સર્વદૈવ સમગ્રાસુ ચેષ્ટાનિષ્ટાસુ દૃષ્ટિષુ । પરમં સામ્યમ્ આદાય નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્
સૌથી સારા કે ખરાબ દરેક સંજોગોમાં, મનમાં સર્વત્ર સમતા રાખીને, માણસે હંમેશા પોતાના આત્માની પૂજા કરવાનો સંકલ્પ પાળવો જોઈએ.
સર્વં વિન્દેત સુશુભં સર્વં વિન્દ્યાચ્ ચ વાશુભમ્ । સર્વમ્ આત્મમયં કુર્યાન્ નિત્યાત્માર્ચાપરો નરઃ
માણસે શુભ કે અશુભ જે પણ મળે, બધું જ આત્મા ભરેલું છે એમ જોઈને, સતત આત્માની આરાધનામાં તત્પર રહેવું જોઈએ.
આપાતરમણીયં યદ્ યચ્ ચાપાતસુદુસ્સહમ્ । તત્ સર્વં સુસમં બુદ્ધ્વા નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્
પ્રથમ નજરે જે આનંદદાયક લાગે કે જે સહન કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ લાગે, એ બધું સમાન છે એમ સમજીને, માણસે હંમેશા આત્માની પૂજા કરવાનો સંકલ્પ પાળવો જોઈએ.
અયં સો ઽહમ્ અયં નાહં વિભાગમ્ ઇતિ સન્ત્યજેત્ । સર્વં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્
‘આ હું છું, આ હું નથી’ એવી ભેદભાવની ભાવના છોડીને, બધું બ્રહ્મ છે એમ જાણી, માણસે હંમેશા આત્માની પૂજા કરવાનો સંકલ્પ પાળવો જોઈએ.
સર્વદા સર્વરૂપેણ સર્વાકારવિકારિણા । સર્વાસર્વપ્રકારેણ પ્રાપ્તેનાત્માનમ્ અર્ચયેત્
જ્યારે પણ, દરેક રૂપે, દરેક પ્રકારની સ્થિતિમાં અને દરેક રીતે, જેમ આત્માનું અનુભવ થાય છે, તેમ તેની પૂજા કરવી જોઈએ.
ન વાઞ્છતા ન ત્યજતા જ્ઞેન પ્રાપ્તાસ્ સ્વભાવતઃ । સરિતસ્ સાગરેણેવ ભોક્તવ્યા ભોગભૂમયઃ
જેને ઈચ્છા પણ નથી અને ત્યાગ પણ નથી, પણ જાણે છે, તેને આનંદો તો સહજ રીતે મળે છે, જેમ નદીઓ સાગરમાં સમાઈ જાય છે.
ઉદ્વેગો નાનુગન્તવ્યસ્ તુચ્છાતુચ્છાસુ દૃષ્ટિષુ । વ્યોમ્ના ચિત્રપદાર્થેષુ પતિતોત્પતિતેષ્વ્ ઇવ
નાનું કે નકામું કંઈ દેખાય ત્યારે મનમાં ચિંતા લાવવી નહીં, જેમ આકાશ વિવિધ વસ્તુઓ ઊઠે-પડે ત્યારે પણ અડગ રહે છે.
દેશકાલક્રિયાયોગાદ્ યદ્ ઉદેતિ શુભાશુભમ્ । અવિકારં ગૃહીતેન તેનૈવાત્માનમ્ અર્ચયેત્
સ્થળ, સમય કે કર્મના કારણે જે સારા કે વાંધાજનક પ્રસંગો આવે, તેને જેવું છે તેમ સ્વીકારી, મન અડગ રાખીને આત્માની પૂજા કરવી.
