એવમ્ આત્માનમ્ આલોક્ય જરાશોકભયાપહમ્ । સમ્ભૃષ્ટબીજવજ્ જન્તુર્ ન ભૂયઃ પરિરોહતિ
આ રીતે, જે આત્મા વૃદ્ધાપન, દુઃખ અને ભયને દૂર કરે છે, એ આત્માનું દર્શન કરીને, જીવात्मા ભુંજાયેલી દાણાની જેમ ફરી જન્મતો નથી.
સકલજન્તુષુ જન્તુપદપ્રદં વિદિતમ્ આદ્યમ્ ઉપાસ્ય યતવ્રત । ત્વમ્ અજમ્ આત્મમયં પરમં પદં ભવસિ કિં પરિમજ્જસિ દૃષ્ટિષુ
જે સર્વ જીવોમાં જીવપદ આપે છે, પ્રાચીન છે, ઉપાસ્ય છે, યમનિયમ પાળનારાઓ દ્વારા પૂજાય છે—તું અજન્મા છે, આત્મમય છે, સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે; તો પછી તું દૃશ્યોમાં કેમ ભટકે છે?
તતં ચિદ્રૂપમ્ એવૈકં સર્વસત્તાન્તરસ્થિતમ્ । સ્વાનુભૂતિમયં શુદ્ધં દેવં રુદ્રેશ્વરા વિદુઃ
પવિત્ર ચેતનાનું સ્વરૂપ એક જ છે, જે દરેક જીવમાં વ્યાપેલું છે અને પોતાનાં અનુભવથી ભરપૂર છે. દેવો રુદ્ર અને ઈશ્વર એ જને દૈવી સ્વરૂપ તરીકે ઓળખે છે.
બીજં સમસ્તબીજાનાં સારં સંસારસંસૃતેઃ । કર્મણાં પરમં કર્મ ચિદ્ધાતું વિદ્ધિ નિર્મલમ્
શુદ્ધ ચેતનાને બધા બીજનું મૂળ, સંસારના ચક્રનું સાર, સર્વ કર્મોમાં શ્રેષ્ઠ અને જ્ઞાનનું નિર્મળ આધાર જાણ.
કારણં કારણૌઘાનામ્ અકારણમ્ અનાબિલમ્ । ભાવનં ભાવનાંશાનામ્ અભાવ્યમ્ અભવાત્મકં
તે બધા કારણોનું કારણ છે, પણ પોતે કોઈ કારણથી બંધાયેલું નથી અને નિર્મળ છે. તે કલ્પનાઓની પણ કલ્પના છે, પણ પોતે કલ્પનાથી પર છે અને અસ્તિત્વથી પણ આગળ છે.
ચેતનં ચેતનૌઘાનાં ચેતનાત્મનિ ચેતિતમ્ । અચેત્યચેતનં ચેત્યં પરમં ભૂરિભાસનમ્
તે બધાં ચેતનાનો આધાર છે, આત્મજ્ઞાનમાં જાગૃત છે. તે જાણવાનું અને અજાણવાનું બંને છે, સર્વોચ્ચ છે અને અનેક રીતે પ્રકાશે છે.
આલોકાલોકમ્ અમલમ્ અનાલોક્યમ્ અલોકજમ્ । અબીજં જીવબીજૌઘં ચિદ્ઘનં વિમલં વિદુઃ
તે શુદ્ધ છે, પ્રકાશ અને અંધકારનો મૂળ સ્ત્રોત છે, જેને જોવું શક્ય નથી, જે બીજ વિના છે અને અનેક જીવોના બીજનું મૂળ છે, ચેતનાનો સમૂહ છે અને નિર્મળ છે—જ્ઞાની લોકો તેને આવું જ જાણે છે.
અસત્યં સન્મયં શાન્તં સત્યાસત્યવિવર્જિતમ્ । મહાસત્તાદિસન્તાનં ચિન્માત્રં વિદ્ધિ નેતરત્
તે અસત્ય છે પણ સત્યથી ભરપૂર છે, સંપૂર્ણ શાંત છે, સત્ય અને અસત્ય બંનેથી પર છે, મહાન સત્તા અને બીજા બધાનો પ્રવાહ છે—માત્ર ચેતના છે, બીજું કંઈ નથી.
સ્વયં ભવતિ રાગાત્મા રઞ્જકો રઞ્જનં રજઃ । સ્વયમ્ આકાશમ્ અપ્ય્ આશુ કુડ્યં ભવતિ મણ્ડિતમ્
તે પોતે જ રાગરૂપ બની જાય છે, રંગ આપનાર, રંગ અને રંગાઈ બધું પોતે જ છે; પોતાની શક્તિથી તરત જ આકાશ કે સજાવટવાળું ભીંત પણ બની શકે છે.
