યથા કથઞ્ચિદ્ અઙ્ગારં નિઘૃષ્ય ક્ષાલયઞ્ શિશુઃ । કરનૈર્મલ્યમ્ આપ્નોતિ કાર્ષ્ણ્યાઙ્ગારક્ષયે યથા
જેમ બાળક કોઈક રીતે કાળાં કોટરને ઘસે અને ધોઈને, જ્યારે એ કાળાશ દૂર થાય છે ત્યારે હાથ શુદ્ધ થઈ જાય છે, એ જ રીતે...
યથા કથઞ્ચિચ્ છાસ્ત્રાઢ્યૈર્ ભાગૈર્ ભાગં વિચારયન્ । સાત્ત્વિકૈસ્ તામસં નાશાદ્ દ્વયોર્ આત્મોદયસ્ તથા
જેમ શુદ્ધ શાસ્ત્રજ્ઞાનના ભાગથી અશુદ્ધ ભાગ પર વિચાર કરવામાં આવે છે, અને બંને શુદ્ધતા તથા અશુદ્ધતા નાશ પામે છે, ત્યારે આત્માનું પ્રકાશ પ્રગટે છે.
પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મૈવ વિચારયતિ ચાત્મના । આત્મૈવાસ્તીહ નાવિદ્યાવિદ્યાવિદ્યાક્ષયં વિદુઃ
આત્મા પોતે જ પોતાને જુએ છે અને પોતે જ પોતાનામાં વિચાર કરે છે; અહીં માત્ર આત્મા જ છે—અજ્ઞાન નથી. જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે અજ્ઞાનનો નાશ પણ અજ્ઞાન જ છે.
યાવત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદં વસ્તુ નાનેવાત્માવગમ્યતે । ક્રમા ગુરૂપદેશાદ્યા નાત્મજ્ઞાનસ્ય કારણમ્
જ્યાં સુધી અહીં કંઈક વસ્તુ દેખાય છે, ત્યાં સુધી આત્મા અદ્વિતીય રૂપે અનુભૂતિ થતો નથી. ગુરુની ઉપદેશ વગેરે ક્રમથી આત્માજ્ઞાન થતું નથી.
ગુરુર્ હીન્દ્રિયવૃન્દાત્મા બ્રહ્મ સર્વેન્દ્રિયક્ષયાત્ । યદ્ વસ્તુ યત્ક્ષયપ્રાપ્યં તત્ તસ્મિન્ સતિ નાપ્યતે
ગુરુ એ ઇન્દ્રિયોના મૂળરૂપ છે, એ જ બ્રહ્મ છે. જ્યારે બધી ઇન્દ્રિયો શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે જે કંઈ એના કારણે પ્રાપ્ત થાય છે, એ પણ એ અવસ્થામાં રહેતું નથી.
અકારણા અપિ પ્રાપ્તા ભૃશં કારણતાં દ્વિજ । ક્રમા ગુરૂપદેશાદ્યા આત્મજ્ઞાનસ્ય સિદ્ધયે
હે દ્વિજ, કારણ ન હોવા છતાં પણ, જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે અને એ જ્ઞાન પછીથી કારણ બની જાય છે. ધીરે ધીરે, ગુરુના ઉપદેશ અને બીજા ઉપાયો દ્વારા આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
ક્રમે ગુરૂપદેશાનાં પ્રવૃત્તે શિષ્યબોધતઃ । અનિર્દેશ્યો ઽપ્ય્ અદૃશ્યો ઽપિ સ્વયમ્ આત્મા પ્રસીદતિ
જ્યારે ગુરુના ઉપદેશ ક્રમશઃ મળે અને શિષ્યને સમજ થાય, ત્યારે જે આત્મા વર્ણવી શકાયો નથી કે દેખાઈ પણ નથી, એ પોતે જ પ્રગટ થાય છે.