આત્માર્ચનવિધાને ઽસ્મિન્ પ્રોક્તા દ્રવ્યશ્રિયસ્ તુ યાઃ । એકેનૈવ શમેનૈતા રસેન પરિભાવિતાઃ
આ આત્માની પૂજાની રીતમાં જે જે સંપત્તિ કે સામગ્રીની વાત કરવામાં આવી છે, એ બધું જ એકમાત્ર શાંતિના રસથી વ્યાપ્ત છે.
નામ્બ્લા ન કટ્વ્યો નો તિક્તા ન કષાયાશ્ ચ કાશ્ચન । ચિત્રૈર્ અપિ રસૈર્ દિગ્ધા મધુરા એવ તાશ્ ચિતઃ
અહીં કોઈ પણ વસ્તુ ન તો ખારી છે, ન તીખી, ન કડવી, ન તો કસેલી છે; અનેક પ્રકારના સ્વાદમાં ભળેલી હોય તો પણ, મન તેને માત્ર મીઠી જ અનુભવશે.
સમતામધુરા રમ્યા રસશક્તિર્ મુનીન્દ્ર યા । તયા યદ્ ભાવિતં ચેત્યમ્ અમૃતં તત્ ક્ષણાદ્ ભવેત્
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સમતાના મધુર અને મનોહર સ્વાદમાં જે શક્તિ છે, એથી જે કંઈ પણ ભીની થાય છે, તે ક્ષણમાં અમૃત બની જાય છે.
સમતામૃતપૂરેણ યદ્ યન્ નામ વિભાવ્યતે । તત્ તદ્ આયાતિ માધુર્યં પરમ્ ઇન્દોર્ ઇવ ચ્યુતમ્
સમતા રૂપ અમૃતથી જે કંઈ કલ્પના થાય છે, તે બધું જ પરમ મધુરતા પામે છે, જાણે ચંદ્રમાંથી ટપકેલું હોય તેવી.
સમમ્ આકાશવદ્ ભૂત્વા યદ્ અહૃલ્લેખમ્ આસનમ્ । અવિકારમ્ અનાયાસં તદ્ દેવાર્ચનમ્ ઉચ્યતે
જ્યારે મન આકાશ જેવું સમાન અને વિશ્રાંત બની જાય છે, હૃદયની કોઈ છાપ વગરનું આસન હોય છે, અને એ અવિકારી તથા સહજ રહે છે—ત્યારે એ જ સાચું દેવપૂજન કહેવાય છે.
પૂર્ણેન્દુનેવ પૂર્ણેન ભાવ્યં શમસમત્વિષા । સ્વચ્છેન ચિદ્ઘનૈકેન જ્ઞેનાપ્ય્ ઉપલરૂપિણા
જેમ પૂર્ણ ચંદ્ર પોતાની પૂર્ણતાથી પ્રકાશે છે, તેમ મનમાં સમતા અને શાંતિની કાંતિથી, એકદમ નિર્મળ અને ચેતનામય બની, જ્ઞાન પથ્થર જેવું જડ પણ હોય તો પણ, મન પૂર્ણ ભાવથી ધ્યાન કરવું જોઈએ.
અન્તર્ આકાશવિશદો બહિઃ પ્રકૃતકાર્યકૃત્ । રઞ્જનામિહિકામુક્તસ્ સમ્પૂર્ણો જ્ઞ ઉપાસકઃ
જેનું અંતર આકાશ જેટલું સ્વચ્છ છે, બહારથી સામાન્ય કામકાજમાં વ્યસ્ત છે, અને આસક્તિના ધૂંધથી મુક્ત છે—એવો પૂર્ણ જ્ઞાની જ સાચો ઉપાસક કહેવાય છે.
સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અદૃશ્યહૃલ્લેખમ્ અજ્ઞાનાભ્રપરિક્ષયે । શાન્તાહન્તાદિમિહિકં જ્ઞશરદ્વ્યોમ રાજતે
જ્યારે સ્વપ્નમાં પણ હૃદયની કોઈ છાપ દેખાતી નથી અને અજ્ઞાનના વાદળો વિસર્જાય જાય છે, ત્યારે જ્ઞાની પોતાનું અહંકાર અને ચંચળતાની ધૂંધ છોડીને, શરદના આકાશ જેવો તેજસ્વી બને છે.
