અનુભવકલનાદ્ ઋતે ઽસ્ય માતા ભવતિ ન સર્વવિકલ્પનેષુ સત્સુ । ફલદુરુવિભવા પ્રમાણમાલા સ્થિતિમ્ ઉપયાતિ ન વારિણીવ વહ્નિઃ
પ્રત્યક્ષ અનુભવ વિના, અનેક પ્રકારની કલ્પનાઓમાં પણ, તેની મૂળ વાત સમજાતી નથી; જેમ પાણીમાં અગ્નિ ટકી શકતો નથી, તેમ અનેક પુરાવાઓ કે વિશાળ ફળ પણ તેની સત્યતા સ્થાપિત કરી શકતા નથી.
યથાપૃષ્ટં મુને પ્રોક્તં ત્વયિ કલ્યાણમ્ અસ્તુ તે । દેશં પ્રયામો ઽભિમતમ્ આગચ્છોત્તિષ્ઠ પાર્વતિ
મુનિ, તમે જે રીતે પૂછ્યું, તે પ્રમાણે મેં કહ્યું છે; તમારો કલ્યાણ થાય. હવે આપણે ઇચ્છિત સ્થાન તરફ ચાલીએ—આવો, ઊઠો, પાર્વતી.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નીલકણ્ઠો ઽસૌ ત્યક્તપુષ્પાઞ્જલૌ મયિ । તતાર પરિવારેણ સમમ્ અમ્બરકોટરમ્
આ રીતે કહીને, નીલકંઠે મારા સમક્ષ પુષ્પાંજલિ મૂકી, પોતાના પરિવાર સાથે આકાશમાર્ગે વિહરવા લાગ્યા.
તસ્મિન્ ગતે ત્રિભુવનાધિપતાવ્ ઉમેશે સ્થિત્વા ક્ષણં તદનુ સંસ્મૃતિપૂર્વમ્ એવ । અઙ્ગીકૃતં નવપવિત્રતયા મયાત્મદર્ભાસનં શ્રમવતેવ મહાશ્રુતં તત્
ત્રણે લોકના સ્વામી અને ઉમાના પતિ ત્યાંથી ગયા પછી, હું થોડો સમય ત્યાં જ રહ્યો. પછી તેમની યાદ કરીને, મેં તાજા શુદ્ધ કરેલું કુશાસન સ્વીકાર્યું, જાણે મોટું અધ્યયન કરીને આરામ લેવા બેઠો હોઉં.
એતદ્ ઉક્તં પરેશેન સ્વયમ્ એવ ચ વેદ્મ્ય્ અહમ્ । રામ ત્વમ્ અપિ જાનીષે યથેદં સમવસ્થિતમ્
આ વાત પરમેશ્વરે પોતે કહી છે, અને હું પણ તેને જાણું છું; રામ, તું પણ સમજ કે આ બધું કેવી રીતે છે.
યત્રાલીકમ્ અલીકેન કિલાલીકં વિલોક્યતે । તસ્યાં સંસારમાયાયાં કિં સત્યં કિમ્ અસન્મયમ્
જ્યાં અસત્ય અસત્યને જ સત્ય માને છે, એ સંસારની માયામાં શું સાચું છે અને શું ખોટું છે?
યથા યેન વિકલ્પેન યદ્વિકલ્પેન કલ્પ્યતે । તથા તેનાત્મકલ્પેન ન સતાપ્ય્ અનુભૂયતે
જેવી કલ્પના દ્વારા જેવું કંઈ કલ્પાય છે, એ કલ્પનાથી એ વસ્તુ સાચી રીતે અનુભવી શકાતી નથી.
યથા દ્રવત્વં પયસિ યથા સ્પન્દો નભસ્વતિ । યથા નભસિ શૂન્યત્વં તથા સર્ગત્વમ્ આત્મનિ
જેમ પાણીમાં પ્રવાહિતા છે, જેમ વાયુમાં હલનચલન છે, જેમ આકાશમાં ખાલીપણું છે, તેમ આત્મામાં સર્જનશક્તિ છે.
તતઃ પ્રભૃતિ તેનૈવ ક્રમેણાર્ચનમ્ આત્મનઃ । અદ્ય યાવદ્ ગતવ્યગ્રઃ કુર્વન્ન્ અહમ્ અવસ્થિતઃ
ત્યારેથી લઈને આજ સુધી, એ જ રીતે, હું મનને એકાગ્ર રાખીને આત્માનું પૂજન કરતો રહ્યો છું.
અનેનાર્ચાવિધાનેન મયેમા રામ વાસનાઃ । અખિન્નેનાતિવાહ્યન્તે વ્યવહારપરા અપિ
હે રામ, આ પૂજનની રીતથી, દુનિયાના વ્યવહારમાં પણ જે વાસનાઓ જોડાયેલી છે, એ પણ હું સહેલાઈથી અને ક્યારેય થાક્યા વિના પાર કરી જાઉં છું.