શાસ્ત્રાર્થૈર્ બુધ્યતે નાત્મા ગુરોર્ વાચા ન ચાનઘ । બુધ્યતે સ્વયમ્ એવૈષ સ્વબોધવશતસ્ સ્વતઃ
શાસ્ત્રના અર્થ કે ગુરુના શબ્દોથી આત્મા સમજાતો નથી, હે નિર્દોષ; એ તો પોતાનાં જ જ્ઞાનથી, પોતાની જ શક્તિથી, પોતે જ સમજાય છે.
ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાર્થૈર્ વિના ચાત્મા ન બુધ્યતે । એતત્સંયોગસત્તૈવ સ્વાત્મજ્ઞાનપ્રકાશિની
ગુરુના ઉપદેશ અને શાસ્ત્રના અર્થ વિના આત્માનું સાચું જ્ઞાન થતું નથી; ગુરુ અને શાસ્ત્ર બંનેનું મિલન થાય ત્યારે જ પોતાનું જ્ઞાન પ્રકાશિત થાય છે.
ગુરુશાસ્ત્રાર્થશિષ્યાણાં ચિરસંયોગસત્તયા । અહનીવ જનાચાર આત્મજ્ઞાનં પ્રવર્તતે
ગુરુ, શાસ્ત્ર અને શિષ્યનો લાંબા સમયથી જોડાણ રહે ત્યારે, જેમ દિવસ ચડી આવે છે તેમ, રોજિંદા જીવનમાં આત્મજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.
કર્મબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યન્તસુખદુઃખાદિસઙ્ક્ષયઃ । શિવ આત્મેતિ કથિતસ્ તત્ સદ્ ઇત્યાદિનામભિઃ
કર્મ, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને આનંદ-દુઃખ વગેરેનો અંત આવવો એ જ 'શિવ' એટલે આત્મા કહેવાય છે; તેને 'સત્' અને આવા બીજા નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.
યત્રેદમ્ અખિલં નાસ્તિ તદ્રૂપેણૈવ ચાસ્તિ વા । તદ્ આકાશાદ્ અચ્છતરમ્ અનન્તં સદ્ ઇહાસ્તિ હિ
જ્યાં આ બધું નથી, અથવા માત્ર પોતાના સ્વરૂપે જ છે, એ જે આકાશથી પણ શુદ્ધ, અનંત અને સાચું છે, એ અહીં ખરેખર હાજર છે.
અવિશ્રાન્તતયા તત્ર તન્વવિદ્યૈર્ મુમુક્ષુભિઃ । વિચિત્રશુદ્ધમનનકલઙ્કકલિતાત્મભિઃ
ત્યાં મુક્તિની ઈચ્છા ધરાવતા, સૂક્ષ્મ જ્ઞાન ધરાવનારા સાધકોએ, નિરંતર પ્રયત્ન કરીને, પોતાના મનને શુદ્ધ અને નિર્દોષ રાખીને મહેનતપૂર્વક સાધના કરે છે.
અદૂર એવ તિષ્ઠદ્ભિર્ જીવન્મુક્તપદસ્ય તૈઃ । મોક્ષોપાયકબોધાય શાસ્ત્રાર્થરચનાય ચ
જીવનમાં જ મુક્તિની અવસ્થાને નજીક રહીને, એ લોકો શાસ્ત્રોના અર્થ સમજાવે છે અને મુક્તિ મેળવવાના ઉપાય બતાવે છે.
બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રપ્રમુખૈર્ લોકપાલૈસ્ સપણ્ડિતૈઃ । પુરાણવેદસિદ્ધાન્તસિદ્ધયે ભાવિતાત્મભિઃ
બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર અને અન્ય લોકપાલો તથા વિદ્વાનો, જેમનું મન સત્યમાં સ્થિર છે, તેઓ પુરાણ અને વેદોના સિદ્ધાંતોને સ્થાપિત કરે છે.