સામાન્યમ્ અસ્તમિતમાનસમાતૃમેયં સદ્યઃપ્રસૂતશિશુવેદનવદ્વિતાનમ્ । સમ્યક્પ્રશાન્તમતિચેતનચિત્તજીવં જીવઞ્ જ્ઞ ઉત્તમપદસ્થિત એવ તિષ્ઠ
પારમ શાંતિમાં સ્થિર રહી, એ રીતે જીવજે કે તારો મન, માપ અને વિષય બધું સમાન અને શાંત થઈ ગયું છે. તારી જાગૃતિ નવી પેદા થયેલા બાળક જેવી નિર્દોષ અને તાજી છે. તારો મન, ચેતના અને શ્વાસ સંપૂર્ણ શાંત છે. એ રીતે જ્ઞાનથી જીવતો, સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર રહી.
દેશકાલકલનક્રમોદિતૈસ્ સર્વવસ્તુસુખદુઃખવિભ્રમૈઃ । નિત્યમ્ અર્ચિતશરીરનાયકસ્ તિષ્ઠ શાન્તસકલેહયા ધિયા
સ્થળ, સમય અને તેના હિસાબથી ઉદ્ભવતા સર્વ વસ્તુઓના સુખ-દુઃખના ભ્રમથી અડગ રહી, હંમેશા શરીરના સ્વામીનું પૂજન કરતા, સંપૂર્ણ શાંતિવાળી બુદ્ધિ સાથે સ્થિર રહી.
યથાકામં યથારમ્ભં ન કરોષિ કરોષિ યત્ । ચિન્માત્રસ્ય શિવસ્યાન્તસ્ તદ્ દેવાર્ચનમ્ આત્મનઃ
તારે જે કરવું હોય તે કરે અથવા ના કરે, જે રીતે ઇચ્છા હોય તે રીતે કરે, એ બધું જ શુદ્ધ ચેતન્ય અને કલ્યાણરૂપ આત્માનું આંતરિક પૂજન છે.
તેનૈવાહ્લાદમ્ આયાતિ યાતિ પ્રકટતાં તથા । તથાસ્થિતેન રૂપેણ સ્વેનૈવ સ્વયમ્ ઈશ્વરઃ
આ રીતે જ આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ પ્રપંચ પ્રગટ થાય છે. જે પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે, એ પોતે જ ઈશ્વર છે.
રાગદ્વેષાદિશબ્દાર્થા નાત્મન્ય્ અન્યતમાશ્ શિવે । સમ્ભવન્તિ પૃથગ્રૂપા વહ્નૌ હિમકણા ઇવ
મોહ, દ્વેષ અને આવા બીજા ભાવો શુદ્ધ આત્મામાં કદી જન્મતા નથી; એ બધું અલગ-અલગ રહે છે, જેમ અગ્નિમાં હિમના ટીપાં ટકી શકતા નથી.
યદ્ યદ્ રાજત્વદીનત્વસુખદુઃખાદિવેદનમ્ । આત્મીયં પરકીયં ચ તત્ તદ્ અર્ચનમ્ આત્મનઃ
પ્રકાશ, અંધકાર, સુખ કે દુઃખ જેવું જે કંઈ અનુભવાય છે, પોતાનું હોય કે બીજાનું, એ બધું આત્માની પૂજા જ છે.
વિદ્ધિ સંવિત્તિમ્ એવાર્ચાં વેત્ત્ય્ આત્માત્માનમ્ એવ ચ । ઘટાદ્યાત્મતયા બ્રહ્મન્ સ્વયમ્ આત્મતયૈવ વા
જાણ કે ચેતના જ સાચી પૂજા છે; આત્મા પોતાને ઓળખે છે, એ પાત્રમાં રહેલા આત્મા તરીકે હોય કે પોતાના સ્વરૂપે, હે બ્રાહ્મણ.
