સ્વસત્તામાત્રસમ્પન્નમ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ સ્વતેજસિ । ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સમ્પન્નમ્ અન્યદ્ ઔષ્ણ્યાદ્ ઇવાનલે
આ સર્વેમાં માત્ર પોતાની જ સત્તા અને તેજ ભરેલું છે, તેમાં બીજું કશુંય નથી—જેમ અગ્નિમાં માત્ર તાપ જ હોય છે, એ સિવાય બીજું કશુંય નથી.
ગર્ભીકૃતમહામેરું પરમાણુમ્ અમું વિદુઃ
જેઓ જાણે છે કે આ નાનકડા પરમાણુમાં મહાન મેરુ પર્વત પણ સમાઈ જાય છે.
ગર્ભીકૃતમહાકલ્પો નિમેષો ઽયમ્ ઉદાહૃતઃ । આક્રાન્તકલ્પેનાનેન ન સન્ત્યક્તા નિમેષતા
આ ક્ષણમાં મહાન યુગ પણ સમાઈ જાય છે; છતાં, આખો યુગ તેમાં વ્યાપી જાય તો પણ એની ક્ષણપણું ક્યારેય જતું નથી.
વાલાગ્રકાદ્ અપ્ય્ અણુના વ્યાપ્તાનેનાખિલા મહી । સપ્તાબ્ધિવલયાપ્ય્ ઉર્વી નાસ્યાન્તમ્ અધિગચ્છતિ
વાળની ટોચ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ પરમાણુથી આખી ધરતી વ્યાપી જાય છે; છતાં સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી ધરતી પણ એની સીમા સુધી પહોંચી શકતી નથી.
અકુર્વન્ન્ એવ સંસારરચનાં કર્તૃતાં ગતઃ । કુર્વન્ન્ એવ મહાકર્મ ન કરોત્ય્ એવ કિઞ્ચન
કોઈ કાર્ય કર્યા વિના જ, એ સંસારની રચનાનો કર્તા બની જાય છે; અને મોટા મોટા કામો કરતાં પણ, વાસ્તવમાં એ કશું જ કરતો નથી.
દ્રવ્યમ્ અપ્ય્ એવ નિર્દ્રવ્યો નિર્દ્રવ્યો ઽપિ હિ દ્રવ્યવત્ । અકાયો ઽપિ મહાકાયો મહાકાયો ઽપ્ય્ અકાયવાન્
એ પદાર્થ છે, છતાં પણ પદાર્થથી રહિત છે; પદાર્થથી રહિત છે, છતાં પણ પદાર્થ જેવો લાગે છે; એ શરીર વિનાનો છે, છતાં પણ વિશાળ શરીર ધરાવે છે; વિશાળ શરીર ધરાવે છે, છતાં પણ એ શરીર વિનાનો જ છે.
અદ્યાપ્ય્ એષ સદા પ્રાતઃ પ્રાતર્ અપ્ય્ અદ્યતાં ગતઃ । ન ચાયમ્ અદ્ય ન પ્રાતસ્ ત્વ્ અદ્ય પ્રાતશ્ ચ વા સદા
આજે પણ, એ હંમેશા આજ અને પ્રભાતમાં રહે છે, છતાં પણ એ આજે અને પ્રભાતથી પાર ગયો છે; એ ન તો આજ છે, ન તો પ્રભાત છે, અને ન તો હંમેશા આજ અને પ્રભાત જ છે.
હુણ્ડુભિલ્લિઘલે મત્તશુલુપિણ્ઠિલિસાલઘે । વેલ્લિઘિલ્લિસલાવોલલાસગુગ્ગુલુસુસ્સુની
હુણ્ડુભિલ્લિઘલે મત્તશુલુપિઠિલિસાલઘે, વેલ્લિઘિલ્લિસલાવોલલાસગુગ્ગુલુસુસ્સુની.
ઇત્યાદ્ય્ અનર્થકં વાક્યં તથા સત્યં સ એવ ચ । ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ સ સ્યાન્ ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ ત્વ્ અસૌ
આવી વ્યર્થ વાતો, છતાં એ સાચી છે અને એ જ એ છે; એ સિવાય કશું નથી, અને જે કંઈ છે એ બધું એ જ છે.
યસ્મૈ સર્વં યતસ્ સર્વં યસ્ સર્વં સર્વતશ્ ચ યઃ । યશ્ ચ સર્વમયો નિત્યં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ
જેને બધું અર્પણ છે, જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે, જે બધું છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, અને જે હંમેશા સર્વમાં વ્યાપેલો છે—એ સર્વાત્માને વંદન.
