નિષ્કલં સકલં ચૈવ દેહસ્થં વ્યોમચારિણમ્ । અરઞ્જિતં રઞ્જિતં ચ નિત્યમ્ અઙ્ગાઙ્ગસંવિદા
જે નિર્ભાગ પણ છે અને સર્વ ભાગવાળો પણ છે, જે શરીરમાં નિવાસ કરે છે અને આકાશમાં વિહાર કરે છે, જે રંગરહિત પણ છે અને રંગીન પણ છે, જે હંમેશા સર્વ જ્ઞાનના અંગોમાં વસે છે, એવા શિવનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
મનોમનનશક્તિસ્થં પ્રાણાપાનાન્તરોદિતમ્ । હૃત્કણ્ઠતાલુમધ્યસ્થં ભ્રૂનાસાપુટપીઠગમ્
જે મન અને મનનશક્તિમાં વસે છે, જે શ્વાસ અને પ્રત્યાગમન વચ્ચે પ્રકાશિત થાય છે, જે હૃદય, કંઠ અને તાળુના મધ્યમાં સ્થિત છે અને ભ્રૂમધ્ય તથા નાસિકા વચ્ચેના સ્થાન સુધી પહોંચે છે, તેનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
ષટ્ત્રિંશત્પદકોટિસ્થમ્ ઉન્મનાન્તદશાતિગમ્ । કુર્વન્તમ્ અન્તશ્ શબ્દાદીંશ્ ચોદયન્તં મનઃખગમ્
છત્રીસ તત્ત્વોના શિખરે સ્થિત, દસ અવસ્થાઓને પાર કરી, અંદરના ધ્વનિ વગેરે ઇન્દ્રિયોને જગાડતું અને મનરૂપ પંખીને ઉડાન આપતું છે.
વિકલ્પિન્ય્ અવિકલ્પે ચ ત્રિવિધે વાક્પથે સ્થિતમ્ । તિલે તૈલમ્ ઇવાઙ્ગેષુ સર્વેષ્વ્ એવાન્તર્ આશ્રિતમ્
વિચારયુક્ત, નિર્વિચાર અને મિશ્ર – આવા ત્રણ પ્રકારની વાણીમાં રહેલું, જેમ તલમાં તેલ વ્યાપેલું હોય તેમ, એ સર્વ અંગોમાં વ્યાપેલું અને અંદર વસેલું છે.
કલાકલઙ્કરહિતં કલિતં કલનાગણૈઃ । એકદેશે સ્વહૃત્પદ્મે સર્વદેહે ચ સંસ્થિતમ્
કાળ અને કલાની કલૂષતા વિના, અનેક પ્રકારની પરિવર્તન સાથે, પોતાના હૃદયના કમળમાં એક જગ્યાએ સ્થિર અને સમગ્ર શરીરમાં વ્યાપેલું છે.
ચિન્માત્રમ્ અમલાભાસં કલાકલનકલ્પનમ્ । પ્રત્યક્ષદૃશ્યં સર્વત્ર સ્વાનુભૂતિમયાત્મકમ્
શુદ્ધ ચૈતન્ય, નિર્મળ પ્રકાશરૂપ, સર્વ કલ્પના અને ગણતરીનું મૂળ, સર્વત્ર સ્પષ્ટ દેખાતું અને પોતાની અનુભૂતિથી ભરપૂર સ્વરૂપ છે.
પ્રત્યક્ચેતનમ્ આત્મીયમ્ આત્મત્વેન પુરસ્સ્થિતમ્ । પદાર્થતામ્ ઉપેત્યાશુ ક્ષણાદ્ દ્વિત્વમ્ ઇવાગતમ્
મારું આંતરિક ચેતન, એટલે કે મારું પોતાનું સ્વરૂપ, મારા સામે જ આત્મા તરીકે ઉભું છે; પણ જ્યારે એ તરત જ વિષયરૂપ બની જાય છે, ત્યારે ક્ષણમાં જ એમાં દ્વિત્વ દેખાય છે.
સહસ્તપાદાવયવસ્ સકેશનખદન્તકઃ । સ્વદેહો ઽહં ચિદાભાસો દેવો ઽયમ્ ઇતિ ભાવયેત્
હાથ, પગ, અંગો, વાળ, નખ અને દાંતવાળું આ શરીર, ચેતનાની પ્રતિબિંબરૂપ, એ જ હું છું; આ દેવ પણ હું જ છું – એમ વિચાર કરવો જોઈએ.
વિચિત્રાશ્ શક્તયો બહ્વ્યો નાનાચારા મનોદૃશામ્ । ઉપાસતે માં માનસ્યઃ પત્ન્યો વરમ્ ઇવોત્તમમ્
મન દ્વારા દેખાતી અનેક પ્રકારની, વિવિધ સ્વભાવની અને વિવિધ રૂપવાળી શક્તિઓ મને, મનના સ્વામી તરીકે, એવી રીતે પૂજે છે જેમ પત્નીઓ શ્રેષ્ઠ પતિની સેવા કરે છે.
