ । યસ્યાતિશેતે નો કશ્ચિદ્ અપિ રાઘવ ષડ્રસઃ
એમાંથી રસ સતત વહે છે, મીઠો અને અદ્ભુત સ્વાદ ધરાવતો; હે રાઘવ, છ સ્વાદોમાંથી કોઈ પણ એના સ્વાદને ટક્કર આપી શકે નહીં.
ન કદાચન પાકેન પાતાન્તેન સમેતિ યત્ । સદૈવ પક્વમ્ અપ્ય્ અઙ્ગ જરસા યન્ ન બાધ્યતે
આ ફળ કદી રાંધવાથી કે જમીન પર પડવાથી પાકતું નથી; હંમેશા પાકેલું હોવા છતાં, કદી વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાતું નથી.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યા જરઢાઃ કેચિદ્ એવ નો । યસ્યોત્પત્તિં વિજાનન્તિ મૂલં વા વૃક્ષમ્ એવ વા
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર જેવા થોડા જ લોકો તેના મૂળ, ઉત્પત્તિ કે આખા વૃક્ષને જાણે છે; બાકીના બધા તો વૃદ્ધ થઇ ગયા છે પણ જાણતા નથી.
અદૃષ્ટાઙ્કુરવૃક્ષસ્ય ત્વ્ અદૃષ્ટકુસુમોદ્ગતેઃ । અસ્તમ્ભમૂલશાખસ્ય ફલમ્ એવાવલોક્યતે
આ વૃક્ષનું અંકુર કે ફૂલ કોઈએ ક્યારેય જોયું નથી, તેની ડાળી, મૂળ કે થડ પણ અજાણ છે; માત્ર ફળ જ દેખાય છે.
એકપિણ્ડઘનાકારવ્યાતતસ્થૌલ્યશાલિનઃ । યસ્યોત્પત્તિવિકારાદિપરિણામો ન દૃશ્યતે
આનું સ્વરૂપ એક જ ઘન અને વિશાળ પિંડ જેવું છે; તેની ઉત્પત્તિ, ફેરફાર કે બીજી કોઈ સ્થિતિ કોઈને દેખાતી નથી.
સમસ્તફલસારસ્ય ફલસ્યાસ્ય મહાકૃતેઃ । મજ્જાન્તર્ અસ્તિ વિતતો નિર્વિકારો રસાન્તરઃ
આ મહાન ફળ, જે બધા ફળોનું સાર છે, તેની મજ્જામાં એક વ્યાપક અને અડગ એવો આંતરિક રસ રહેલો છે.
શિલાન્તર્ ઇવ નીરન્ધ્રસ્ સ્યન્દમાનેન્દુબિમ્બવત્ । રસં સ્વસંવિદાસ્વાદ્યં સ્યન્દમાન ઋતામૃતમ્
જેમ પથ્થરની અંદર ખોખલુંપણું નથી, અથવા જેમ ચાંદનીની કિરણો વહે છે, તેમ પોતાનાં જ અનુભવથી માણી શકાય એવો અમૃતમય રસ સતત વહે છે.
સેકસ્ સકલસૌખ્યાનાં શીતલાલોકકારકઃ । શૈલાભો ઽમૃતપિણ્ડાભો મણ્ડ આત્મફલસ્થિતેઃ
આ વહેતો પ્રવાહ બધા સુખોનું મૂળ છે, જે ઠંડક અને પ્રકાશ ફેલાવે છે; તે પર્વત જેવો કે અમૃતના ગોળા જેવો લાગે છે અને આત્મારૂપ ફળમાં સ્થિર છે.
તસ્માત્ પરમમજ્જા તુ યાસૌ સ્વાદ્વી ચમત્કૃતિઃ । અન્તર્ અક્ષુભિતા નિત્યમ્ અનન્યા શ્રીફલાઙ્ગતઃ
આથી, સર્વોચ્ચ મજ્જા એ છે કે જે મધુર અને આશ્ચર્યજનક છે, હંમેશાં અંદરથી અશાંતિરહિત છે, અનન્ય છે અને પવિત્ર ફળના સ્વરૂપમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્વસન્નિવેશવૈચિત્ર્યમ્ અનન્યત્વફલાઙ્ગકમ્ । અત્યજન્ત્યા તયા તન્વ્યા સ્થૂલયાપ્ય્ અતિબાલયા
પોતાના સ્વરૂપની વિશિષ્ટ રચના ધરાવતી, અને એકરૂપતાનું ફળ આપતી, એ સુક્ષ્મ, નાજુક કે અત્યંત નરમ આકારથી પણ કદી છૂટતી નથી.
ઇયમ્ અસ્મીતિ કલનાદ્ અસત્સદન્યતામલમ્ । ભેદાદ્ય્ અસમ્ભવદ્ ઇદં સ્વયમ્ ઉત્પાદ્ય ભાવિતમ્
‘હું આ છું’ એવી કલ્પનાથી સત્ય અને અસત્યનું ભેદ ઊભો થાય છે; એ વિભાજનથી, આ પોતે જ પેદા થાય છે અને મનમાં ઘડાય છે.