યથાપ્રાપ્તૈઃ ક્રિયાચારકુસુમૈર્ આત્મનો ઽર્ચનમ્ । વ્યુચ્છિન્નમ્ અપ્ય્ ઉચ્છિન્નં મે ન કદાચિદ્ અહર્નિશમ્
જે જે કર્મો અને વર્તનના ફૂલો મળે છે, એથી હું આત્માનું પૂજન કરું છું; એ પૂજન ક્યારેક તૂટે તો પણ, મારા માટે દિવસ-રાત કદી પણ ખરેખર તૂટતું નથી.
ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધે સામાન્યે સર્વદેહિનામ્ । યોગિનસ્ સાવધાનત્વં યત્ તદ્ અર્ચનમ્ આત્મનઃ
બધા શરીરધારી જીવોમાં વિષય અને વિષયભોક્તાની સામાન્ય સંબંધમાં, યોગી જે જાગૃતિ રાખે છે, એ જ આત્માનું પૂજન છે.
દૃષ્ટ્યાનયા રઘુપતે સઙ્ગમુક્તેન ચેતસા । સંસારે વિપુલારણ્યે વિહરાસ્મિન્ ન ખિદ્યસે
હે રઘુપતિ, આવી દૃષ્ટિ અને આસક્તિથી મુક્ત મનથી, તું આ વિશાળ સંસારના જંગલમાં ફરતો રહે છે અને ક્યારેય થાકતો નથી.
દુઃખે મહતિ સમ્પ્રાપ્તે ધનબન્ધુવિયોગજે । એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય વિચારં કુરુ સુવ્રત
હે સજ્જન, જ્યારે ધન કે મિત્રો ગુમાવવાથી મોટું દુઃખ આવે, ત્યારે આ દૃષ્ટિને મજબૂતીથી પકડ અને વિચાર કર.
સુખદુઃખે ન કર્તવ્યે ધનબન્ધૂદયક્ષયૈઃ । એવમ્પ્રાયા એવ સર્વા નિત્યં સંસારદૃષ્ટયઃ
સુખ કે દુઃખ, ધન કે મિત્રોનો ઉદય કે ક્ષય – એમાં ક્યારેય મન લગાવવું નહીં; કારણ કે સંસારની બધી દૃષ્ટિઓ હંમેશાં આવી જ હોય છે.
જાનાસીવ ગતીશ્ ચિત્રા વિષયાણાં પ્રમાથિનીઃ । યથા યાન્તિ યથાયાન્તિ યથા પરિભવન્તિ ચ
વિષયોની વિવિધ ગતિઓ, તેઓ કેવી રીતે આવે છે, કેવી રીતે જાય છે અને કેવી રીતે દુઃખ આપે છે – એ બધું તું સારી રીતે જાણ.
એવમ્ એવ પ્રવર્તન્તે પ્રેમાણિ ચ ધનાનિ ચ । એવમ્ એવાવહીયન્તે નિમિત્તૈર્ અવિચારિતૈઃ
આ રીતે પ્રેમ અને ધન પણ આવે છે અને જાય છે; અનાયાસે, અજાણ્યા કારણોથી એ ઘટી જાય છે.
ન તાસ્ તવ ન તાસાં ત્વં નિર્મલસ્ ત્વં જગત્ક્રિયાઃ । ઇદમ્ ઇત્થં જગત્ કિઞ્ચિત્ કિં મુધા પરિતપ્યસે
એ તારી નથી, ને તું એનો નથી; તું નિર્મળ છે, આ તો જગતની ક્રિયાઓ છે. આ જગત એવું જ છે—પછી તું વ્યર્થ દુઃખ શા માટે કરે છે?
ત્વમ્ એવાસિ જગદ્રૂપં ચિન્માત્રં વિતતાકૃતિઃ । નિજાવયવકાવૃત્તૌ કઃ ક્રમો હર્ષશોકયોઃ
તું જ આખા જગતરૂપ છે, અનેક રીતે ફેલાયેલું શુદ્ધ ચેતન છે; જ્યારે બધું જ તારી પોતાની રચના છે, ત્યારે આનંદ કે દુઃખને શું સ્થાન?
ચિદેકતાનતામ્ એત્ય સૌષુપ્તીમ્ આગતસ્ સ્થિતિમ્ । અદ્યપ્રભૃતિ રામ ત્વં તુર્યાવસ્થાત્મકો ભવ
શુદ્ધ ચેતનાની એકરૂપ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરીને, જે ઊંઘ જેવી છે, આજથી, હે રામ, તું ચોથા અવસ્થાવાળો બની જા.
સમસ્ સમસમાભાસો ભાસ્વદ્વપુર્ ઉદારધીઃ । તિષ્ઠાત્માચારતો નિત્યં પરિપૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ
શાંત અને સમાન સ્વરૂપ ધરાવતો, તેજસ્વી દેહવાળો, ઉદાર બુદ્ધિ ધરાવતો, જે હંમેશાં પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે, તે સમુદ્રની જેમ હંમેશાં પૂર્ણ રહે છે.