મનો મે દ્વારપાલો ઽયમ્ નિવેદિતજગત્ત્રયઃ । ચિન્તેયં મે પ્રતીહારી પુરસ્સ્થા શુદ્ધરૂપિણી
આ મન મારું દ્વારપાળ છે, જેણે ત્રણેય લોકને મારી પાસે સમર્પણ કર્યો છે; આ પ્રતિબિંબ મારી શুদ্ধ સ્વરૂપે સામે ઊભેલી દ્વારપાળ છે – એમ વિચાર કરવું જોઈએ.
શક્તિર્ મમાઙ્ગગા બુદ્ધિઃ ક્રિયા ચૈવાપરાઙ્ગગા । જ્ઞાનાનિ ચ વિચિત્રાણિ ભૂષણાન્ય્ અઙ્ગગાનિ મે
મારી શક્તિ મારા અંગોમાં વસે છે, બુદ્ધિ પણ મારામાં જ છે અને ક્રિયા એ પણ મારા સ્વરૂપનો એક ભાગ છે. અનેક પ્રકારનું જ્ઞાન મારા શણગાર છે, જે મારા શરીરને શોભાવે છે.
કર્મેન્દ્રિયાણિ દ્વારાણિ બુદ્ધીન્દ્રિયગણો ઽઙ્ગનાઃ । અયં સો ઽહમ્ અનન્તાત્મા વ્યવચ્છેદોજ્ઝિતશ્ ચિતિ
કર્મેન્દ્રિયો મારા દ્વાર છે અને બુદ્ધિન્દ્રિયોનો સમૂહ મારા સહાયક છે. હું એ અનંત આત્મા છું, જે સીમા વગરની ચેતનાથી ભરપૂર છે.
તિષ્ઠામિ ભરિતૈકાત્મા પૂર્ણસ્ સર્વાવપૂરકઃ । ઇતિ દેવીમ્ ઉપાશ્રિત્ય સ્વચ્છામ્ આત્મચમત્કૃતિમ્
હું એક જ આત્માથી ભરેલો, પૂર્ણ અને સર્વત્ર વ્યાપક રહી છું. આવી નિર્મળ આત્માની આશ્ચર્યભરી શરણમાં હું સ્થિર છું.
દેવવત્ પરિપૂર્ણો ઽન્તર્ અદીનાત્મા ચ તિષ્ઠતિ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ન તુષ્યતિ ન તપ્યતે
દેવતા જેવો, અંદરથી સંપૂર્ણ અને અક્ષય રહીને, એ આત્મા ન તો અસ્ત થાય છે, ન ઉગે છે, ન ખુશ થાય છે, ન દુઃખી થાય છે.
ન તૃપ્તિં ન ક્ષુધં યાતિ નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ । સમસ્ સમસમાચારસ્ સમાભાસસ્ સમાકૃતિઃ
એને સંતોષ કે ભૂખ લાગતી નથી, ઈચ્છા કે દ્વેષ પણ નથી; તે સર્વેમાં સમાન રહે છે, તેનો વ્યવહાર પણ સમાન છે, દેખાવમાં પણ કોઈ ફેરફાર નથી અને સ્વરૂપ પણ એકસરખું જ છે.
સોમ્યતામ્ અલમ્ આયાતસ્ સમન્તાત્ સુન્દરાશયઃ । આદેહમ્ એક એવાસાવ્ અવ્યુચ્છિન્નમહામતિઃ
તે સંપૂર્ણ સૌમ્યતા પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે, દરેક રીતે સુંદર છે અને હંમેશા શુભ ભાવનાઓ ધરાવે છે; આ શરીરમાં માત્ર એ જ રહે છે, તેની મહાન બુદ્ધિ ક્યારેય તૂટતી નથી.
દેવાર્ચનં કરોત્ય્ એવં દીર્ઘદીર્ઘમ્ અહર્નિશમ્ । ચિત્તત્ત્વાવલિતો દેહો દેવો ઽસ્ય પરિકીર્તિતઃ
તે સતત, દિવસ-રાત લાંબા સમય સુધી, દેવની પૂજા કરતો રહે છે; ચેતનાના તત્વથી આધારિત તેનું શરીર જ તેનું દેવરૂપ ગણાય છે.
યથાપ્રાપ્તેન સર્વેણ તમ્ અર્ચયતિ વસ્તુના । સમયામલયા બુદ્ધ્યા ચિન્માત્રં દેહતત્પરમ્
જે કંઈ મળે તેનાથી જ તે એ તત્ત્વની પૂજા કરે છે; નિયમથી શુદ્ધ થયેલી બુદ્ધિથી, શરીરમાં રહેલા શુદ્ધ ચેતનાને સર્વોચ્ચ તત્ત્વ તરીકે માન આપે છે.
યથાપ્રાપ્તક્રમોત્થેન સર્વાર્થેન સમર્ચયેત્ । મનાગ્ અપિ ન કર્તવ્યો યત્નો ઽત્રાપૂર્વવસ્તુનિ
જેવું જેવું આવે છે, તે બધુંને તેની ક્રમશઃ આવતી રીતે માન આપવું જોઈએ; અહીં જે ક્યારેય થયું નથી, એ માટે તો જરા પણ પ્રયત્ન કરવો નહીં.