અહઙ્કલા સમુદયસમનન્તરમ્ એવ સા । વલિતાકાશશબ્દાઙ્ગત્રૈલોક્યપરમાણુભિઃ
‘હું’ એવી ભાવના ઉત્પન્ન થયા પછી તરત જ, એ સાથે આકાશ, ધ્વનિ અને ત્રણેય લોકના પરમાણુઓ પણ જોડાઈ જાય છે.
ઇત્ય્ અનુક્રમતો યાતા સા સંવિચ્છક્તિરૂપતામ્ । મજ્જા પ્રાક્સન્નિવેશં સ્વં તમ્ એવાપ્ય્ અસમુજ્ઝતી
આ રીતે ક્રમશઃ, આ ચેતનાની શક્તિ પોતાના સ્વરૂપને પામે છે; અને મજ્જા, પોતાના મૂળ સ્વરૂપના ગોઠવણ પહેલાં પણ, પોતાને કદી છોડતી નથી.
સંવિચ્છક્ત્યા તયા તત્ર તતસ્ તરલરૂપયા । નિજ એવ પરે રૂપે દૃગ્ ઇત્થં સમ્પ્રસારિતા
સૂક્ષ્મ અને સતત બદલાતી ચેતનાની શક્તિથી, જોવાની શક્તિ પોતાનાં અને બીજાનાં રૂપોમાં વ્યાપી જાય છે.
ઇદં વ્યોમમહાનન્તમ્ ઇયં કાલમહાકલા । ઇયં નિયતિર્ ઉદ્યુક્તા ક્રિયેયં સ્પન્દધર્મિણી
આ છે વિશાળ અને અનંત આકાશ; આ છે મહાન સમય, સર્વને નાશ કરનાર; આ છે નિશ્ચિત થયેલ ભાગ્ય, અને આ છે હંમેશા ચાલતી ક્રિયા.
અયં સઙ્કલ્પવિસ્તારસ્ ત્વ્ અયમ્ આશાભરભ્રમઃ । રાગદ્વેષસ્થિતિર્ ઇયં હેયોપાદેયધીર્ ઇયમ્
આ છે મનની ઇચ્છાઓનો પ્રસાર, અને આ છે આશાથી થતો ભ્રમ; આ છે રાગ અને દ્વેષની સ્થિતિ, અને આ છે મન જે સ્વીકારે છે અને ત્યાગે છે.
ઇયં ત્વત્તા ત્વ્ ઇયં મત્તા તત્તેયં સંસ્થિતિસ્ ત્વ્ ઇયમ્ । બ્રહ્માણ્ડૌઘો ઽયમ્ ઊર્ધ્વસ્થસ્ ત્વ્ અયમ્ અગ્રે ઽયમ્ અપ્ય્ અધઃ
આ છે તારી પાસેથી ઉત્પન્ન, આ છે મારી પાસેથી ઉત્પન્ન, આ છે તેના પરથી, અને આ છે તેની સ્થિતિ; આ છે અનેક બ્રહ્માંડો, આ છે ઉપર, આ છે આગળ, અને આ પણ નીચે છે.
અયં પુરઃ પાર્શ્વતો ઽયં પશ્ચાદ્ આરાદ્ દવીયસિ । ઇદં ભૂતં વર્તમાનં ભવિષ્યત્ ત્વ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અપિ
આ આગળ છે, આ બાજુએ છે, આ પાછળ છે, આ દૂર છે, અને એ તો હજી વધુ દૂર છે. આ ભૂતકાળ છે, આ વર્તમાન છે, અને આ પણ ભવિષ્ય છે.
ઇદમ્ અન્તસ્સ્થિતાનલ્પકલ્પનામ્ભોરુહાલયમ્ । બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપાપિણ્ડક્રીડામણ્ડપમણ્ડલમ્
આ અંદરનું નિવાસસ્થાન છે, જ્યાં કલ્પનાના અસંખ્ય કમળો ખીલેલા છે; આ આખું બ્રહ્માંડ છે, જગતની રમતમાં રમાતું મંડપ છે.
અનન્તકલનાતત્ત્વપરિપલ્લવિતા હરેઃ । હૃદબ્જકર્ણિકા ચેયં લોકપદ્માક્ષમાલિકા
અનંત સર્જનના તત્ત્વોથી પોષાયેલી, આ હરિનું હૃદયકમળ છે, જેમાં દુનિયાના કમળો મણિ સમાન આંખોની માળા બનીને જોડાયેલી છે.
ઇયં કીર્ણમહારુદ્રકણાઙ્કુરિતકોટરા । દીર્ઘાધ્વપદવી ધ્વાન્તધ્વંસનેહાપ્રભાવિની
આ માર્ગ મહાન રુદ્રોના બીજથી છવાયેલો છે, લાંબો રસ્તો છે, જે અંધકારને દૂર કરનારી પ્રકાશની તેલથી તેજસ્વી બનેલો છે.