અસ્મિંશ્ ચિત્તેજસિ સ્ફારે જગન્મરુમરીચયઃ । સ્ફુરિતાઃ પ્રસ્ફુરિષ્યન્તિ પ્રસ્ફુરન્તિ ચ કોટિશઃ
આ વિશાળ ચેતનાના પ્રકાશમાં, જગતના મૃગમરીચિકા જેવાં અસંખ્ય લોકોએ જન્મ લીધો છે, લઈ રહ્યા છે અને લેતા રહેશે.
સ્વસત્તામાત્રસમ્પન્નમ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ સ્વતેજસિ । ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સમ્પન્નમ્ અન્યદ્ ઔષ્ણ્યાદ્ ઇવાનલે
આ સર્વેમાં માત્ર પોતાની જ સત્તા અને તેજ ભરેલું છે, તેમાં બીજું કશુંય નથી—જેમ અગ્નિમાં માત્ર તાપ જ હોય છે, એ સિવાય બીજું કશુંય નથી.
ગર્ભીકૃતમહામેરું પરમાણુમ્ અમું વિદુઃ
જેઓ જાણે છે કે આ નાનકડા પરમાણુમાં મહાન મેરુ પર્વત પણ સમાઈ જાય છે.
ગર્ભીકૃતમહાકલ્પો નિમેષો ઽયમ્ ઉદાહૃતઃ । આક્રાન્તકલ્પેનાનેન ન સન્ત્યક્તા નિમેષતા
આ ક્ષણમાં મહાન યુગ પણ સમાઈ જાય છે; છતાં, આખો યુગ તેમાં વ્યાપી જાય તો પણ એની ક્ષણપણું ક્યારેય જતું નથી.
વાલાગ્રકાદ્ અપ્ય્ અણુના વ્યાપ્તાનેનાખિલા મહી । સપ્તાબ્ધિવલયાપ્ય્ ઉર્વી નાસ્યાન્તમ્ અધિગચ્છતિ
વાળની ટોચ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ પરમાણુથી આખી ધરતી વ્યાપી જાય છે; છતાં સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી ધરતી પણ એની સીમા સુધી પહોંચી શકતી નથી.
અકુર્વન્ન્ એવ સંસારરચનાં કર્તૃતાં ગતઃ । કુર્વન્ન્ એવ મહાકર્મ ન કરોત્ય્ એવ કિઞ્ચન
કોઈ કાર્ય કર્યા વિના જ, એ સંસારની રચનાનો કર્તા બની જાય છે; અને મોટા મોટા કામો કરતાં પણ, વાસ્તવમાં એ કશું જ કરતો નથી.
દ્રવ્યમ્ અપ્ય્ એવ નિર્દ્રવ્યો નિર્દ્રવ્યો ઽપિ હિ દ્રવ્યવત્ । અકાયો ઽપિ મહાકાયો મહાકાયો ઽપ્ય્ અકાયવાન્
એ પદાર્થ છે, છતાં પણ પદાર્થથી રહિત છે; પદાર્થથી રહિત છે, છતાં પણ પદાર્થ જેવો લાગે છે; એ શરીર વિનાનો છે, છતાં પણ વિશાળ શરીર ધરાવે છે; વિશાળ શરીર ધરાવે છે, છતાં પણ એ શરીર વિનાનો જ છે.
અદ્યાપ્ય્ એષ સદા પ્રાતઃ પ્રાતર્ અપ્ય્ અદ્યતાં ગતઃ । ન ચાયમ્ અદ્ય ન પ્રાતસ્ ત્વ્ અદ્ય પ્રાતશ્ ચ વા સદા
આજે પણ, એ હંમેશા આજ અને પ્રભાતમાં રહે છે, છતાં પણ એ આજે અને પ્રભાતથી પાર ગયો છે; એ ન તો આજ છે, ન તો પ્રભાત છે, અને ન તો હંમેશા આજ અને પ્રભાત જ છે.
હુણ્ડુભિલ્લિઘલે મત્તશુલુપિણ્ઠિલિસાલઘે । વેલ્લિઘિલ્લિસલાવોલલાસગુગ્ગુલુસુસ્સુની
હુણ્ડુભિલ્લિઘલે મત્તશુલુપિઠિલિસાલઘે, વેલ્લિઘિલ્લિસલાવોલલાસગુગ્ગુલુસુસ્સુની.
ઇત્યાદ્ય્ અનર્થકં વાક્યં તથા સત્યં સ એવ ચ । ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ સ સ્યાન્ ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ ત્વ્ અસૌ
આવી વ્યર્થ વાતો, છતાં એ સાચી છે અને એ જ એ છે; એ સિવાય કશું નથી, અને જે કંઈ છે એ બધું એ જ છે.
યસ્મૈ સર્વં યતસ્ સર્વં યસ્ સર્વં સર્વતશ્ ચ યઃ । યશ્ ચ સર્વમયો નિત્યં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ
જેને બધું અર્પણ છે, જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે, જે બધું છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, અને જે હંમેશા સર્વમાં વ્યાપેલો છે—એ સર્વાત્માને વંદન.