શિવં શાન્તમ્ અનાભાસમ્ એકં ભાસુરમ્ આતતમ્ । જગત્પ્રત્યયવત્ સર્વમ્ આત્મરૂપમ્ ઇદં સ્થિતમ્
શુદ્ધ, શાંત, અજ્ઞાત, એકમાત્ર, પ્રકાશમય અને સર્વત્ર વ્યાપેલા જે આત્મા છે, એ જ આ સમગ્ર જગતમાં સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.
અહો નુ ચિત્રમ્ આત્મૈવ ઘટાદ્ય્ અન્યદ્ અવસ્થિતમ્ । જીવાદિસ્ સ્વસ્થ એવાન્તર્ નૂનં વિસ્મૃતવાન્ ઇવ
આહા, કેટલું અદ્ભુત છે! પોતે આત્મા જ માટલાં અને અન્ય વસ્તુઓ રૂપે દેખાય છે, અને એ જ આત્મા અંદર જીવરૂપે સ્થિર છે, પણ જાણે પોતાને ભૂલી ગયો હોય એમ લાગે છે.
સર્વાત્મકસ્યાનન્તસ્ય શિવસ્યાન્તઃ કિલાત્મનઃ । પૂજ્યપૂજકપૂજાખ્યો વિભ્રમઃ પ્રોદિતો વૃથા
અંતરમાં રહેલા અનંત અને સર્વવ્યાપી પવિત્ર આત્મા માટે, પૂજ્ય, પૂજક અને પૂજા એમના ભેદ માત્ર ભ્રમ છે, એ બધું ખોટું છે.
નિયતાકારશાન્તત્વં ન ચ સમ્ભવતીશ્વરે । યતસ્ સઙ્કલ્પ્યતે બ્રહ્મન્ પૂજ્યપૂજામયઃ ક્રમઃ
પ્રભુમાં કોઈ નિશ્ચિત સ્વરૂપ કે શાંતિ રહેતી નથી, કારણ કે પૂજ્ય અને પૂજકનો ક્રમ માત્ર કલ્પના છે, હે બ્રાહ્મણ.
પૂજ્યપૂજાવ્યવચ્છિન્નો દેવો ઽનિત્યો ઽમલાત્મનઃ । સર્વશક્તેર્ અનન્તસ્ય નેશ્વરત્વસ્ય ભાજનમ્
પૂજ્ય અને પૂજકથી રહિત દેવતા, શુદ્ધ આત્મા માટે, સ્થાયી નથી; એ અનંત અને સર્વશક્તિમાન, ઈશ્વરતાવિહિન સ્વરૂપનું વાસન નથી.
ત્રિજગત્પ્રસૃતાચ્છાચ્છસંવિદ્રૂપસ્ય ચાત્મનઃ । નેશ્વરત્વાદ્ ઋતે બ્રહ્મન્ વ્યપદેશો ઽપિ યુજ્યતે
હે બ્રહ્મન, જે આત્મા શુદ્ધ ચેતનાસ્વરૂપ છે અને ત્રણેય લોકમાં વ્યાપક છે, તેને ભગવાન હોવાનો અવસર સિવાય બીજું કોઈ નામ પણ યોગ્ય નથી.
દેશકાલપરિચ્છિન્નો યેષાં સ્યાત્ પરમેશ્વરઃ । અસ્માકમ્ ઉપદેશ્યાસ્ તે ન વિપશ્ચિદ્ વિપશ્ચિતઃ
જેઓ માટે પરમેશ્વર દેશ અને કાળથી મર્યાદિત છે, તેમને જ આપણે સમજાવવાના છે; જ્ઞાની માણસો તો બીજા જ્ઞાનીને શીખવતા નથી.