સ્રષ્ટાદિપુરુષસ્ ત્વ્ એવં સ્વયં સમ્પદ્યતે હિ યઃ । સ નિમેષં પ્રતિ વ્યોમ્નિ સમુદેત્ય્ અથ લીયતે
સૃષ્ટિના આરંભક અને અન્ય સર્વ પુરુષો એમ પોતાના રૂપે જ પ્રગટ થાય છે; તેઓ આકાશમાં એક પળ માટે ઊભા થાય છે અને પછી ફરી લય પામે છે.
નિમેષ એવ કલ્પૌઘમહાકલ્પપરમ્પરાઃ । પ્રતિભાસવિપર્યાસમાત્રેણાનુભવત્ય્ અલમ્
માત્ર એક પળકઝપમાં અનંત સૃષ્ટિચક્રો અને મહાકલ્પોની શ્રેણીઓ માત્ર દેખાવના ભ્રમથી અનુભવી શકાય છે.
પરમાણૌ પરમાણૌ વ્યોમ્નિ વ્યોમ્નિ ક્ષણે ક્ષણે । સર્ગકલ્પમહાકલ્પભાવાભાવા ભવન્તિ હિ
દરેક પરમાણુમાં, દરેક આકાશમાં અને દરેક ક્ષણે, સૃષ્ટિ, કલ્પ અને મહાકલ્પનું હોવું કે ન હોવું સતત થતું રહે છે.
દૃશ્યન્તે કેચિદ્ અન્યોઽન્યં સાધર્મ્યં વાસનાશતૈઃ । મિથઃ કેચિન્ ન દૃશ્યન્તે કેચિત્ પશ્યન્તિ નેતરમ્
કેટલાક લોકો અનેક વાસનાઓના કારણે એકબીજામાં સમાનતા જોઈને મળતા હોય છે; કેટલાક એકબીજાને જોઈ શકતા નથી અને કેટલાક માત્ર થોડાને જ જોઈ શકે છે, બધાને નહીં.
કેચિન્ નાન્યેન દૃશ્યન્તે દૃષ્ટેનાપ્ય્ અસદાત્મના । સર્ગાસ્ સર્ગેણ સર્વત્ર સમ્ભવન્તિ ન તે શિવે
કેટલાકને બીજાઓ જોઈ શકતા નથી, ભલે પોતે અસત્ય સ્વરૂપે જોઈ રહ્યા હોય. સર્જન સર્વત્ર સર્જન દ્વારા થાય છે, પણ એ શુભમાં ક્યારેય સ્થિત થતું નથી.
ભવન્તિ પરમે વ્યોમ્નિ વ્યોમરૂપા ઇતિ સ્વયમ્ । સ્વયં ચ સદસદ્રૂપા લીયન્તે સ્વપ્નશૈલવત્
એ સર્વોચ્ચ આકાશમાં, પોતે જ આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરી રહે છે; અને એ પોતે જ સત્ય અને અસત્ય સ્વરૂપે, સ્વપ્નમાં પર્વત જેમ, લીન થઈ જાય છે.
સર્ગૈર્ ન દેશ આક્રાન્તો ન ચ કાલો ન કર્તૃતા । ન ચૈતે સત્સ્વરૂપા વા ન કલ્પં નૈવ ચ ક્ષણમ્
સર્જનોથી કોઈ સ્થાન ભરાતું નથી, સમય નથી, કર્તૃત્વ પણ નથી; આ બધું સત્ય સ્વરૂપ નથી, કોઈ કલ્પ નથી, કે એક ક્ષણ પણ નથી.
ન ચેદં જાયતે કિઞ્ચિન્ ન ચ કિઞ્ચન નશ્યતિ । સ્વચમત્કારરૂપેણ ચિચ્ ચમત્કુરુતે ચિતિ
અહીં કંઈ જન્મતું નથી અને કંઈ નાશ પામતું પણ નથી; ચેતના પોતે પોતાના અજોડ રૂપમાં પોતે જ આશ્ચર્ય અનુભવે છે.
સ્વપ્નપત્તનનિર્માણપાતોત્પતનવજ્ જગત્ । ન દેશકાલાક્રમણં કરોતિ મનસામ્ અપિ
જેમ સ્વપ્નમાં શહેર ઊભું થાય છે અને પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે, એ રીતે આ જગત પણ સ્થળ કે સમયની અંદર ચાલતું નથી—even મનમાં પણ નહીં.
યથા સઙ્કલ્પશૈલેન દેશકાલાદ્યનન્તકમ્ । આક્રાન્તમ્ અપિ નાક્રાન્તં તથૈવ જગતાસતા
જેમ વિચારથી બનેલો પર્વત અનંત સ્થળ અને સમયને व्यापતો દેખાય છે, પણ ખરેખર એ કશુ પણ વ્યાપતો નથી, એમ આ જગત પણ અસલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
સમ્પદ્યતે યથાદ્યો ઽસૌ પુરુષસ્ સર્ગકારકઃ । અનેનૈવ ક્રમેણેહ કીટસ્ સમ્પદ્યતે ક્ષણાત્
જેમ જગતના સર્જનહાર મૂળ પુરુષનો જન્મ થાય છે, એ જ રીતે અહીં એક નાના જીવનું પણ પળમાં જ સર્જન થઈ જાય છે.