એતત્ ત્વં શ્રુતવાન્ સર્વં સ્થિતસ્ ત્વં પરિપૂર્ણધીઃ । યદીચ્છસીતરત્ પ્રષ્ટું તત્ પૃચ્છ રઘુનન્દન
તમે આ બધું સાંભળી લીધું છે અને તમારો મન સંપૂર્ણ રીતે સંતોષ પામ્યું છે; જો તમને હજુ કંઈક પૂછવું હોય, તો રઘુવંશના આનંદ, તમે પૂછો.
બ્રહ્મણો ઽનન્તરૂપસ્ય કુતો મલમ્ ઇતિ ત્વયા । યત્ પૃષ્ટં પ્રથમે કલ્પે તદ્ અદ્ય પરિચોદય
બ્રહ્માના અનંત રૂપોમાં કલ્મષ કેવી રીતે આવે છે, એ પ્રશ્ન તમે પ્રથમ કાળમાં પૂછ્યો હતો; હવે એ પ્રશ્ન ફરીથી પુછો.
ઇદાનીં સંશયો બ્રહ્મન્ વિનિવૃત્તો વિશેષતઃ । જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમ્ અખિલં જાતા તૃપ્તિર્ અકૃત્રિમા
હવે, હે બ્રહ્મન, તમામ સંશય ખાસ કરીને દૂર થઈ ગયા છે; જે જાણવું હતું તે બધું જાણી લીધું છે અને સ્વાભાવિક સંતોષ પ્રાપ્ત થયો છે.
નાત્મનો ઽસ્તિ મલં દ્વિત્વં ન ચૈક્યં ન ચ કલ્પના । તદા મમાભૂદ્ અજ્ઞાનં પ્રશાન્તમ્ અધુના તુ તત્
આત્મામાં કોઈ અશુદ્ધિ નથી, કોઈ દ્વૈત નથી, કોઈ એકતા નથી અને કોઈ કલ્પના પણ નથી. પહેલાં મને અજ્ઞાન હતું, પણ હવે એ શાંત થઈ ગયું છે.
કલઙ્ક આત્મનો ઽસ્તીતિ મમાજ્ઞાનવશેન યા । આસીદ્ ભ્રાન્તિર્ ઇદાનીં સા નિવૃત્તા ત્વત્પ્રસાદતઃ
આત્મામાં અશુદ્ધિ છે એવી મારી ભૂલ, જે અજ્ઞાનથી થઈ હતી, હવે તમારી કૃપાથી દૂર થઈ ગઈ છે.
ન જાયતે ન મ્રિયતે ન ચૈવાત્મા કલઙ્કિતઃ । સર્વં ચ બ્રહ્મમયમ્ ઇત્ય્ ઉદિતઃ ખલુ ચાસ્મ્ય્ અહમ્
આત્મા જન્મતો નથી, મરતો નથી અને ક્યારેય દૂષિત થતો નથી; અને મેં કહ્યું છે કે બધું બ્રહ્મરૂપ છે.
પ્રશ્નેભ્યસ્ સંશયેભ્યશ્ ચ વાઞ્છિતેભ્યશ્ ચ સર્વતઃ । શુદ્ધં મે નિર્ગતં ચેતસ્ ત્વષ્ટા યન્ત્રભ્રમાદ્ ઇવ
પ્રશ્નો, શંકાઓ અને ઈચ્છાઓમાંથી મારું મન હવે શુદ્ધ થઈ ગયું છે, જેમ કે કારીગરનું ચક્ર ફરી વળવું બંધ થઈ જાય છે તેમ.
સર્વસારોપદેશેષુ પ્રાયઃ પ્રોક્તેષુ સાધુભિઃ । નિરાકાઙ્ક્ષસ્ સ્થિતો ઽસ્મ્ય્ અન્તસ્ સુમેરુઃ કનકેષ્વ્ ઇવ
સારા લોકો દ્વારા જે મુખ્ય ઉપદેશો આપવામાં આવ્યા છે, તેમાં હું અંદરથી સંપૂર્ણ રીતે નિરાશા રહિત છું, જેમ સુમેરુ પર્વત સોનાની ઢગલીઓ વચ્ચે સ્થિર રહે છે.
ન તદ્ અસ્ત્ય્ અસ્તિ યત્રાશા ન તદ્ અસ્તિ યદ્ ઈપ્સિતમ્ । ન તદ્ અસ્તિ યદ્ આદેયં હેયં મધ્યં ચ વા મમ
મારી અંદર એવી કોઈ વસ્તુ નથી જેમાં આશા રહે, કંઈ પણ ઈચ્છનીય નથી, કંઈ સ્વીકારવાનું, ત્યજવાનું કે મધ્યસ્થ રાખવાનું પણ નથી.