ચિદ્ બ્રહ્મ શિવ આત્મેશપરમાત્મેશ્વરાદિકાઃ । એકસ્મિન્ કલ્પિતાસ્ સઞ્જ્ઞા નિસ્સઞ્જ્ઞે પૃથગ્ ઈશ્વરે
ચેતના, બ્રહ્મ, શિવ, આત્મા, ઈશ્વર, પરમાત્મા વગેરે નામો એક જ તત્વ માટે કલ્પવામાં આવ્યા છે, જ્યારે સાચી વાત એ છે કે ઈશ્વર તો બધા નામો અને ભેદથી પર છે.
એવમ્ એતજ્ જગત્તત્ત્વં સ્વં તત્ત્વં શિવનામકમ્ । સર્વથા સર્વદા સર્વેણાર્ચયન્ સુખમ્ આસ્સ્વ ભોઃ
આ જગતનું સાચું સ્વરૂપ એ તારો પોતાનો જ સ્વરૂપ છે, જેને શિવ કહેવામાં આવે છે. હંમેશા અને દરેક રીતે, આખા મનથી તેનું પૂજન કર અને સુખથી રહે, હે મિત્ર.
શિવ આત્મા પરં બ્રહ્મેત્યાદિશબ્દે ઽસ્તિ ભિન્નતા । સવાસનૈર્ વિરચિતા જ્ઞસ્ય ભેદો ન વસ્તુનિ
'શિવ', 'આત્મા', 'પરમ બ્રહ્મ' વગેરે શબ્દો માત્ર મનની વૃત્તિઓને કારણે જુદા લાગે છે; સાચા જ્ઞાનીએ તો એમાં કોઈ પણ પ્રકારનું ભેદ નથી માનતો.
એવં દેવાર્ચનં કુર્વઞ્ જ્ઞો નિત્યં મુનિનાયક । યત્રાસ્મદાદયો ભૃત્યાસ્ તત્ પ્રયાતિ પરં પદમ્
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે જ્ઞાની સતત આવા દિવ્ય સ્વરૂપનું પૂજન કરે છે, તે એ પરમ અવસ્થાને પામે છે, જ્યાં અમને પણ દાસ બનવું પડે છે.
અવિદ્યમાનમ્ એવેદં વિદ્યમાનમ્ ઇવ સ્થિતમ્ । યથા તન્ મે સમાસેન ભગવન્ વક્તુમ્ અર્હસિ
આ જગત ખરેખર નથી, છતાં તે છે એમ દેખાય છે; હે ભગવાન, કૃપા કરીને એ કેવી રીતે છે તે સંક્ષિપ્તમાં મને સમજાવો.
યો ઽસૌ બ્રહ્માદિશબ્દાર્થસ્ સંવિદં વિદ્ધિ કેવલમ્ । સ્વચ્છમ્ આકાશમ્ અપ્ય્ અસ્યાસ્ સ્થૂલં મેરુર્ અણોર્ ઇવ
‘બ્રહ્મ’ જેવા જે શબ્દોનું અર્થ જે છે, તેને શુદ્ધ ચેતન જ જાણો. એ ચેતન એટલી નિર્મળ છે કે, નિર્ભર આકાશ પણ એની સામે સ્થૂળ લાગે છે, જેમ મેરુ પર્વત પરમાણુની સામે મોટો હોય છે.
સા વેદ્યમ્ અવગચ્છન્તી યાતિ ચિન્નામયોગ્યતામ્ । અપ્ય્ અવેદ્યવતી નૂનમ્ ઉન્મનાન્તપદસ્થિતા
જ્યારે એ ચેતન જાણવાની વસ્તુને ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે એ મનસ્વરૂપ બની જાય છે; અને જ્યારે જાણવાની કોઈ વસ્તુ નથી, ત્યારે પણ એ ચોક્કસ વિચારોની પાર સ્થિતિમાં જ સ્થિર રહે છે.