પત્ત્રાન્તરાલગહનેન વિલાસવત્યા હેલાવિલોલઘનગર્જિતયા મલેન । મલ્લેન મલ્લપદમાલિતમાલવાનાં લક્ષ્મીલતાવિવલિતા વલિતેવ પુષ્ટિઃ
પાનની વચ્ચે છુપાયેલી લતાની રમણિયતા જેવી, પવનના ઉલ્લાસભર્યા ગર્જનાથી હલતી, મલ્લયુદ્ધના મેદાનમાં મલ્લોના ધૂળથી શોભાયમાન, એ રીતે સમૃદ્ધિની પૂર્તિ, લક્ષ્મી-લતાની જેમ વળી વળી દેખાય છે.
ઇત્યાદિકાપિ શબ્દાનામ્ અર્થશ્રીસ્ સત્યરૂપિણી । તસ્મિન્ સર્વેશ્વરે સર્વસત્તામણિસમુદ્ગકે
એ રીતે, શબ્દોના અર્થની શ્રી, જે સત્યરૂપ છે, એ સર્વેશ્વર, સર્વ સત્તાના મણિ-પેટીમાં સમાયેલી છે.
કા નામ વિમલા ભાસસ્ તસ્મિન્ પરમચિન્મણૌ । ન કચન્તિ વિચિન્વન્તિ વિચિત્રાણિ જગન્તિ યાઃ
આ પરમ ચેતનામણિમાં જે શુદ્ધ પ્રકાશકિરણો છે, જે વિવિધ જગતોમાં ફરતા નથી કે શોધતા નથી — એ કયા છે?
એષા બીજકણાન્તસ્સ્થા ચિત્સત્તા સ્વવપુર્મયમ્ । બુદ્ધ્વા મૃત્કાલવાર્યાદિ કરોત્ય્ અઙ્કુરચોદનમ્
આ ચેતનાની સત્તા બીજના અણુમાં રહેલી છે, પોતાનું સ્વરૂપ લઈને, માટી, સમય, પાણી વગેરેને જાણે છે અને અંકુર ફૂટવાનો પ્રેરણા આપે છે.
ફેનાવર્તવિવર્તાન્તર્વર્તિની રસરૂપિણી । કચિતેન્દ્રિયસમ્બન્ધે કરોતિ સ્પન્દમ્ અમ્ભસામ્
ફીણ અને ઘૂમરાટના અંદરના ભાગમાં રહેલી, રસરૂપ બની, જ્યારે ઇન્દ્રિયોના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે પાણીમાં કંપન પેદા કરે છે.
એષા કુસુમગુચ્છેષુ ગન્ધરૂપેણ સંસ્થિતા । કચન્તી ઘ્રાણરન્ધ્રેષુ કરોતિ પરિફુલ્લનમ્
આ સુગંધરૂપે ફૂલના ગુચ્છોમાં વસે છે, ઘ્રાણના રંધ્રોમાં પ્રવેશી, સંપૂર્ણ ફૂલવાની અનુભૂતિ કરાવે છે.
શિલાઙ્ગસ્થા શિલાઙ્ગત્વં નયન્તી સત્યતાપદમ્ । સર્ગાધારદશાં ધત્તે ગિરીન્દ્રસ્થિતિલીલયા
પથ્થરનાં શરીરમાં વસીને, પથ્થર જેવું જ સ્વરૂપ પામે છે અને સૃષ્ટિના આધારરૂપ અવસ્થામાં રહી, પરમ શિખરવાળા પર્વતને સહેલાઈથી ધારણ કરે છે.
પવનસ્પન્દકોશાત્મરૂપિણી ચ ત્વગિન્દ્રિયમ્ । સંસાધયત્ય્ આત્મસુતં પિતેવાત્મપરાજયાત્
પવનની લહેર જેવી અંદરથી સ્વરૂપ ધારણ કરીને, તે સ્પર્શ ઇન્દ્રિયને એ રીતે વિકસાવે છે જેમ પિતા પોતાના સંતાનને પોતાના જ અંશથી ઉછેરે છે.
અશેષસારસમ્પિણ્ડમ્ અપ્ય્ આત્માનં ખસિદ્ધયે । ભાવયિત્વા નકિઞ્ચિત્ત્વમ્ ઇવ ખત્વં કરોત્ય્ અલમ્
સંપૂર્ણ તત્વોથી બનેલા પોતાના સ્વરૂપને, આકાશની સિદ્ધિ માટે કલ્પી, પછી એ પોતાને આખરે આકાશ જેવું સંપૂર્ણ ખાલી બનાવી દે છે.