પત્ત્રાન્તરાલગહનેન વિલાસવત્યા હેલાવિલોલઘનગર્જિતયા મલેન । મલ્લેન મલ્લપદમાલિતમાલવાનાં લક્ષ્મીલતાવિવલિતા વલિતેવ પુષ્ટિઃ
પાનની વચ્ચે છુપાયેલી લતાની રમણિયતા જેવી, પવનના ઉલ્લાસભર્યા ગર્જનાથી હલતી, મલ્લયુદ્ધના મેદાનમાં મલ્લોના ધૂળથી શોભાયમાન, એ રીતે સમૃદ્ધિની પૂર્તિ, લક્ષ્મી-લતાની જેમ વળી વળી દેખાય છે.
ઇત્યાદિકાપિ શબ્દાનામ્ અર્થશ્રીસ્ સત્યરૂપિણી । તસ્મિન્ સર્વેશ્વરે સર્વસત્તામણિસમુદ્ગકે
એ રીતે, શબ્દોના અર્થની શ્રી, જે સત્યરૂપ છે, એ સર્વેશ્વર, સર્વ સત્તાના મણિ-પેટીમાં સમાયેલી છે.
કા નામ વિમલા ભાસસ્ તસ્મિન્ પરમચિન્મણૌ । ન કચન્તિ વિચિન્વન્તિ વિચિત્રાણિ જગન્તિ યાઃ
આ પરમ ચેતનામણિમાં જે શુદ્ધ પ્રકાશકિરણો છે, જે વિવિધ જગતોમાં ફરતા નથી કે શોધતા નથી — એ કયા છે?
એષા બીજકણાન્તસ્સ્થા ચિત્સત્તા સ્વવપુર્મયમ્ । બુદ્ધ્વા મૃત્કાલવાર્યાદિ કરોત્ય્ અઙ્કુરચોદનમ્
આ ચેતનાની સત્તા બીજના અણુમાં રહેલી છે, પોતાનું સ્વરૂપ લઈને, માટી, સમય, પાણી વગેરેને જાણે છે અને અંકુર ફૂટવાનો પ્રેરણા આપે છે.
ફેનાવર્તવિવર્તાન્તર્વર્તિની રસરૂપિણી । કચિતેન્દ્રિયસમ્બન્ધે કરોતિ સ્પન્દમ્ અમ્ભસામ્
ફીણ અને ઘૂમરાટના અંદરના ભાગમાં રહેલી, રસરૂપ બની, જ્યારે ઇન્દ્રિયોના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે પાણીમાં કંપન પેદા કરે છે.
એષા કુસુમગુચ્છેષુ ગન્ધરૂપેણ સંસ્થિતા । કચન્તી ઘ્રાણરન્ધ્રેષુ કરોતિ પરિફુલ્લનમ્
આ સુગંધરૂપે ફૂલના ગુચ્છોમાં વસે છે, ઘ્રાણના રંધ્રોમાં પ્રવેશી, સંપૂર્ણ ફૂલવાની અનુભૂતિ કરાવે છે.
શિલાઙ્ગસ્થા શિલાઙ્ગત્વં નયન્તી સત્યતાપદમ્ । સર્ગાધારદશાં ધત્તે ગિરીન્દ્રસ્થિતિલીલયા
પથ્થરનાં શરીરમાં વસીને, પથ્થર જેવું જ સ્વરૂપ પામે છે અને સૃષ્ટિના આધારરૂપ અવસ્થામાં રહી, પરમ શિખરવાળા પર્વતને સહેલાઈથી ધારણ કરે છે.
પવનસ્પન્દકોશાત્મરૂપિણી ચ ત્વગિન્દ્રિયમ્ । સંસાધયત્ય્ આત્મસુતં પિતેવાત્મપરાજયાત્
પવનની લહેર જેવી અંદરથી સ્વરૂપ ધારણ કરીને, તે સ્પર્શ ઇન્દ્રિયને એ રીતે વિકસાવે છે જેમ પિતા પોતાના સંતાનને પોતાના જ અંશથી ઉછેરે છે.
અશેષસારસમ્પિણ્ડમ્ અપ્ય્ આત્માનં ખસિદ્ધયે । ભાવયિત્વા નકિઞ્ચિત્ત્વમ્ ઇવ ખત્વં કરોત્ય્ અલમ્
સંપૂર્ણ તત્વોથી બનેલા પોતાના સ્વરૂપને, આકાશની સિદ્ધિ માટે કલ્પી, પછી એ પોતાને આખરે આકાશ જેવું સંપૂર્ણ ખાલી બનાવી દે છે.
સ્વસત્તાપ્રતિબિમ્બાભમ્ આકાશમકુરોદરે । ધત્તે કલ્પનિમેષાઙ્કં કાલાખ્યમ્ અમલં વપુઃ
પોતાની જ સત્તાના પ્રતિબિંબ જેવું, આકાશના ગર્ભમાં રહી, કલ્પનાના પલક ઝપકાવામાં જે સમય કહેવાય છે, એ શુદ્ધ રૂપ ધારણ કરે છે.