તસ્થુષામ્ એવમ્ એવેહ જાતયો હિ ચતુર્વિધાઃ । રુદ્રાદ્યાસ્ તરુપર્યન્તાસ્ સમ્પદ્યન્તે ક્ષણં પ્રતિ
આ જ રીતે સ્થાવર જીવોમાં—રુદ્રથી લઈને વૃક્ષો સુધી—ચારે પ્રકારના જન્મ પળે પળે થતા રહે છે.
પરમાપરમાસ્ સન્તિ તથા કેચિદ્ અણૂપમાઃ । એષ એવ ક્રમસ્ તેષાં સતિ ચાસતિ સર્ગકે
કેટલાં તો સર્વોચ્ચ છે, કેટલાં સર્વોચ્ચ નથી અને કેટલાં તો બહુ જ સૂક્ષ્મ છે; સર્જન હોય કે ન હોય, એ બધાની ક્રમશઃ આવી જ ગતિ રહે છે.
અસ્યાસ્ સંસારમાયાયા એવમ્ભૂતાર્થભાવનાત્ । ભેદોપશાન્તાવ્ અભ્યાસાદ્ ભવત્ય્ ઉપશમશ્ શિવઃ
આ સંસારરૂપ માયાની હકીકતને આવું વિચારવાથી અને ભેદભાવને શાંત કરવાનો અભ્યાસ કરતાં, અંતે શાંતિરૂપ કલ્યાણમય અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
નિમેષશતભાગાર્ધમાત્રમ્ એવ પરા ચિતિઃ । સ્વરૂપતશ્ ચેલ્ લુઠિતા તદ્ એષોદેત્ય્ અવસ્થિતિઃ
પરમ ચેતના જો પલકના સોમા ભાગના અર્ધ જેટલા અંશ માટે પણ અસ્થિર થાય, તો એમાંથી આવી અવસ્થા પ્રગટે છે.
સા જ્ઞરૂપા શિલાકોશ ઇવ ચેત્ સ્વાત્મનિ સ્થિતા । તદ્ અનાદ્યવભાસાત્મબ્રહ્મશબ્દેન ગીયતે
જ્ઞાનમય એ ચેતના જો પથ્થરમાં રહેલા પથ્થર જેવી પોતામાં જ સ્થિર રહે, તો તેને અનાદિ, પ્રકાશરૂપ અને 'બ્રહ્મ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.
અસ્મિન્ પ્રૌઢિં ગતે સર્ગે મહાચિચ્ ચેતનં નવમ્ । સઙ્ગમ્ આગત્ય દિગ્દેશકાલાંશપરમાણુના
જ્યારે આ સર્જન પુર્ણપણે વિકસ્યું, ત્યારે સર્વોચ્ચ ચેતના, નવી જાગૃત થઈને, દિશા, જગ્યા, સમય અને અણુઓના સૂક્ષ્મ અંશો સાથે એકરૂપ થઈ ગઈ.
જીવતામ્ આગતા ભૂતતન્માત્રવલનાક્રમાત્ । ભવત્ય્ અગમૃગીવીરુત્કીટદેવાસુરાદિકમ્
સૂક્ષ્મ તત્વોમાંથી જીવોની ઉત્પત્તિ થઈ, જે પ્રાણીઓ, વૃક્ષો, જીવજંતુઓ, દેવતાઓ, દાનવો અને બીજા અનેક રૂપે પ્રગટ થયા.
યસ્મિન્ નિત્યે તતે તન્તૌ દૃઢે સ્રગ્ ઇવ તિષ્ઠતિ । સદસદ્ગ્રથિતં વિશ્વં વિશ્વાઙ્ગે વિશ્વકર્મણિ
જેમ મજબૂત દોરા પર હાર રહે છે તેમ, એ શાશ્વત આધાર પર, સત્ય અને અસત્યથી ગૂંથાયેલું આખું જગત, વિશ્વરૂપે અને વિશ્વનિર્માતા સ્વરૂપે સ્થિર છે.
ન તદ્ દૂરે ન નિકટે નોર્ધ્વે નાધો ન તે ન મે । ન પૂર્વં નાદ્ય ન પ્રાતર્ ન સન્ નાસન્ ન મધ્યગમ્
એ ન તો દૂર છે, ન નજીક; ન ઉપર છે, ન નીચે; ન તુંનું છે, ન મારું; ન તો ભૂતકાળ છે, ન વર્તમાન, ન સવાર; એ ન તો અસ્તિત્વ છે, ન અનસ્તિત્વ, ન તો વચ્ચે છે.