પ્રાતર્ ધર્મેહયા નિત્યં તતો ઽર્થક્રિયયાનઘ । કામસંવેદનેનાથ પૂજયેચ્ ચેતનં વિભુમ્
દરેક સવાર ધર્મની ઈચ્છાથી, પછી રોજિંદા કામકાજથી, અને પછી ઈચ્છાની જાગૃતિથી, સર્વવ્યાપી ચેતન ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનેન નાનાવિભવશાલિના । શયનાસનયાનેન યથાપ્તેનાર્ચયેચ્ ચિતિમ્
ખાવા-પીવા અને વિવિધ સુખસાધનો, આરામ, બેસવું અને જે કંઈ મળે છે એ બધાથી મનને માન આપવું જોઈએ.
કાન્તાન્નપાનસમ્ભોગસંરમ્ભાદિવિલાસિના । સુખેન સર્વરૂપેણ સમ્બુધ્યાત્માનમ્ અર્ચયેત્
મીઠા ખોરાક, પીણું, પ્રેમભર્યા મિલન અને રમૂજી આનંદ જેવા સુખોથી, દરેક પ્રકારના આનંદમાં, જાગૃત આત્માનું પૂજન કરવું જોઈએ.
આધિવ્યાધિપરીતેન મોહસંરમ્ભશાલિના । સર્વોપદ્રવદુઃખેન પ્રાપ્તેનાત્માનમ્ અર્ચયેત્
જ્યારે દુઃખ, રોગ, ગૂંચવણ, ઉથલપાથલ અને દરેક પ્રકારની મુશ્કેલી આવે, ત્યારે પણ પોતાના આત્માને માન આપવું જોઈએ.
સીમાન્તૈસ્ સમ્પદાં ચૈવ ચેષ્ટાનાં જગતસ્ સ્થિતેઃ । મૃતજીવિતસત્ત્વૈશ્ ચ પ્રાપ્તૈર્ આત્માનમ્ અર્ચયેત્
ધન, કર્મ, જગતની સ્થિતિની મર્યાદાઓ અને જીવતા કે મરેલા દરેક જીવ સાથે, જે કંઈ મળે, તે બધાથી પોતાના આત્માને માન આપવું જોઈએ.
દારિદ્ર્યેણાથ રાજ્યેન વા પ્રવાહાગતાત્મના । વિચિત્રચેષ્ટાપુષ્પેણ બુદ્ધ્વાત્માનં સમર્ચયેત્
ગરીબી હોય કે રાજપદ, જીવનની ધારા સાથે વહેતા, અને વિવિધ કર્મોના ફૂલો સાથે, પોતાને ઓળખીને પોતાના આત્માની પૂજા કરવી જોઈએ.
નાનાકલહકલ્લોલવલનોલ્લાસશાલિના । રાગદ્વેષવિલાસેન સોમ્યમ્ આત્માનમ્ અર્ચયેત્
વિવિધ ઝઘડાની લહેરો અને ઉથલપાથલ, રાગ અને દ્વેષની રમતમાં પણ, પોતાના શાંત આત્માની પૂજા કરવી જોઈએ.
સતાં હૃદયહારિણ્યા રૂઢયા શશિશીતયા । મૈત્ર્યા માધુર્યધર્મિણ્યા હૃત્સ્થમ્ આત્માનમ્ અર્ચયેત્
સારા લોકોના દિલને જીતી લે એવી, ચાંદની જેવી ઠંડી અને મીઠી મિત્રતાથી, પોતાના હૃદયમાં વસેલા આત્માનું પૂજન કરવું જોઈએ.
ભોગાનામ્ અવિરુદ્ધાનાં નિષિદ્ધાનાં ચ સર્વદા । ત્યાગેન વાથ રાગેણ સ્વાત્માનં બુદ્ધમ્ અર્ચયેત્
મંજૂર કે નિષિદ્ધ, બધા ભોગોનો ત્યાગ કરીને કે તેમને લગાવ રાખીને પણ, જાગૃત આત્માનું પૂજન કરવું જોઈએ.
ઈહિતાનીહિતૌઘેન યુક્તાયુક્તમયાત્મના । ત્યક્તેનાર્તેન વાર્થ્યેન પ્રાપ્તેનાત્માનમ્ અર્ચયેત્
ઇચ્છાથી કે અનાયાસે, યોગ્ય કે અયોગ્ય રીતે, જે છોડ્યું છે, મહેનતે મેળવ્યું છે કે સહેલાઈથી મળ્યું છે, એ બધાથી આત્માનું પૂજન કરવું જોઈએ.
નષ્ટં નષ્ટમ્ ઉપેક્ષેત પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમ્ ઉપાહરેત્ । નિર્વિકારતયૈતદ્ ધિ પરમાર્ચનમ્ આત્મનઃ
જે ગુમાયું છે તેને ભૂલી જવું, જે મળ્યું છે તેને સ્વીકારી લેવું—આ સમતાભાવ એ આત્માનું સર્વોચ્ચ પૂજન છે.