સ્વસત્તાપ્રતિબિમ્બાભમ્ આકાશમકુરોદરે । ધત્તે કલ્પનિમેષાઙ્કં કાલાખ્યમ્ અમલં વપુઃ
પોતાની જ સત્તાના પ્રતિબિંબ જેવું, આકાશના ગર્ભમાં રહી, કલ્પનાના પલક ઝપકાવામાં જે સમય કહેવાય છે, એ શુદ્ધ રૂપ ધારણ કરે છે.
આમહાપઞ્ચમેશાનપરિણામમ્ અનામયા । ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇદં નેતિ નિયતિર્ ભવતિ સ્વયમ્
પાંચમા અવસ્થામાં, જ્યાં કોઈ રોગ કે ફેરફાર રહેતો નથી, ત્યાં આપમેળે એવી નિશ્ચિતતા થાય છે કે – 'આવું છે, આવું નથી.'
સાક્ષિણિ સ્ફાર આભાસે ધ્રુવે દીપ ઇવ ક્રિયાઃ । સત્ય્ એતસ્મિન્ પ્રકાશન્તે જગચ્ચિત્રપરમ્પરાઃ
જે સાક્ષી છે, વિશાળ અને પ્રકાશમય છે, અને દીવા જેવો અડગ છે, તેમાં જ સર્વ ક્રિયાઓ દેખાય છે; એ સત્ય પર જ જગતની અનેકવિધ લીલાઓ પ્રગટ થાય છે.
પરમાકાશનગરનાટ્યમણ્ડપભૂમિષુ । સ્વશક્તિનૃત્તં સંસારં પશ્યન્તી સાક્ષિવત્ સ્થિતા
પરમ આકાશના શહેરમાં, વિશાળ નાટ્યમંચ પર, જે સાક્ષી બની ઊભી છે, તે પોતાની શક્તિનું નૃત્ય, એટલે કે સંસારનો ચક્ર, નિહાળી રહી છે.
શિવસ્યાસ્ય જગન્નાથ શક્તયસ્ તાઃ કથં સ્થિતાઃ । સાક્ષિતા કાથ કિં તાસાં નૃત્તં સ્યાત્ કિયદ્ એવ વા
આ જગતના નાથ શિવની આ શક્તિઓ કેવી રીતે સ્થિત છે? તેમનું સાક્ષીપદ શું છે? તેમનું નૃત્ય શું છે અને તે કેટલું વિશાળ છે?
સ્વભાવાચલશાન્તસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ । સોમ્ય ચિન્માત્રરૂપસ્ય સર્વસ્યાનાકૃતેર્ અપિ
શિવ, જે પરમાત્મા છે, સ્વભાવથી સ્થિર અને શાંત છે, જેમનું સ્વરૂપ શુદ્ધ ચેતનામય છે—even કોઈ આકાર વગર પણ—એવા સર્વવ્યાપી શિવનું વર્ણન થાય છે.
ઇચ્છાસત્તા વ્યોમસત્તા કાલસત્તા તથૈવ ચ । તથા નિયતિસત્તા ચ મહાસત્તા ચ સુવ્રત
ઈચ્છાની સત્તા, આકાશની સત્તા, સમયની સત્તા, એ જ રીતે નિયમની સત્તા અને મહાન સત્તા—હે સુવ્રત, આ બધું શિવમાં છે.
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિઃ કર્તૃતાકર્તૃતાપિ ચ । ઇત્યાદિકાનાં શક્તીનામ્ અન્તો નાસ્તિ શિવાત્મનિ
જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ, કર્તાપણું અને અકર્તાપણું—આવી અનેક શક્તિઓનો શિવમાં કોઈ અંત નથી.
શક્તયઃ કુત એતાસ્ તા બહુત્વં કથમ્ આસુ ચ । ઉદયશ્ ચ કથં દેવ ભેદાભેદશ્ ચ કીદૃશઃ
આ શક્તિઓ ક્યાંથી આવે છે? એ કેટલી બની જાય છે? એ કેવી રીતે ઉદ્ભવે છે, હે દેવ? અને એમાં ભેદ અને અભેદ કેવો છે?
શિવસ્યાનન્તરૂપસ્ય યૈષા ચિન્માત્રતાત્મનઃ । એષા હિ શક્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા નાસ્માદ્ ભિન્ના મનાગ્ અપિ
અનંત સ્વરૂપ અને ચિત્તમાત્ર સ્વરૂપ એવા શિવની આ same શક્તિ કહેવાય છે. એ શિવથી એક રેશમ પણ જુદી નથી.
જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વસાક્ષિત્વાદિવિભાવનાત્ । શક્તયો વિવિધં રૂપં ધારયન્તિ બહૂદયમ્
જાણવું, કરવું, ભોગવવું, સાક્ષી રહેવું વગેરે અનેક રૂપોમાં આ શક્તિઓ અનેક રીતે દેખાય છે અને અનેક રીતે પ્રગટે છે.