અનુભવકલનાદ્ ઋતે ઽસ્ય માતા ભવતિ ન સર્વવિકલ્પનેષુ સત્સુ । ફલદુરુવિભવા પ્રમાણમાલા સ્થિતિમ્ ઉપયાતિ ન વારિણીવ વહ્નિઃ
પ્રત્યક્ષ અનુભવ વિના, અનેક પ્રકારની કલ્પનાઓમાં પણ, તેની મૂળ વાત સમજાતી નથી; જેમ પાણીમાં અગ્નિ ટકી શકતો નથી, તેમ અનેક પુરાવાઓ કે વિશાળ ફળ પણ તેની સત્યતા સ્થાપિત કરી શકતા નથી.
યથાપૃષ્ટં મુને પ્રોક્તં ત્વયિ કલ્યાણમ્ અસ્તુ તે । દેશં પ્રયામો ઽભિમતમ્ આગચ્છોત્તિષ્ઠ પાર્વતિ
મુનિ, તમે જે રીતે પૂછ્યું, તે પ્રમાણે મેં કહ્યું છે; તમારો કલ્યાણ થાય. હવે આપણે ઇચ્છિત સ્થાન તરફ ચાલીએ—આવો, ઊઠો, પાર્વતી.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નીલકણ્ઠો ઽસૌ ત્યક્તપુષ્પાઞ્જલૌ મયિ । તતાર પરિવારેણ સમમ્ અમ્બરકોટરમ્
આ રીતે કહીને, નીલકંઠે મારા સમક્ષ પુષ્પાંજલિ મૂકી, પોતાના પરિવાર સાથે આકાશમાર્ગે વિહરવા લાગ્યા.
તસ્મિન્ ગતે ત્રિભુવનાધિપતાવ્ ઉમેશે સ્થિત્વા ક્ષણં તદનુ સંસ્મૃતિપૂર્વમ્ એવ । અઙ્ગીકૃતં નવપવિત્રતયા મયાત્મદર્ભાસનં શ્રમવતેવ મહાશ્રુતં તત્
ત્રણે લોકના સ્વામી અને ઉમાના પતિ ત્યાંથી ગયા પછી, હું થોડો સમય ત્યાં જ રહ્યો. પછી તેમની યાદ કરીને, મેં તાજા શુદ્ધ કરેલું કુશાસન સ્વીકાર્યું, જાણે મોટું અધ્યયન કરીને આરામ લેવા બેઠો હોઉં.
એતદ્ ઉક્તં પરેશેન સ્વયમ્ એવ ચ વેદ્મ્ય્ અહમ્ । રામ ત્વમ્ અપિ જાનીષે યથેદં સમવસ્થિતમ્
આ વાત પરમેશ્વરે પોતે કહી છે, અને હું પણ તેને જાણું છું; રામ, તું પણ સમજ કે આ બધું કેવી રીતે છે.
યત્રાલીકમ્ અલીકેન કિલાલીકં વિલોક્યતે । તસ્યાં સંસારમાયાયાં કિં સત્યં કિમ્ અસન્મયમ્
જ્યાં અસત્ય અસત્યને જ સત્ય માને છે, એ સંસારની માયામાં શું સાચું છે અને શું ખોટું છે?
યથા યેન વિકલ્પેન યદ્વિકલ્પેન કલ્પ્યતે । તથા તેનાત્મકલ્પેન ન સતાપ્ય્ અનુભૂયતે
જેવી કલ્પના દ્વારા જેવું કંઈ કલ્પાય છે, એ કલ્પનાથી એ વસ્તુ સાચી રીતે અનુભવી શકાતી નથી.
યથા દ્રવત્વં પયસિ યથા સ્પન્દો નભસ્વતિ । યથા નભસિ શૂન્યત્વં તથા સર્ગત્વમ્ આત્મનિ
જેમ પાણીમાં પ્રવાહિતા છે, જેમ વાયુમાં હલનચલન છે, જેમ આકાશમાં ખાલીપણું છે, તેમ આત્મામાં સર્જનશક્તિ છે.
તતઃ પ્રભૃતિ તેનૈવ ક્રમેણાર્ચનમ્ આત્મનઃ । અદ્ય યાવદ્ ગતવ્યગ્રઃ કુર્વન્ન્ અહમ્ અવસ્થિતઃ
ત્યારેથી લઈને આજ સુધી, એ જ રીતે, હું મનને એકાગ્ર રાખીને આત્માનું પૂજન કરતો રહ્યો છું.
અનેનાર્ચાવિધાનેન મયેમા રામ વાસનાઃ । અખિન્નેનાતિવાહ્યન્તે વ્યવહારપરા અપિ
હે રામ, આ પૂજનની રીતથી, દુનિયાના વ્યવહારમાં પણ જે વાસનાઓ જોડાયેલી છે, એ પણ હું સહેલાઈથી અને ક્યારેય થાક્યા વિના પાર કરી જાઉં છું.