ક્ષણાદ્ ભાવિતવેદ્યત્વાદ્ અહન્તામ્ અનુગચ્છતિ । પુરુષત્વાત્ પુમાન્ સ્વપ્ને નવવારણતામ્ ઇવ
જાણવાની વસ્તુમાં ક્ષણમાત્ર માટે મન લગાડવાથી એ ‘હું’પણું ધારણ કરે છે; જેમ સ્વપ્નમાં માણસ નવ દાંતવાળો હાથી બની જાય છે.
અસ્યા અહન્તાં યાતાયા દેશતાકાલતાખતાઃ । સમ્પદ્યન્તે સ્વયં શૂન્યરૂપિણ્યસ્ સખ્ય એવ તાઃ
જ્યારે એ ચેતન ‘હું’પણું ધારણ કરે છે, ત્યારે જગ્યા, સમય અને મર્યાદાની કલ્પનાઓ આપમેળે ઊભી થાય છે; એ બધું ખાલી રૂપમાં, મિત્રોની જેમ, એની સાથે રહે છે.
તાભિસ્ સંવલિતા સાથ સત્તા જીવાભિધાનકા । ભવતિ સ્પન્દવિજ્ઞાતા પવનસ્યેવ લેખિકા
આ બધાની સાથે જોડાયેલી એ સત્તા 'જીવ' તરીકે ઓળખાય છે; એ એવી રીતે અનુભવી શકાય છે જેમ પવનની લકીર દેખાય છે.
જીવશક્તિસ્ તથાભૂતા નિશ્ચયૈકવિલાસિની । બુદ્ધિતામ્ અનુયાતા સા ભવત્ય્ અજ્ઞપદાસ્થિતા
આ રીતે બનેલી જીવશક્તિ માત્ર નિશ્ચયમાં જ આનંદ પામે છે; એ બુદ્ધિને અનુસરીને અજ્ઞાનની અવસ્થામાં સ્થિર થાય છે.
શબ્દશક્ત્યા ક્રિયાશક્ત્યા જ્ઞાનશક્ત્યાનુગમ્યતે । પ્રત્યેકં પ્રસ્ફુરત્ય્ અન્તર્ અપ્રદર્શિતરૂપયા
એમાં વાણીની શક્તિ, ક્રિયાની શક્તિ અને જ્ઞાનશક્તિ જોડાયેલી છે; દરેક અંદરથી પ્રકાશિત થાય છે, પણ તેની બહારથી કોઈ સ્પષ્ટ આકાર દેખાતો નથી.
મિલિત્વૈષ ગણઃ ક્ષિપ્રં શ્રુતિં સમનુકલ્પયન્ । મનો ભવતિ શૂન્યાત્મબીજં સઙ્કલ્પશાખિનઃ
જ્યારે આ બધો સમૂહ ઝડપથી મળીને શ્રવણની ક્રિયા કરે છે, ત્યારે એ મન બની જાય છે—જે વિચારના વૃક્ષનું બીજ છે અને જેનું સ્વરૂપ ખાલીપું છે.
આતિવાહિકદેહોક્તિભાજનં તદ્ વિદુર્ બુધાઃ । અન્તસ્સ્થયા બ્રહ્મશક્ત્યા જ્ઞરૂપં સ્વાત્મનાત્મદૃક્
જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે જેને 'આતિવાહિક શરીર' કહેવામાં આવે છે, તે માત્ર એક પાત્ર છે; તેમાં, અંદરની બ્રહ્મશક્તિથી, પોતાનું સ્વરૂપ જાણનારો આત્મા શુદ્ધ ચેતનાના રૂપે વસે છે.
સમ્પદ્યમાન એવાસ્મિંશ્ ચેતસીમા હિ શક્તયઃ । પશ્ચાદ્ ઇવ સહૈવાસ્ય પ્રોદ્યન્ત્ય્ અનુદિતા અપિ
જેમજ આ શરીર પ્રગટે છે, તેમજ મનની શક્તિઓ પણ તરત જ સાથે જ દેખાવા લાગે છે, જાણે પહેલાં દેખાઈ ન હતી પણ હવે તેની સાથે જ ઉદ્ભવે છે.